Тибор Самуэли: Венгр коммунисті саяхатшысы және журналисі

Кіріспе

Венгрия саясаткері (1890–1919)

Тибор Самуэли (27 желтоқсан 1890 – 2 тамыз 1919) – венгр коммунистік саясаткер және журналист, Венгрия Кеңес Республикасы кезінде Соғыс халық комиссарының орынбасары және Халық ағарту комиссары болған.

Ерте өмір

Венгрияның солтүстік-шығысындағы Нирегихаза қаласында дүниеге келген Самуэли еврей отбасының бес баласының үлкені болған. Университетті бітірген соң журналист болып жұмыс істеді және Венгрия Социал-демократиялық партиясының мүшесі ретінде саяси қызметін бастады.

Саяси мансап

Самуэли Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке шақырылып, 1915 жылы Ресейде тұтқынға түсті. 1917 жылы Орыс қазан төңкерісінен кейін босатылды. Осы кезде Самуэли коммунизмге қызығушылық таныта бастады. Мәскеуде Бела Кунмен бірге венгр тұтқындары арасында коммунистік топ ұйымдастырды. Олардың көпшілігі, Самуэли мен Кун сияқты, Кеңес Қызыл Армиясына қосылып, Ресей азамат соғысына қатысты. 1918 жылдың қаңтарында ол Мәскеуде тұрып, орыс революциясын қолдаған венгр тұтқындарын ұйымдастыру үшін Кунмен бірге жұмыс істеді. Сонымен қатар ол әскери тұтқындарды басқаруға жауапты Орталық комитет мүшесі болды. 24 наурызда венгр әскери тұтқындарының коммунистік тобының саяси орынбасары болып тағайындалды. 14-18 сәуір аралығында сессияларда депутаттардың отырысына қатысты. 1918 жылдың 3 сәуірінен бастап Бела Кунмен бірге «Социалистік революция» атты коммунистік газет шығарды. Көптеген венгр тұтқындары оның күш-жігеріне қарамастан, орыс қызыл гвардиясына қосылудан бас тартты. Нәтижесінде Ресейде бірнеше венгр офицері өлімге кесілді. Кейін Самуэли Германияға барып, 1918 жылдың желтоқсанында Карл Либкнехт пен Роза Люксембургпен бірге Спартакисттер лигасының құрылысына қатысты. 1919 жылдың 3 қаңтарында Будапештке оралды. Венгрия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі болды және «Қызыл кітапты» шығаруға қатысты. 20 ақпанда елден қуылды, бірақ эмиграциядағы Орталық комитеттегі қызметін жалғастырды, мысалы, партияның жарымәскери ұйымдарын құруға қатысты. Самуэли көзқарастары мен әдістерімен радикалды болды. 1919 жылдың ақпан айында Будапешттегі коммунистер социал-демократтық коалициялық үкіметке қарсы көтеріліс дайындағанда, «Vörös Újság» (Қызыл жаңалықтар) газетінде былай деп жазды: «Контрреволюционерлер әр жерде жүгіріп, мақтанышпен келеді; оларды ұрып тастаңыз! Қайда тапсаңдар, бастарына соққы беріңдер! Егер контрреволюционерлер тіпті бір сағатқа болса да үстемдік таба алса, ешбір пролетариатқа мейірім көрсетілмейді. Олар төңкерісті басуға тырыспас бұрын, өз қанында батырып өлтіріңдер!» 1919 жылдың 21 наурызында коалициялық үкіметтегі коммунистердің төңкерісі нәтижесінде Бела Кун басшылығымен Венгрия Кеңес Республикасы құрылды. Самуэли жаңа үкіметтегі маңызды саясаткерге айналды. Ол бірнеше лауазымды атқарды, бірақ кейін Әскери істер жөніндегі халық комиссары болып тағайындалды. Ол Венгриядағы «Қызыл террордың» белгілі бір бейнесі болды. Самуэлидің күзетшілері «Ленинші жігіттер» немесе «Ленинші жастар» деп аталды. Олар саяси шиеленісті күшейтіп, контрреволюционерлер мен антикоммунистерді басуға қатысты. «Ленинші жігіттердің» қызметі кейде Жозеф Церный басқарған Қызыл гвардиямен үйлестірілді, олар бронепоездбен елді аралап жүрді. Самуэли 1919 жылдың 20 сәуірінде Дьерде сөйлеген сөзінде жазалаудың негізін былай түсіндірді: «Билік біздің қолымызға көшті. Ескі режимнің қайта оралуын қалағандар аяусыз жазалануы керек. Біз мұндай адамдардың тамағын тістеуіміз керек. Венгрия пролетариатының жеңісі әзірге үлкен құрбандықтарды талап етпеді. Бірақ қазіргі жағдай қан төгуді талап етеді. Біз қаннан қорықпауымыз керек. Қан – болат: ол біздің жүрегімізді нығайтады, пролетариаттың күшін арттырады. Қан бізге күш береді. Қан бізді Коммунаның нағыз әлеміне жеткізеді. Егер қажет болса, бүкіл буржуазияны жоямыз!» Революциялық трибуналдар тұтқындалғандардың 370-нен 587-іне дейін өлім жазасын кесті, ал басқа деректер бұл санды 590 деп көрсетеді. 1919 жылдың мамыр айының соңында Самуэли Владимир Ленинмен бірге әлемдік революцияны жарнамалау үшін ұшақпен Мәскеуге сапарлады. Самуэли революциялық трибуналдармен алға жылжуда, Кун одан алаңдап, оның үкіметтен гөрі көп билікке ие болып жатыр деп қорқытты. Революциялық басқару кеңесінің мүшелері болған социал-демократтар Самуэли мен Церныйді тежеуге тырысты. Сондықтан сол кездегі Әскери істер жөніндегі халық комиссары Вильмос Бём 1919 жылдың сәуір айының соңында жарымәскери ұйымдар мен трибуналдарды таратуға бұйрық берді. Самуэли бұйрыққа бағынбады, бірақ сот қызметін мамыр айында Сольнокта, содан кейін Абониде жалғастырды. Ол Бёмды өлтіруді жоспарлады, бірақ 1919 жылдың тамызына қарай Венгрия-Румыния соғысынан кейін Венгрия Кеңес Республикасы құлап, Самуэли эмиграцияға мәжбүр болды.

Szamuely was drafted and fought as a soldier during World War I; in 1915, he was captured by Russia. After the Russian October Revolution in 1917, he was released. By then, Szamuely had become interested in communism. In Moscow, he organised a communist group together with Béla Kun among the Hungarian prisoners of war. Many of them, including Szamuely and Kun, joined the Soviet Red Army and fought in the Russian Civil War. In January 1918, he resided in Moscow, where he worked with Kun to organize Hungarian prisoners of war who supported the Russian Revolution. He was also a member of the Central Committee, responsible for the management of war prisoners. On March 24, he was appointed political deputy of the Communist group of Hungarian war prisoners. Between April 14 and 18, during the sessions, he participated in the meeting of the deputies. From April 3, 1918, he published a communist newspaper, Socialist Revolution, with Béla Kun. Many Hungarian war prisoners refused to join the Russian Red Guard, despite his efforts. Several Hungarian officers were executed in Russia as a result. Szamuely later went to Germany and in December 1918, he participated in the formation of the Spartacist League, with Karl Liebknecht and Rosa Luxemburg. He returned to Budapest on January 3, 1919. He became a member of the Central Committee of the Hungarian Communist Party and joined the editing of the Red Paper. On February 20, he went into exile but continued his activities in the exiled Central Committee, such as participation in the organisation in the party's paramilitary. Szamuely was an extremist in his views and his methods. In February 1919, as the communists in Budapest became prepared to rebel against the Social Democrat Communist coalition government, he wrote in the pages of the Vörös Újság (Red News): "Everywhere counter revolutionaries run about and swagger; beat them down! Beat their heads where you find them! If counter revolutionaries were to gain the upper hand for even a single hour, there will be no mercy for any proletarian. Before they stifle the revolution, suffocate them in their own blood!" On March 21, 1919, a coup by the communist members of the coalition government established the Hungarian Soviet Republic, under the leadership of Béla Kun. Szamuely became a prominent politician of the new government. He occupied a number of posts, but he then was made People's Commissar for Military Affairs. He became a figure of the so called "Red Terror" of Hungary. Szamuely's guards became nicknamed the "Lenin Boys" or "Lenin Youth". They were an element in the heightened political tension and suppression of counterrevolutionaries and anti communists. The Lenin Boys' activities were sometimes aligned with another paramilitary, the Red Guard, led by József Cserny, in which, on an armoured train they travelled the country. The foundation for the suppression was given as following by Szamuely in a speech delivered in Győr on April 20, 1919: "Power has fallen into our hands. Those who wish the old regime to return, must be hung without mercy. We must bite the throat of such individuals. The victory of the Hungarian Proletariat has not cost us major sacrifices so far. But now the situation demands that blood must flow. We must not be afraid of blood. Blood is steel: it strengthens our hearts, it strengthens the fist of the Proletariat. Blood will make us powerful. Blood will lead us to the true world of the Commune. We will exterminate the entire bourgeoisie if we have to!" The revolutionary tribunals executed between 370 and 587 of those in custody, and others have placed the number at 590. In late May 1919, Szamuely travelled to Moscow by aeroplane to campaign for world revolution with Vladimir Lenin. As Szamuely progressed with the revolutionary tribunals, Kun became increasingly uneasy of him, and feared that he was gaining more power than the government. The Social Democrats, who were also members of the Revolutionary Governing Council, pushed for keeping Szamuely and Cserny in check. Therefore, the People's Commissar of Military Affairs at that time, Vilmos Böhm, ordered the dissolution of the paramilitaries and the tribunals at the end of April 1919. Szamuely did not obey, but continued the tribunals' activities in Szolnok in May, then in Abony. He planned to assassinate Böhm, but by August 1919, the Hungarian Soviet Republic had ended after the Hungarian–Romanian War, and Szamuely was forced into exile.

Кейінгі өмірі

Венгрия Совет Республикасы алты айға созылды. 1919 жылғы 1 тамызда Румыния әскерлері Будапештке басып кірген кезде Кун елден қуылды. Самуэли "Ақ террор" деп аталатын антикоммунистік жазалау шараларынан қашуға тырысты. Ол 1919 жылғы 2 тамызда машинасымен Австрияға аттанды, бірақ шекараны заңсыз кешіп өткеннен кейін австриялық билік тарапынан ұсталды. Венгрия және Австрия билігі Самуэлидің өзін-өзі атып өлтіргенін, ал оны шекара арқылы өткізген коммунистік партизанды тінту кезінде осы оқиға болғанын хабарлады. Бела Кунның әйелі естеліктерінде Самуэли тұтқындалған жағдайда өзін-өзі өлтіруді жоспарлағанын, тіпті киімдерінің ішінен жасырылған тапаншаны көрсеткенін жазды. Дегенмен, оқиғаның бұл нұсқасы баршаға қабылданбады, кейбіреулер оны шекара күзетшілерінің атып өлтіргенін айтады. Кеңес кеме тасымалдағыш кемесі оның құрметіне аталды.