Кіріспе

Тіл білімінде бақылау – белгілі бір предикаттың жасырын түйінделген субъектісі контексттегі белгілі бір тіркеспен анықталатын құрылым. Бақылаудың классикалық мысалдары етістіктермен байланысты. Жоғары деңгейдегі етістік, төменгі деңгейдегі, толық емес етістіктің аргументтерін "басқарады". Бақылау 1980-ші жылдары үкіметтік және байланыс теориясы аясында кеңінен зерттелді, және сол кезеңдегі терминологияның көп бөлігі бүгінге дейін қолданылып келеді. Трансформациялық грамматика дәуірінде бақылау құбылыстары теңдес аттық жою арқылы қарастырылды. Бақылау көбінесе PRO деп аталатын бос есімдік арқылы талданады. Бақылау сондай-ақ көтерілумен байланысты, бірақ бақылау мен көтерілу арасында маңызды ерекшеліктер бар.

Бақылау етістіктері мен көмекші етістіктер

Бақылау етістіктерінің семантикалық мазмұны болады; олар өз аргументтерін семантикалық тұрғыдан іріктейді, яғни олардың формасы қабылдайтын аргументтердің мәніне күшті әсер етеді. Осыған байланысты, олар семантикалық мазмұны жоқ және аргументтерді семантикалық тұрғыдан іріктемейтін көмекші етістіктерден мүлдем өзгеше. Келесі сөйлемдерді салыстырып қараңыз:

а. Сэм кетеді. *will* – көмекші етістік. б. Сэмнің баруға құштарлығы бар. *құштарлық* – субъекті басқару етістігі. а. Джим оны істеуге тиіс. *тиіс* – модальдық көмекші етістік. б. Джим оны істеуден бас тартады. *бас тарту* – субъекті басқару етістігі. а. Джилл өтірік айтуға және алдауға дайын еді. *дайын еді* – модальдық көмекші. б. Джилл өтірік айтуға және алдауға тырысты. *тырысу* – субъекті басқару етістігі. a сөйлемдеріндегі көмекші етістіктер тақырып аргументін іріктемейді. Бұл, енгізілген етістіктер – «кету», «істеу» және «өтірік айту, алдау» тақырып аргументін семантикалық тұрғыдан іріктеуге жауапты дегенді білдіреді. Маңызы мынада: бақылау етістіктері сырттан көмекші етістіктерге ұқсағанмен, екі етістік түрінің арасында айқын айырмашылық бар.

Міндетті емес немесе ерікті бақылау

Бақылау етістіктері (мысалы, уәде беру, тоқтату, тырысу, сұрау, айту, күш салу, сағыну, бас тарту, әрекет ету) міндетті түрде бақылау құрылымын тудырады. Яғни, басқару етістіктері қолданылғанда, олар өз аргументтерінің кіріктірілген предикатты қалай басқаратынын анықтайды. Сондықтан, осы етістіктермен бақылау міндетті түрде болады. Керісінше, көптеген етістіктердің аргументтері жоғары тұрған бақылау етістігі болмаған жағдайда да бақылануы мүмкін, мысалы:

Ол ән айтып жолға шықты. Қазіргі уақыттағы «ән айту» қатысушысының міндетті емес бақылауы.
Ештеңе түсінбегендіктен, сынып наразылық білдірді. Қазіргі уақыттағы «түсіну» қатысушысының міндетті емес бақылауы.
Тым ұзақ дем алмай, Фред есінен қайтты. Қазіргі уақыттағы «демалу» қатысушысының міндетті емес бақылауы.

Бір жағынан, осы сөйлемдерде бақылау міндетті, себебі «ән айту», «түсіну» және «ұстау» қатысушыларының аргументтері матрицалық субъектілермен анық бақыланады. Екінші жағынан, бақылау міндетті емес (немесе ерікті), себебі бақылаудың болуын талап ететін бақылау предикаты жоқ. Бақылаушы деп түсінуге болатын сөз тіркесін жалпы контексттік факторлар анықтайды. Осы сөйлемдерде бақылаушы – субъект, себебі субъект көзқарасты қалыптастырады. Кейбір зерттеушілер «міндетті бақылау» терминін тек бақыланатын субъект пен оның бақылаушысы арасында грамматикалық байланыс бар екенін білдіру үшін қолдана бастады, тіпті бұл байланыс қатаң түрде қажет болмаса да. Ал «міндетті емес бақылау» грамматикалық байланыс жоқ екенін білдіру үшін қолданылуы мүмкін. «Міндетті бақылау» және «міндетті емес бақылау» екеуі де бір сөйлемде болуы мүмкін. Мысалы, келесі сөйлемде бассейн күні бойы ыстық күнде болған (сонда ол жақсы және жылы болды) деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл жағдайда «бассейн» мен «болу» арасында синтаксистік байланыс болады. Немесе, сөйлеуші күні бойы ыстық күнде болған (сонда бассейн жақсы және салқын) деген мағынаны білдіруі мүмкін, бұл жағдайда «болу» мен түсінілген бақылаушы (сөйлеуші) арасында грамматикалық байланыс болмайды. Мұндай міндетті емес бақылау сөйлемдерінде түсінілген бақылаушы дискурстағы көзқарас иесі немесе белгіленген тақырып болуы керек. Бассейн күні бойы ыстық күнде болғаннан кейін өте ыңғайлы температурада болды.

Өз бетімен бақылау

Өз бетінше басқару, басқарушының кез келген адам болуымен түсінілген кезде пайда болады, мысалы:

Өлі теңіздің шиыршықтарын оқу қызықты. «Оқу» герундиінің ерікті басқарылуы. Көрген – сенген. «Көру» және «сену» герундилерінің ерікті басқарылуы.

Бір нәрсені қайта-қайта жасау көңілсіз. «Жасау» герундиінің ерікті басқарылуы.

Осы сөйлемдердегі герундилердің түсінілетін жолдауы кемсітуші емес; кез келген жалпы адам жарайды. Мұндай жағдайларда басқару «ерікті» деп аталады. Егер берілген предикаттың түсінілетін жолдауы тілдік немесе жағдаяттық контекстте болмаса, жалпылама жолдау (мысалы, «біреу») түсініледі.

Бақылау және көтеру

Бақылауды көтеруден ажырату керек, бірақ екеуі сырттан ұқсас болуы мүмкін. Бақылау предикаттары, жоғарыда айтылғандай, өз аргументтерін семантикалық тұрғыдан таңдайды. Көтеру предикаттарының керісінше, кемінде бір тәуелдісін семантикалық тұрғыдан таңдамайды. Бұл айырмашылық, мысалы, сену, күту, қалау және дәлелдеу сияқты объектіге көтеруші етістіктер (=ECM етістіктері) арқылы жақсы көрінеді. Келесі a және b сөйлемдерді салыстырыңыз:

a. Фред сізден оқымаңызды сұрады. Сұрау – объектіні басқарушы етістік. b. Фред сіздің оқымаңызды күтеді. Күту – объектіге көтеруші етістік. a. Джим оны айтуға мәжбүрледі. Мәжбүрлеу – объектіні басқарушы етістік. b. Джим оның айтқанына сенді. Сену – объектіге көтеруші етістік. Басқару предикаттары сұрау және мәжбүрлеу семантикалық тұрғыдан өз объекті аргументтерін таңдайды, ал объектіге көтеруші етістіктерде мұндай болмайды. Керісінше, көтеруші етістіктің объектісі кіріктірілген предикаттың субъектілік позициясынан «көтерілген» сияқты көрінеді, бұл жағдайда кіріктірілген оқу және айту предикаттарынан. Басқаша айтқанда, енгізілген предикат матрицалық предикаттың аргументін семантикалық тұрғыдан таңдайды. Бұл, көтеруші етістік объектілік тәуелділікті қабылдаса да, бұл тәуелділік сол көтеруші етістіктің семантикалық аргументі емес дегенді білдіреді. Бұл айырмашылық, бақылау предикаты, мысалы, сұрау, өзінің объектісін жанды нәрсе болуын талап ететінін, ал күту сияқты объектіге көтеруші предикат өзінің объектісіне семантикалық шектеулер қоймайтынын ескергенде анық көрінеді.

Өсек сөздер

Әртүрлі предикат түрлерін эксплетивті "there" арқылы анықтауға болады. Эксплетивті "there" объектіге көтерілетін предикаттың "объектісі" ретінде пайда болуы мүмкін, бірақ бақылау етістігінде емес, мысалы:

a. *Фред "there" той болуын сұрады. Эксплетивті "there" бақылау предикатының объектісі ретінде пайда бола алмайды. b. Фред той болатынын күтеді. Эксплетивті "there" объектіге көтерілетін предикаттың объектісі ретінде пайда болуы мүмкін. a. *Джим "there" той өткізуге мәжбүрледі. Эксплетивті "there" бақылау предикатының объектісі ретінде пайда бола алмайды. b. Джим той болғанын сенді. Эксплетивті "there" объектіге көтерілетін предикаттың объектісі ретінде пайда болуы мүмкін. Бақылау предикаттары эксплетивті "there"-ді қабылдамайды, себебі ол бақылау предикаттарының семантикалық талаптарын қанағаттандырмайды. Объектіге көтерілетін предикаттар өз объектілерін таңдамайтындықтан, эксплетивті "there"-ді оңай қабылдай алады.

Идиомалар

Бақылау мен тәрбиелеудің тағы бір айырмашылығы – олардың идиомалық тіркестермен қарым-қатынасы. Идиомалық тіркестер көтеру конструкциясында мағынасын сақтайды, бірақ басқару етістігінің аргументтері болғанда оны жоғалтады. Мысалы, "Қаптан мысық шықты" идиомасы бұрын жасырын болған мәліметтердің ашыққа шығуы туралы мағына береді. а. Мысық қаптан шығуды қалайды. Бақылау конструкциясында идиомалық түсіндіру мүмкін емес. b. Мысық қаптан шыққан сияқты. Идиомалық түсіндіру көтеру конструкциясында сақталады. Мұның себебі – көтеру предикаттары өз аргументтерін семантикалық тұрғыдан таңдамайды, сондықтан олардың аргументтері көтеру предикатының субъектысі немесе объектесі ретінде композициялық түрде түсіндірілмейді. Ал басқару предикатының аргументтері өздерінің семантикалық талаптарын орындауы керек және предикаттың аргументі ретінде композициялық түрде түсіндірілуі керек. Бұл тест объектіні басқару және ECM үшін де қолданылады. а. Мен мысықты қаптан шығаруды сұрадым. Бақылау конструкциясында идиомалық түсіндіру мүмкін емес. b. Мен мысықтың қаптан шыққанына сенемін. Идиомалық түсіндіру көтеру конструкциясында сақталады.