Кіріспе

Данияның елтаңбасы (Danmarks rigsvåben) кіші және үлкен нұсқаларына ие. Мемлекеттік герб (rigsvåben) үш ашық көк түсті, тәж киген арыстаннан тұрады. Олардың қасында тоғыз қызыл лилия жапырағы (әдетте геральдикалық жүректер түрінде бейнеленеді), барлығы алтын қалқанда, үстінде патшалық тәжбен. Данияның ұлттық гербі (nationalvåben, lille våben деп те аталады) мемлекеттік гербке ұқсас, бірақ қалқанның үстінде патшалық тәж жоқ. Бұл – 1047 және 1412 жылдар аралығында Дания патшаларын шығарған Эстридсен әулетінің тарихи елтаңбасы. Қазіргі үлгі 1819 жылы VI Фредерик тұсында қабылданды. Бұрын "ұлттық" және "патшалық" гербтері арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. 1819 жылдан бастап Данияның ұлттық елтаңбасынан (rigsvåben) бөлек, күрделі патшалық елтаңбасы (kongevåben) пайда болды.

Тарих

[[Файл:Gelre Folio 55v. Gelre Armorial-дегі Данияның елтаңбасы, 14 ғасыр. Бұл Даннеброгтың ең көне түсті суреті. Дания патшалары елтаңбаны 13 ғасырдан 1420 жылға дейін қолданған. Тарихи тұрғыдан алғанда, арыстандар көрерменге қараған, ал жүрек саны реттелмеген және одан да көп болуы мүмкін. "Жүрек" пішіні бастапқыда су лилиясының жапырақтарын бейнеледі; 1972 жылғы патша жарлығы бұл фигураларды әлі күнге дейін "зеблат" ("көл жапырақтары") деп атайды. Қазіргі дизайн 1819 жылы король Фредерик VI билік құрған кезде қабылданған, ол жүректердің санын тоғызға бекітіп, геральдикалық аңдар арыстандар деп белгіледі, сондықтан алға қараған. Померания королі Эрик билік құрған кезден бастап, Данияның үш арыстаны Данияның туын бірге ұстап тұрған сирек нұсқасы бар, бұрынғы Оңтүстік Ютландия графтығының гербіндегідей. 1960 жылға дейін Дания Швецияда әлі күнге дейін қолданылып жүрген жүйеге ұқсас "кіші" және "ірі" гербтерді қолданды. Соңғы символ мемлекеттік әкімшілікте, мысалы, Сыртқы істер министрлігінде кеңінен қолданылған. Осы уақыттан бастап соңғы символ корольдік отбасының гербі ретінде саналды, Данияда барлық ресми мақсаттарда қолданылатын бір ғана ұлттық герб қалды. Қалқандағы тәж - король Кристиан V-нің тәжінен жасалған геральдикалық конструкция, король Кристиан IV-тің тәжімен шатастырмау керек. Шындықтың басты айырмашылығы - соңғысы інжу-маржанның орнына үстел кесінді (таффельстен) алмаздармен қапталған. Екі тәж де және басқа да патшалық белгілер Копенгагендегі Розенборг қасарасында орналасқан. Гербтің геральдикалық сипаттамасы: алтын, үш арыстан көк түсті пассант, тәж киіп, қаруланған алтын, тілі қызыл, тоғыз жүрек қызыл. Бұл белгі Эстонияның елтаңбасымен және Таллиннің үлкен елтаңбасымен бірдей, екеуінің де шығу тегі тікелей король Валдемар II мен 1219-1346 жылдары Эстонияның солтүстігінде Данияның билігіне байланысты. Негізгі айырмашылықтар мыналар: Дания гербінде арыстандар басына тәж киіп, алдыға қарайды және тоғыз жүрекпен бірге жүреді. Эстонияның елтаңбасында "леопардтар" әлі күнге дейін көрерменге қарайды, олар тәжге ілінген емес және жүректер жоқ. Таллиннің гербі Эстонияның гербіне ұқсайды, бірақ бұрынғы гербтегі леопард Данияның гербіндегіге ұқсас алтын тәждермен тәжденген. Ол Англияның Ричард Арыстанжүректің қазіргі заманғы белгісімен және Германияның Баден-Вюртемберг штатының қазіргі елтаңбасымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Дания гербі бұрынғы Дания провинциясы Шлезвиг гербінің де (алтын қалқандағы екі көк арыстан) суреті болды. Гербтің жүректері Германияның Люнебург округінің гербінде де кездеседі.

Патшалық гербі

Патшалық гербтің құрылымы күрделірек. Қазіргі нұсқасы 1972 жылдың 5 шілдесіндегі патша жарлығымен бекітілді. Ол бұрынғы нұсқаларға қарағанда әлдеқайда қарапайым. Қалқан қызыл жиекті күміс крестпен төрт бөлікке бөлінген, бұл крест Дания туы – Даннеброгтан алынған. Бірінші және төртінші бөліктерде Данияны үш тәжді, көк түсті арыстанның тоғыз жүрегімен бірге бейнелейді; екінші бөлікте бұрынғы Дания провинциясы Шлезвигті бейнелейтін екі көк түсті арыстан бар; үшінші бөлікте барлығы үш символ орналасқан. Үш тәж ресми түрде бұрынғы Кальмар одағының символы ретінде түсіндіріледі. Көк түстегі күміс қошқар Фарьер аралдарын, ал сондай түсті ақ аю Гренландияны көрсетеді. Орталық екі қызыл жолақты алтын қалқан Олденбург әулетін бейнелейді – XV ғасырдың ортасынан бастап Дания мен Норвегияны билеген бұрынғы патшалық әулет. Бұл әулеттің бас тармағы 1863 жылы тоқтап қалғанда, тәж Глюксбург әулетінің князі Кристианға өтті, оның ұрпақтары содан бері Данияда билік етеді. Глюксбург әулеті ескі Олденбург әулетінің гербін пайдалануды жалғастырып келеді және бұл символ әлі күнге дейін оның тарихи байланысымен ресми түрде аталады. Екі орман адамы (vildmænd) гербтің тіреушілері болып табылады; бұл элементті Олденбург әулетінің ерте билігіне дейін табуға болады. Осыған ұқсас тіреушілер Пруссияның бұрынғы гербінде де қолданылған. Гербтің айналасында Даннеброг орденінің және Піл орденінің белгілері орналасқан. Герб пен тіреушілерді патшалық тәжбен безенілген патшалық ермін шапаны қоршап тұрады. Геральдикалық сипаттамасы: Қызыл жиекті күміс крестпен төрт бөлікке бөлінген қалқан, бірінші және төртінші бөліктерде алтын, көк түсті тәжді және қызыл тілді үш арыстан, тоғыз қызыл жүрек (Дания үшін); екінші бөлікте алтын, көк түсті тәжді және қызыл тілді екі арыстан (Шлезвиг үшін); үшінші бөлікте көк, жоғары бөлігінде үш алтын тәж (Кальмар одағы үшін), оң жақ төменгі бөлігінде алтын мүйізді және сары аяқты күміс қошқар (Фарьер аралдары үшін), сол жақ төменгі бөлігінде күміс ақ аю (Гренландия үшін). Жоғарыда алтын қалқанда екі қызыл жолақ (Ольденбург үшін), барлығы Даннеброг орденінің және Піл орденінің мойын таспаларымен қоршалған. Екі орман адамы, қолында таяқтары бар, тақтаға тік тұрған. Барлығы қызыл матамен, екі еселенген ермінмен қоршалған, патшалық тәжбен тәжделген және алтын баулы жиекпен байланған. 1960 жылдан бері патша гербін тек монарх, патша отбасы, патша гвардиясы және патша сарайы ғана пайдалануға құқылы, патша жарлығына сәйкес. Дания патша отбасына тауар жеткізетін таңдалған бірнеше фирмаға патшалық белгілерін пайдалануға рұқсат беріледі.

Тарихи нұсқалары

Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде абыройлы отбасылармен байланысты болған гербтер осы отбасылар билеген аумақтарға қосылды, ал жеке билеушілер қолданған гербтер олар билеген аумақтардың гербтерінен құралды. Дания жағдайында Эстридсендер әулетінің гербі әулетінің жойылуымен «Дания гербіне» айналды. 1376 жылы Данияның Олаф II (және Норвегияның IV) анасының әкесі Вальдемар IV-тің орнын басады. Ол Норвегия мен Данияны жеке одақта билеген алғашқы патша болды. Олафтың мөрінде әлі де Эстридсен (Дания үшін) және Сверре (Норвегия үшін) гербтері екі бөлек қалқанда көрініс тапқан. Егіндікті бөлу дәстүрі 14 ғасырдың соңында Эрик Помераниялықтан басталған. Қазіргі заманғы «Данияның корольдік гербі» Дания мен Норвегияның жеке одағы аяқталғаннан кейін Дания монархының жеке гербін пайдалану дәстүрінің жалғасы болып табылады.

Герб Бейнелеуі Сипаттамасы
160px Данияның Вальдемар IV гербі Данияның Вальдемар IV гербі.
160px Данияның Маргарет I Маргарет I Данияның гербімен (сол жақтағы алаң), Швеция (оң жақтағы алаң {Белбо үйі}) және Норвегия (эскут) ортасында 3 тәж бар.
160px Померанияның Эригі Данияның Ерик VII және Норвегияның III патшасының гербі (жеке одақта билік жүргізді, 1396–1439). Мұнда қызыл түсте көрсетілген кресттің түсі расталмаған; Кристиан I қызыл крестке күміс крест (немесе крест-потент) қойылды, кейінгі дизайндар алтынға ұнаған сияқты.
160px Кинг Кристиан I 1450-ші жылдардың соңында қолданылған Кристиан I гербі; Ольденбург үйінің гербін inescutcheon ретінде таныстырады.
160px Кинг Кристиан IV Кристиан IV гербі
160px Кинг Фредерик IV Дания мен Норвегияның 1699–1819 жылдары қолданылған үлкен гербі
160px Кинг Фредерик VI Кинг Кристиан VIII Кинг Фредерик VII Кинг Кристиан IX Данияның 1819–1903 жылдар аралығында қолданылған үлкен гербі. Бұл Норвегия арыстанын Норвегияның үш бұрынғы бөлігінің гербімен алмастырғаннан кейін алғашқы даниялық қару болды: Исландияның балық тағысы, Фарер аралдарының қошқары және Гренландияның ақ аюы.
160px Данияның королі Кристиан IX Фредерик VIII Король Кристиан X Данияның үлкен гербі. Бұл нұсқа 1903 жылдан 1948 жылға дейін қолданылды. Бұл Данияның елтаңбасының жалғыз нұсқасы болды, онда Исландия өзінің дәстүрлі балық қарулары емес, сокольмен бейнеленген.
160px Данияның королі Фредерик IX Үлкен гербі. Бұл нұсқа 1948 жылдан 1972 жылға дейін қолданылды. Исландияның соколы 1944 жылы Даниядан тәуелсіздік алғаннан кейін кешіктіріліп алынып тасталды. Бұл өзгеріс король Х Кристианның өлімінен кейін жүзеге асырылды, ол өлімінен кейін «Дания мен Исландия королі» стилін қолданды. 1959 жылы «үш арыстан» белгісі жалғыз ұлттық елтаңбаға айналды, ал бұрынғы «үлкен елтаңба» Дания корольдік отбасының елтаңбасы ретінде тағайындалды.

thumb|right|300px Арқалық кеменің 1420 жылдары Любек әскерлері басып алған ортағасырлық туы, онда Дания, Швеция, Норвегия және Померания елдерінің елтаңбалары бейнеленген. Алғашқы ту Екінші дүниежүзілік соғыста британдықтардың қалаға шабуыл жасауы кезінде жойылған, бірақ 19-ғасырдағы көшірмесі Данияның Фредериксборг сарайында сақталған. Қасиетті Мариям мен сәби Мәсіхті ертіп жүретін қасиетті - Ұлы Жақып, оны шұбарқұйрық эмблемасымен таныстырады.

thumb|right|300px Дания гербінің ең көне үлгісі - VI Кнуттың мөрі, 1190-шы жылдар. Бұл белгілердің жалғыз данасы 1879 жылы Германияның Мекленбург Швериндегі Ұлы герцог архивінде табылған. Патшаның жабық тәжін байқаңыз, ол оның мұрагерлерінің мөрлерінде көрсетілген ашық тәждерден ерекшеленеді, ал қалқан тек тоғызын көрсетудің орнына жүректерден тұрады.

1972 жылдың 5 шілдесінде қабылданған корольдік жарлық бойынша орнатылған гербтің қазіргі нұсқасында дуэттерде Данияның есімдері көрсетілген.

Норвегия (Норвегия): 1398 – 1819 ж. шамасында: Гюльс, арыстанның шаңырағы мен балтасы немесе алтын балтасы бар. Норвегиямен одақ 1814 жылы Наполеон соғыстарының нәтижесінде бұзылды.
Швеция (Sverige): 1398 көк, үш баған argent арыстанның үстінен өтіп барады. Фолкунг арыстаны, 1364 жылға дейін Швецияның елтаңбасы. Тек Эрик Померанияның тұсында қолданылған.
Померания (Померн): 1398 Argent, гриффиндiк сегрерант. Тек Эрик Померанияның тұсында қолданылған.
Бавария (Бавария): 1440 Lozengy argent және көк түсті. Бавариялық Кристофердің тұсында ғана қолданылған.
Пфальц (Пфальц): 1440 Сабель, арыстанның жүзіп жүрген тәжі Ор. Бавариялық Кристофердің тұсында ғана қолданылған.
Вендтердің патшасы (de venders konge / Vendernes Konge): 1440–1972: Gules, линдорм тәжін киген Ор. Бұл белгілердің алғашқы үлгілері көк қалқанмен де бар. Кнут VI өзін Rex Sclavorum (Славяндардың патшасы) деп жариялаған. Вальдемар IV тұсынан бастап бұл атау Вендтердің патшасы ретінде белгілі болды. Бұл символ кейінірек Фюннің елтаңбасы ретінде де түсіндірілді және қазірде таратылған Fynske Livregiment армия полкінің ресми белгілерінде пайда болды. Оны Борнхольмның ұқсас белгісімен шатастырмау керек, ол бұрын Данияның елтаңбасына енген.
Готтардың патшасы (de gothers konge / Gothernes Konge): 1449–1972: Or, тоғыз жүрек 4, 3 және 2 Gules, басында көк түсті арыстан жүріп барады. Данияның елтаңбасынан алынған және бастапқыда Халланд герцогтарының елтаңбасы болған. Арыстан көбінесе тәжін кимейді. Бұл символ кейінірек Ютландияның елтаңбасы ретінде де түсіндірілді. Ол 19 ғасырдың Jylland фрегатының корпусында және Jydske Dragonregiment армия полкінің ресми белгілерінде пайда болады.
Хольштайн (Holsten): 1440–1972: Gules, үш құмарлық тырнақтары арасында күміс қырыққабыл. Шауенбург графтарының елтаңбасынан алынған; күміс қалқан қызыл тік сызықпен.
Штормарн (Stormarn): 1496–1972: Gules, алтын тәжбен әшекейленген күміс аққу.
Дельменхорст (Delmenhorst): 1531–1972: Azure, алтын крест-патти.
Дитмаршен (Ditmarsken): 1563 Gules, күміс атқа мінген күміс қаруланған рыцарь және көк қалқанда алтын крест-патти бар. Фредерик II 1559 жылы Дитмаршенді бағындырды.
Исландия (Island): 16 ғасыр – 1903: Gules, күміс балық тағысы және алтын тәжбен әшекейленген. Бұл символ 16 ғасырдың басынан бері Исландиямен байланысты болды. Фредерик II елтаңбасына алғаш рет енгізілді. 1903 жылдан 1948 жылға дейін басқа елтаңбалар қолданылды, атап айтқанда: Azure, күміс сокол. Исландия 1944 жылы Даниядан тәуелсіздік алды, ал король Христиан X қайтыс болғаннан кейін 1947 жылы жаңа король Фредерик IX өзінің елтаңбасынан соколды алып тастауға шешім қабылдады. Бұл өзгеріс 1948 жылдың 6 шілдесіндегі корольдік жарлық бойынша жүзеге асырылды.
Готланд (Gotland / көне: Gulland): Gules, күміс қасиетті қоян. Король Фредерик II алғаш рет енгізді. Король Фредерик VI тұсында соңғы рет қолданылды.
Сааремаа (Øsel): 1603 жылдан бастап, король Фредерик VI соңғы рет қолданды: Azure, қара құс. Бірнеше тарихшылар бұл геральдикалық түстің ережесін бұзуды қорғасынды бояудың тотығуынан туындаған қара түспен түсіндірді.
Фемерн (Femern): 1666 жылдан бастап, король Фредерик VI соңғы рет қолданды: Azure, алтын тәж.
Борнхольм (Bornholm): 1665 жылдан бастап, король Фредерик VI соңғы рет қолданды: Gules, алтын дракон.
Лауенбург (Lauenborg): 1819–1972: Gules, күміс аттың басы. Германияның Sachsenross елтаңбасынан алынған, онда қызыл түсті күміс ат бейнеленген.

Үкімет

Дания Корольдік гербінің әртүрлі нұсқалары Корольдікте қолданылады: Үкімет, Парламент және соттар. Корольдік Үкіметі мен оның ведомстволары көбінесе мантиясы, шатыры және биіктігі жоқ корольдік тәжсіз, Корольдік гербінің жеңілдетілген нұсқасын пайдаланады. Осы жеңілдетілген Корольдік гербі Дания Корольдігінің паспорттарының, елшіліктері мен консулдықтарының сыртына да бейнеленеді.