Кіріспе

Cayuse – Америка батысында қолданылатын архаикалық термин, бастапқыда кішкентай жергілікті тұқымдағы жылқыны білдірген, көбінесе тәртіпсіз мінезімен ерекшеленген. Бұл атау Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Кайузе тайпасының жылқыларынан шыққан. Кейін бұл термин кез келген кішкентай, сапасы төмен жылқыны, әсіресе егер ол жергілікті халыққа немесе жабайы жылқыға тиесілі болса, қарапайымдап айту үшін қолданыла бастады. Содан кейін бұл сөз жаман репутациясы бар адамдарды сипаттау үшін де қолданылды. Британ Колумбиясындағы «каюш» деген сөздің түрі – күшті, шыдамды және еңбекке жарамды шағын жылқы тұқылын білдіреді. Qayus (Cayuse) – бұл Tŝilhqot’in тайпасы Chilcotin аймағындағы жабайы жылқыларды атау үшін қолданатын термин. «Cayuse» сөзінің шығу тегі туралы бір теория, оның француз тілінен алынған «cailloux» сөзінен шыққандығын айтады, ол «тастар» немесе «жартастар» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау Кайузе тайпасы қоныстанған тасты аймаққа сілтеме болуы мүмкін, немесе олар өздерін қалай атағандығының бұрмаланған түрі болуы да мүмкін. Тағы бір болжам бойынша, бұл испан тілінен алынған «caballo» сөзінің жергілікті тілдерге бейімделген түрі, «s» әрпі Salishan тілдеріндегі есімдік жалғауы. Sahaptian тіліне тән «kiuatan» түрі Chinook Jargon тілінде «жылқы» немесе «пони» деген мағынаны білдіреді, бірақ кейбір аймақтарда «cayuse» немесе «cayoosh» сөздері де қолданылған. «Кайузе индейлерінің атымен аталған кішкентай понилерде, олардың табиғатында, қойлардың секіргені сияқты, жоғары секіру және мүшелерін қатайтып, төрт аяғымен күшпен жерге тигізу әдеті бар. Бұл соққы соншалықты күшті, тәжірибелі болмаса, бір-екі рет секіргеннен кейін теңелуі мүмкін. Жануардың сыртқы түрі қорқынышты. Құлақтары басына жақын тартылған, көздері қатігездікке толы, аузынан көбік шығып, тісімен шағып, мінген адамға деген өшпенділігін әр түрлі жолмен көрсетеді. Жауыздық – емделмейтін жағдай саналады, қамшымен, шүбірмен және мейірімділікпен қараудың бәрі де нәтижесіз болады». Тауға көтерілу, Scribner's Monthly, 1873 жылғы маусым.

«Cayuse» сөзі ковбой жаргонында төмен мінезді немесе құндылығы аз адамды қарапайымдап айту үшін қолданылған, 1925 жылы King Baggot режиссерлік еткен «Tumbleweeds» атты үнсіз фильмде пайда болды, онда Уильям С. Харт сомдаған ковбой батыры титулдық кадрларда жаманды «cayuse» деп атады.

Танымал мәдениетте

Әдебиетте "cayuses" деп аталатын аттарға Нимпо және Стьюив жатады, олар Ричмонд П. Хобсонның "Таулардың ар жағындағы шөп" кітабында суреттелген. Екі жылқыны да Британдық Колумбияның Чилкотин округінің Нимпо көлінің маңында Томас Сквинас есімді жергілікті американдық тумасы ұстаған. Хобсон екі кайусты өзінің иелігіндегі ең жақсы жылқылар деп сипаттады, өйткені олардың талмайтын рухы мен төзімділігі солтүстік Британдық Колумбиядағы қатал жағдайлардан аман қалуға көмектесті. Джон Стейнбектің "Қызыл пони" кітабында да мысал бар. 1934 жылы Коул Портер мен Роберт Флетчер жазған танымал американдық "Don't Fence Me In" әнінде "On my Cayuse, let me wander over yonder" деген жол бар. Оны Рой Роджерс, Джин Отри, Бинг Кросби, Элла Фицджеральд, Клинт Иствуд, Вилли Нельсон және Леон Расселл, сондай-ақ тағы көптеген орындаушылар жазған. "Страуберри Роан" классикалық батыс поэмасы мен кейінірек жазылған әннің кейбір нұсқаларында бас кейіпкер жылқыны Кайузе деп атайды. 1953 жылғы "Тамблвид" фильмінде осы атпен аталған жылқының ерекше мінезі, сенімді аяқтары және адам кейіпкерімен (Оди Мерфи ойнаған Джим Харви) арақатынасы сюжетті дамытуға көмектеседі. Харви Тэмблвиді бірнеше рет "Кайус" деп қысыммен айтады, бірақ фильм барысында Тэмблвид оның сыртқы түрі алғашқыда көрсеткеннен гөрі әлдеқайда жақсы жылқы екенін дәлелдейді. Майлз Ситидегі (МТ) KYUS телеарнасы шақыру белгілерін "cayuse" сөзінен алған, бұл аймақтың күшті родео дәстүріне және Майлз Ситидегі жылқы саудасына сілтеме жасайды.