Кіріспе

Кеңес Одағының атеистер лигасы, сондай-ақ Құдайсыздар қоғамы немесе Құдайсыздар одағы – 1925-1947 жылдары Кеңес Одағының Коммунистік партиясының идеологиялық және мәдени көзқарастары мен саясатының ықпалымен Кеңес Одағында қалыптасқан жұмысшылар мен интеллигенцияның атеистік және дінге қарсы ұйымы. Оған партия мүшелері, комсомол жастар қозғалысының мүшелері, нақты саяси көзқарасы жоқ адамдар, жұмысшылар және әскери ардагерлер кірді. Лига жұмысшылар, шаруалар, студенттер және интеллигенцияны біріктірді. Оның алғашқы ұйымдары фабрикаларда, зауыттарда, колхоздарда және білім беру орындарында құрылды. 1941 жылдың басына қарай 100 этностың өкілдерінен құралған 3,5 миллионға жуық мүшесі болды. Ел бойынша 96 мыңға жуық кеңсесі жұмыс істеді. Коммунистік пропаганданың большевиктік принциптері мен партияның дінге қатысты нұсқауларына сүйене отырып, Лига дінді барлық түрде жоюды және жұмысшылар арасында дінге қарсы ғылыми ойлау қалыптастыруды мақсат етті. Атеизм мен ғылыми жетістіктерді насихаттады, «жеке жұмыс» (атеист тәрбиешілерді жеке сенушілермен кездесуге жіберіп, оларды сенімдерінен бас тартуға көндіру әдісі) жүргізді. Алайда, шаруалардың көпшілігі әсер етпеді, тіпті партия аппараты да Лиганың араласушылық және тиімсіз екенін санады. Лиганың ұраны «Дінге қарсы күрес – социализм үшін күрес» болды, оның мақсаты атеистік көзқарастарды коммунистердің «Социализм құру» жолымен байланыстыру еді. Екінші съезде қабылданған ұрандардың бірі: «Дінге қарсы күрес – бесжылдық жоспар үшін күрес!» деп жарияланды. Лига халықаралық байланыстарға ие болды; ол Пролетариаттың еркін ойлаушылар интернационалының, кейіннен Бүкіләлемдік еркін ойлаушылар одағының құрамына кірді. 1930 жылдардың ортасына қарай коммунистік режим социализмнің «құрылғанын» жариялады, содан кейін Лига жаңа ұран қабылдады: «Дінге қарсы күрес – коммунизм үшін күрес», өйткені марксистік идеология бойынша коммунизм социализмнен кейінгі кезең еді. Лига «атеизмді насихаттау үшін Коммунистік партия құрған, формальды түрде тәуелсіз ұйым» болды. Ол дінге қарсы газеттер, журналдар және басқа материалдар шығарды, лекциялар мен фильмдерге демеушілік жасады, демонстрациялар мен шерулер ұйымдастырды, дінге қарсы мұражайлар ашты және кеңес азаматтарына діни сенімдер мен амалдардың бұрыс және зиянды екенін, ал жақсы азаматтар ғылыми, атеистік көзқарасты қабылдауы керектігін түсіндіру үшін күш-жігер жұмсады.

Дінге қарсы әдістеме бойынша өкілеттілік

Дінді қалай жою мәселесі бойынша тартыс Кеңес басшылығы арасында 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында, екі жақтың да шектен тыс әрекеттерін айыптап, Сталин шешім қабылдағанға дейін жалғасты. Ярославский оған қосылды. Діннің өзінен кешіп, табиғи түрде өліп қалатынын ойлаған оңшылдардың бейәрекеттік көзқарасы және діннің барлық формаларын кластық жау ретінде қарастырған солшылдардың шабуылдық көзқарасы екеуі де партиялық бағыттан ауытқу деп танылды. Ярославский (бұрын оны сынға алғандарға) егер дін тек кластық құбылыс болса, онда шын мәнінде кластықсыз қоғам құрылған жағдайда, оған қарсы күрес қажет емес екенін дәлелдеді. Ол дінге қарсы жан-жақты шабуыл қажет екенін айтты, бірақ айыпталып, сынаған солшылдардың ауытқуына келіспеді. Лига дінге ғана шабуыл жасамай, КСРО-да дінге қарсы күрестің дұрыс бағытын анықтағаннан ауытқуларға да шабуыл жасады, және партия мүшелері үшін осы саладағы «дұрыс» бағытты белгіледі. Дін трактор келгеннен кейін жойылады деген ерте марксистік сенім (Леон Троцкий осылай мәлімдеген) Лига тарапынан қысымға ұшырады. Лукачевский (LMG) ұлттық зиялылар арасындағы діннің танымалдығына назар салып, егер дін тек мүлікке иелік етуге байланысты болса, онда жаңартушылардың өсуін түсіндіру мүмкін емес екенін айтты. Лига Коммунистік партияның дінге қарсы науқанында жетекші рөл атқарды. 1929 жылғы съезде КПСС Орталық Комитетінің берген өкілеттігімен мектептерге, университеттерге, Кеңес Қарулы Күштеріне, кәсіподақтарға, комсомолға, В.И.Лениннің Бүкіл Одақтық Пионер ұйымына, Кеңес баспасөзіне және басқа да мекемелерге дінге қарсы науқанын жүргізу үшін бұйрықтар берді. Ол діни сенімдерге тиісінше қарсы тұрмағаны үшін көптеген мемлекеттік мекемелерді (оның ішінде Коммунистік партияны) сынға алды және оларға тиімді болу жолдары туралы нұсқау берді. Білім халық комиссариаты сынға алынып, ғылым және білім басқармасының басшысы Главнаука да сынға ұшырады. Соңғысының өкілі LMG-ге өздерінің әрекеттерін ақтауға тырысып, олардың қорғауындағы тарихи ғимараттардың (көбінесе көне шіркеулер мен монастырлар) жалпы санын 7000-нан 1000-ға дейін азайтқанын мәлімдеді. Лига өз қатарына енген, режимге адалдығын дәлелдеуге немесе Лиганың дінге қарсы жұмысын әлсіретуге тырысқан белсенді сенушілердің мәселесімен айналысты. Бір-бірінің діни сенімдерін күдікпен қараған Лига мүшелері алғашқы жылдары алакөздік талқылаулар жүргізді. Лига мүшелері арасындағы атеистердің мәселесі де қарастырылды, олар діни сенушілерге көңіл білдіріп, өздерінің іс-әрекеттеріне күмәндануы мүмкін. Осыған жауап ретінде Лига мүшесі шіркеуге кірген жағдайда (сенушілердің күшін тексеру немесе оларды санау мақсатымен дінге қарсы жұмыс жүргізу үшін) бұл оның дұға етуге барғанын көрсетпеу үшін алдымен жергілікті бөлімнен рұқсат алуы керек екенін қабылдады. Ал Ташкенттегі Лига мұсылмандар Құранды оқып, оның мазмұнын жалған деп қабылдауы үшін оны өзбек тіліне аударуға тырысты. Комсомолдың барлық мүшелері Лигаға қосылуға міндетті болды, ал КПСС-тің барлық мүшелері Лиганың жұмысын қолдауға шақырылды. Дінге қарсы ұстанымның шектен тыс сипаты былай сипатталды: Барлық діндер, қаншалықты «жаңарса» да және тазарса да, социализм идеологиясына қарсы тұратын идеялық жүйелер болып табылады. Діни ұйымдар ішкі пролетариатқа және халықаралық буржуазияға қарсы кластық топтастырулардың саяси агенттіктері болып табылады. Ежелгі буддизмді және ежелгі христиандықты коммунизммен салыстыра отырып, жаңартушылар коммунистік теорияны тазартылған дінмен алмастыруға тырысады, сондықтан ол одан да қауіпті болады. 1932 жылы ЛМГ Орталық Кеңесінің екінші пленумына Сталин шіркеуді және оның КСРО-дағы ықпалын жою мақсатында бесжылдық жоспар қабылдауға бұйрық берді. Кеңес Одағындағы мемлекеттік атеизм доктринасы бойынша, коммунистер «мәжбүрлеп атеизмге көшу бағдарламасын» жүргізді, оның алдында ЛМГ тұрды. Көптеген діни қызметкерлер өлтіріліп, түрмеге қамалды. Мыңдаған шіркеулер жабылып, кейбіреулері ауруханаларға айналды.

1929 жылғы конгресс

Жоғарыда айтылғаннан басқа, 1929 жылғы LMA конгресі келесі онжылдықта LMG қызметінің негізін құрайтын және (сондай-ақ, ел бойынша дінге қарсы қудалаудың сипатын анықтайтын) бірқатар басқа да бұйрықтарды қабылдады. 1929 жылғы конгресінде сектанттық топтардың өсіп келе жатқаны мойындалды, бірақ бұл құбылыстың жалпыұлттық емес, жергілікті сипатта екені айтылды. Дегенмен, дінге белсенді қатысушылардың саны миллионнан асып түсетіні, ал барлық діни қауымдар, тіпті ескі православиеліктер де заманауи әдістерді қабылдап, жастарды өздеріне тартуда екені мәлімделді. Осыған байланысты дінге қарсы күресті күшейту қажеттігі айқындалды, бірақ Ярославский жылдар бойы ескерткендей, дінге қарсы радикалды шабуылдардан сақтану қажеттігі де еске салынды. Сол мәжілісте маңызды шіркеу мерекелерімен сәйкес келетін мерекелерге рұқсат етілмеуі керек екені талап етілді, және бұл саясат сол жылы іске асырылды. Мәжілісте қабылданған қаулылар жергілікті LMG бөлімдерін дін қызметкерлерін толығымен оқшаулауға шақырды. Діни қызметкерлерді жеке үйлерге шақыруға, шіркеулерге ақшалай көмек көрсетуді тоқтатуға және кәсіподақтарды қолданыстағы саясатқа сәйкес шіркеулерге ешқандай жұмыс істемеуге мәжбүрлеуге бұйрық берілді. Бұл қаулы бір жылдан кейін партия тарапынан қабылданды. Конгресс сонымен қатар қарулы күштерде дінге қарсы білім беруді жеткілікті деңгейде жүргізбегені үшін сынады. 1927 жылдан бастап ұйым қарулы күштердің әр бөлімінде өкілдіктер құрды. 1925 жылы бір бөлімде жүргізілген зерттеуде рекруттердің 60% -ы қабылдаған кезде дінге сенуші болса, қызметтен шыққаннан кейін олардың 28% -ы ғана сенуші болып қалғаны анықталды. Бұл деректер әскери қызмет кезінде діни нанымын жасырған жауынгерлердің құбылысын ескермеген болуы мүмкін, сондықтан нақтылық жоқ болуы мүмкін. Дегенмен, осы тәжірибелер LMG-нің келесі онжылдықта әскери ортада дінге қарсы күресуге қатысты көзқарасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1929 жылғы конгресс мемлекеттік мекемелерді дінге қарсы насихатты өз жұмысының ажырамас бөлігі деп қарауға және оны тұрақты қаржыландыруға шақырды. Конгресс түрлі секталарға жеңілдік беруді жойып, оларға қарсы күресті күшейтті, бірақ қарапайым сенушілер мен басшылық арасындағы айырмашылықты ескере отырып, шараларды салмақтау қажеттігін атап өтті, соңғысы мемлекеттің жаулары деп есептелді. Конгресс шешімдерінде діни ғибадатханалар жұмыс істейтін халықтың көпшілігінің келісімімен ғана жабылуы керек екені айтылды. Алайда, бұл көпшілікке берілген діни құрылыммен байланысты діни сенушілерді қосу туралы ешқандай талап қойылған жоқ. Бұл келесі жылдары мәжілістерді қысыммен ұйымдастыруға мүмкіндік берді, онда қатысушылардың діни сенімдері әлеуметтік жағдайына қауіп тудыратын еді және олар көбінесе азшылықты құрайтын, бұл құрылымды жабуға дауыс беруге мүмкіндік берді. LMG православие және жаңарушылар сияқты әртүрлі сенушілер арасындағы келіспеушіліктерді пайдаланып, бір-бірінің діни құрылымдарын жабуға дауыс беруге итермеледі. Конгресс мектептерде бірінші сыныптан бастап дінге қарсы білім беруді енгізуді талап етті. Екі жылдан кейін, көрнекті дінге қарсы насихаттаушы Н. Амосов мектепке дейінгі жастағы балаларға дінге қарсы білім беруді енгізу туралы қосымша ұсыныстар жасады. Бұл конгресске бұрынғыдан гөрі совет баспасөзінде көбірек орын берілді, бірақ сол уақытта өткен неміс коммунистерінің конгресі оны көлеңкеге түсірді.

Іс-шаралар

1931 жылы ЛМГ жас пионерлер немесе комсомол мүшелері болған мектеп оқушыларының 10%-ы сонымен бірге ЛМГ мүшелігін иеленгенін мақтан тұтты. 1929-1932 жылдар аралығында ЛМГ-ның өсуі, ішінара комсомол мүшелерінің оған қосылу талабының нәтижесінде болды. ЛМГ-ның комсомолға қатысты ықпалы оның 10-шы съезіндегі бағдарламасында көрініс тапты: «Комсомол жастарға ырым-жымдар мен діни көзқарастардың зияндылығын сабырлылықпен түсіндіреді, осы мақсатта арнайы үйірмелер мен діни насихатқа қатысты лекциялар ұйымдастырады». Лига 1926 жылы 87 000 мүшеден 1929 жылы 500 000-ға дейін өсті және 1931 жылы 5 670 000-ға жетті (1932 жылы 5,5 миллионға дейін төмендеді) (мақсаты 17 миллион мүшеге жету болған). 1938 жылы 2 миллионға дейін азайды, бірақ 1941 жылы қайтадан 3,5 миллионға дейін өсті. Коммунистік партияның сол кезде 1,8 миллион мүшесі болды. Дегенмен, ЛМГ мүшелерінің шамамен жартысы Мәскеу және Ленинград қалаларында және олардың айналасындағы аймақтарда тұрды, бұл ЛМГ-ні ел бойынша «жасушалар» құруға және атеистік насихат үшін ауыл тұрғындарына жетуге итерді. ЛМГ 1930 жылдары Орталық Азия республикаларында үлкен өсім болғанын мәлімдеді. Ярославский 1932 жылы бұл науқанның табысқа жететініне сенім білдірді, ол былай деді: «Коммунистік партияның басшылығымен және белсенді атеизм рухымен сіңген бағдарламасымен, КСРО-ның жаңа мемлекетінің осы мемлекеттің алдына қойған мақсаттарына жетуіне ешқандай қиындықтар кедергі бола алмайды, тіпті «көктегі күштер» де, барлық дінбасыларының насихаты да оның жолында тұра алмайды». Лига діниетке қарсы әдебиеттерді көптеп басып шығарды. «Безбожник» апталығының 1931 жылғы бір саны 500 000 данаға жетті. Айлық «Безбожник» 1928 жылы 28 000-нан 1931 жылы 200 000-ға дейін өсті, 1932 жылдан кейін 150 000-ға дейін төмендеді, 1938 жылы 230 000-ға дейін көтерілді және 1939 жылы 155 000-ға дейін азайды. «Безбожник у Станка» журналы бір санына 50 000-70 000 данадан шығатын, бірақ 1929 жылы айлықтан екі апталыққа ауысты және 1932 жылы жабылғанға дейін шығарыла берді. Ярославскийдің ЛМГ орталық комитетінің «Антирелигиозник» (Дінге қарсы) айлық журналы 1926 жылы жарық көрді, 1929 жылы 17 000 данаға жетті (130 беттік басылым), 1930 жылы 30 000 данаға, ал 1931 жылы 27 000 данаға жетті. Оның материалдары көбінесе әртүрлі мәселелерде қайталанып, ғылыми тұрғыдан алғанда күтілгендей терең болмады. 1940 жылы 64 бетке дейін қысқартылды және 1940-1941 жылдары 40 000-45 000 данадан шығарылды, содан кейін тоқтатылды. Лига сонымен қатар діниетке қарсы оқулықтарды басып шығарды. 1927-1931 жылдары «Діниетке қарсы оқулық шаруаларға арналған» басылымы жарық көрді, алғашқы басылымы 18 000, ал алтыншысы 200 000 данамен шықты. 1931 жылы қала тұрғындарына арналған ұқсас оқулық құрылды, содан кейін жалпы біріктірілген оқулық жасалды. ЛМГ мүшесі И.А. Шпицберг 1920 жылдардың соңында «Атеист» атты ғылыми журнал шығара бастады. 1931 жылы ол «Жауынгерлік атеизм» деп өзгертілді және ЛМГ орталық кеңесі тарапынан жарияланды. 1932 жылы ол «Дінге қарсы» журналына қосылды. 1928-1932 жылдары шаруаларға арналған «Дервенский безбожник» (Ауылдық Құдайсыз) журналы шығарылды. Ол шаруалар арасында «өте танымал» болды, сондықтан «жазылып, оқылып, тозып кетті» делінді, бірақ 1932 жылы баспадан шықты. Атеистік насихаттың танымал болғаны туралы мәлімдемелер діниетке қарсы насихатшыларды линчтеу және ЛМГ агитаторларын өлтіру фактілерімен қайшы болды. Сонымен қатар, 1930 жылы ЛМГ басшылығы мектеп сыныптарындағы сенушілердің сауалнамаларын жүргізудің зиянды екенін және осы деректерді қағида бойынша пайдаланбау керектігін айтты. 1929 жылы Мәскеуде өткізілген дін туралы сауалнамада 12 000 өнеркәсіп қызметкері анонимді түрде сауалнамаға қатысты, олардың тек 3 000-ы сауалнаманы қайтарды, олардың 88,8%-ы атеист екенін мәлімдеді, содан кейін Мәскеудегі өнеркәсіп қызметкерлерінің 90%-ы атеист екендігі жарияланды. ЛМГ-нің сериялық емес әдебиеті 1927 жылы 12 миллион басылған беттен 1930 жылы 800 миллионға дейін өсті (кем дегенде 100 миллион дана діниетке қарсы әдебиет). 1941 жылы діниетке қарсы насихатты 67 кітап пен брошюра басып шығарылды, олардың жалпы тиражы 3,5 миллион дананы құрады. 1940 жылға дейін жыл сайын 2000-ға жуық аталым жарияланды. 1934 жылы ЛМГ шығарған оқулықта зиялылардың арасында шынайы сенушілердің бар екендігі мойындалды; алайда Ярославский 1937 жылы Құдайға сенетін барлық ғалымдар мен ғалымдар шыншыл емес алдамшылар және алаяқтар деп мәлімдеді. Атеистер Лигасы кеңес үкіметінің дін қызметкерлерін және сенушілерді өлтіруіне көмектесті. Лига сонымен қатар сенушілердің үйлерінен діни бейнелерді алып тастауды басымдыққа қойды. «Көкке шабуыл» деген ұранмен Атеистер Лигасы «діни шаруаларға қарсы шешуші шаралар» қабылдауға ұмтылды, бұл көптеген сенушілердің, әсіресе ауылдық дінбасылардың жаппай тұтқындалуына және жер аударылуына әкелді. 1940 жылға қарай «100-ден астам епископ, ондаған мың православие дінбасылары және мыңдаған монахтар мен миряндар кеңес түрмелерінде және ГУЛАГта өлтілді немесе қайтыс болды». ЛМГ барлық діндердің діни қауымдастырылған ұйымдарының санын 1930 жылы 50 000-нан 1938 жылы 30 000-ға және 1941 жылы 8 000-ға дейін азайтты. Соңғы көрсеткіш, алайда, аннексияланған батыс аумақтарындағы 7 000 қауымдастырылған ұйымдарды қамтиды (демек, елдің қалған бөлігінде тек 1 000 қауымдастырылған ұйым қалды).

Таратылуы

Дінге қарсы науқанның жағдайы 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында өзгере бастады. Режим дінге қатысты тәсілін бірте-бірте жұмсарта түсті. Ол шіркеулерді қайта ашуға жасалған тырысықтар өте аз екенін, және бұл діннің төмендеуінің белгісі екенін мәлімдеді. Шіркеулерді қайта ашуға ұмтылғандарды "бұрынғы байлар" және "санды бұрмалаушылар" деп айыптады. Бірақ бұл мәліметтер LMG-нің өзінің 1937 жылғы халық санағына негізделген деректерімен қайшы болды. Олар елдің шамамен жартысы діни сенімдерін сақтап қалғанын көрсетті, тіпті олардың құдайға табынуға арналған орындары болмаса да, және олар енді өз сенімдерін ашық білдіре алмайтын болды. Ал LMG таратылды. Ярославский өзге де мәселелерге көңіл бөлді. 1942 жылы ол тіпті православиелік жазушы Достоевский туралы жағымды мақала жариялап, оның немістерге деген жеккөруін сипаттады. 1943 жылы Ярославский қайтыс болғаннан кейін, ұйым төрағасы Федор Олещук болды, ол ұйым таратылғанға дейін басқарды. LMG-нің көптеген басылымдары 1941 жылдың қыркүйегіне қарай тоқтатылды. Оның ресми таратылған күні белгісіз, бірақ 1941 мен 1947 жылдар аралығында болған деп есептеледі.