Кіріспе
Эдгар Аллан Поның қысқа әңгімесі "Елден бұрын жерлеу" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1844 жылы "The Philadelphia Dollar Newspaper" газетінде жарияланған қорқыныш әңгімесі. Оның басты кейіпкері тірідей жерленуден қаушадайып алаңдайды. Бұл қорқыныш сол кезде көп тараған еді және По осыны пайдаланып, халықтың қызығушылығын оятты. Оқиға фильмге бейімделді.
"The Premature Burial" is a horror short story by American writer Edgar Allan Poe, published in 1844 in The Philadelphia Dollar Newspaper. Its main character expresses concern about being buried alive. This fear was common in this period and Poe was taking advantage of the public interest. The story has been adapted to a film.
Сюжет
"Ерте жерлеу" повесінде аты-жөні айтылмаған баяндаушы "дәрігерлер каталепсия деп атаған ерекше дерттің ұстамалары" сияқты нәрселермен күресіп, өмірін жалғастыруға тырысады. Ол кездейсоқ түрде өлімге ұқсас ессіздікке түсіп, трансқа кетеді. Бұл оның тірідей жерленуден қатты қорқуына себеп болады ("Шын азап, - дейді ол, - тірі кезінде жерлену"). Ол өзінің қорқынышын тірідей жерленген бірнеше адамның тағдырымен көрсетеді. Бірінші жағдайда, трагедиялық оқиға көп уақыттан кейін ғана анықталды, құрбанның мазары қайта ашылғанда. Басқа жағдайларда, құрбандар қайтадан өмірге оралып, өздеріне назар аударуға үлкеріп, қабірден құтылды. Баяндаушы осы мысалдарды тірідей жерленуден қорқу фобиясының себептерін түсіндіру үшін келтіреді. Оның айтуынша, оның денсаулығы нашарлағандықтан, ол жиі есінен танып, ұйқыға кететін болды, ал бұл дерт уақыт өте келе күшейе түсті. Ол үйден алыс кеткенде осындай күйге түсіп, оның жағдайын өлім деп қате түсінетін болар деген оймен мазаланды. Ол достарынан өзін ерте жерлемеуді сұрап уәде алады, үйде қалуға тырысады және "өлімнен" кейін оянған жағдайда көмек шақыруға мүмкіндік беретін құралдармен жабдықталған әсем мазар салады. Повестің соңында баяндаушы қараңғы, тарыңқы кеңістікте оянады. Ол тірідей жерленгенін ойлайды және барлық сақтық шаралары бекер болғанын түсінеді. Ол дауыстап айқайлайды, бірақ бірден үндемеуге шақырылады. Ол өзінің қайық палубінде екенін, қабірде емес екенін біліп, қатты шок алады. Оқиға оны өлімге деген құмарлығынан айырды, көп ұзамай каталепсия ұстамалары толығымен тоқтады, бұл оның фобиясының салдары емес, себебі екенін күдіктендіреді.
Талдау
Тірідей жерленуден қорқу XIX ғасырдағы Батыс мәдениетінде терең бойға сіңген еді, ал По осының халықтың қызығушылығын тудырып отырғанын пайдаланды. Жүздеген жағдайда дәрігерлер адамдарды қателікпен өлген деп жариялаған. Осы кезеңде табындарға, егер "майыт" әлі тірі болып шықса, көмек шақыруға мүмкіндік беретін төтенше жағдай құрылғылары орнатылған. Бұл оқиғаның қызығушылығын күшейту үшін, баяндаушы шындықтың өзі қиялдан да қорқынышты болуы мүмкін екенін айтады, содан кейін оқырмандарды басты оқиғаға сендіру үшін нақты жағдайларды келтіреді. "Прематуралық жерлеу" әңгімесіндегі баяндаушы мәнді өмірден құр қалған. Ол каталепсия арқылы ғана емес, сонымен қатар қиялдауы, көріп тұрулары және өлімге құштарлығы арқылы шындықтан қашып жүреді. Дегенмен, ол өзінің ең үлкен қорқынышы орындалғаннан кейін ғана өзгеріске ұшырайды.
Бейімделулер
Доктор Креспидің қылмысы (1935) – танымал үнсіз фильмдердің режиссері және кейін «сүлейтін фильмдерде» эпизодтық рөлдерде ойнаған Эрих фон Строхаймның «Республика» киностудиясы шығарған туындысы. «Ерте жерлеу» (1962) – Роджер Корманның Рей Милланд, Хейзел Корт, Алан Нейпир және Хизер Энджер жұлдызды құрамындағы фильмі. Фильмнің романы 1962 жылы Макс Холлан Данн Чарльз Бомонт пен Рэй Расселлдің сценарийі негізінде жазылып, «Lancer Books» баспасынан қағаз кітап түрінде жарық көрді. 1961 жылы Борис Карлоффтың басты рөлде ойнаған «Триллер» телесериалында Уильям Д. Гордан мен Дуглас Хейз жазған «Ерте жерлеу» атты туындының жеке нұсқасы көрсетілді. Готикалық драмалық телесериал «Dark Shadows» (1966–71) «Ерте жерлеу» туындысын «Тілге тиетін жүрек», «Амонтилладоның шарабы» және «Құдық пен маятник» туындыларымен бірге сюжетіне енгізді. 2012 жылы ескі телесериалдың тарихын жаңартып, қайта түсірген фильм жарық көрді. «Поның ойларынан туған кошмарлар» (2006) фильмі «Ерте жерлеу», «Тілге тиетін жүрек», «Амонтилладоның шарабы» және «Қарға» туындыларының бейімдеулерін қамтиды. Ян Шванкмайердің «Жындылық» (2005) фильмі «Ерте жерлеу» және Эдгар Аллан Поның «Доктор Тарр мен профессор Фетердің жүйесі» туындыларына негізделген. Фред Олен Рейдің «Қорқынышты қорқыныш» (1991) фильмі, Бринке Стивенс қатысуымен, «Ерте жерлеу» туындысының негізінде еркін бейімделген. Экрандағы титрлерде фильм «Эдгар Аллан Поның қорқынышты қорқынышы» деп аталады, бірақ ол 1844 жылғы Поның түпнұсқалық оқиғасынан айтарлықтай өзгеше, қазіргі заманда өтеді, басты кейіпкер әйел және оқиға оны өлімге қорқыту мақсатымен қасақана табутқа жабумен аяқталады. «ERS Game» студиясы оқиға негізінде «Dark Tales: Edgar Allan Poe's The Premature Burial Collector's Edition» атты PC ойынын шығарды.