Нованталар: ежелгі Шотландияның тарихы мен мәдениеті
Novantae
Нованталар – Шотландияның оңтүстік-батысындағы ежелгі халық. Птолемей географиясында айтылады, шамамен 150 ж., археологиялық зерттеулер ауыл шаруашылығымен айналысқандарын көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нованталар – II ғасырдың соңында қазіргі Шотландияның оңтүстік-батысындағы Галлоуэй мен Кэррик аймақтарында өмір сүрген халық. Олар Птолемейдің "География" еңбегінде қысқаша еске алынады (шамамен 150 жылы жазылған), олардан басқа тарихи мәліметтер жоқ. Уиторн маңындағы Риспайн бекінісіндегі қазба жұмыстары бұл жердің б.з.д. 100-200 жылдар аралығында қоршалған шаруашылық екенін көрсетті, яғни сол кездегі тұрғындар ауыл шаруашылығымен айналысқан. Олардың этникалық және мәдени жақындығы белгісіз, түрлі зерттеушілер олардың тегін әртүрлі халықтармен байланыстырады. Беда оларды Нидуар пиктілері деп атаса, "Британ энциклопедиясы" (11-басылым) Нованталарды "Нованта немесе Атекотт пиктілері деп аталатын кельт гаэлдерінің тайпасы" деп сипаттайды. Шотланд жазушысы Эдвард Грант Райс Нованталарды (сондай-ақ Шотландияның оңтүстігіндегі басқа ерте тайпаларды) бритон тілінде сөйлейтін мәдениет деп санайды. Дегенмен, аймақтың тарихында гаэлдер, пиктілер және бритон тілінде сөйлейтін халықтардың мәдениеті әр түрлі кезеңдерде, жеке немесе бірігіп болған, сондықтан Нованталардың этникалық тегін анықтауға жеткілікті мәлімет жоқ.
The Novantae were a people of the late 2nd century who lived in what is now Galloway and Carrick, in southwesternmost Scotland. They are mentioned briefly in Ptolemy's Geography (written c. 150), and there is no other historical record of them. Excavations at Rispain Camp, near Whithorn, show that it was a large fortified farmstead occupied between 100 BC and 200 AD, indicating that the people living in the area at that time were engaged in agriculture. Their ethnic and cultural affinity is uncertain, with various authorities positing different links, beginning with Bede, who referred to the Novantae as the Niduarian Picts, and including the Encyclopædia Britannica (11th ed. ), which described them as "a tribe of Celtic Gaels called Novantae or Atecott Picts." Scottish author Edward Grant Ries has identified the Novantae (along with other early tribes of southern Scotland) as a Brythonic speaking culture. However, the region has a history that includes the culture of the Gaels, Picts, and Brythonic speakers at various times, alone and in combination, and there is not enough information to make conclusions about the ethnicity of the Novantae.
Птолемей
Нованталар туралы жалғыз сенімді тарихи мағлұмат Птолемейдің шамамен 150 жылға жатқан «География» еңбегінде келтірілген, онда ол олардың отаны мен маңызды қалаларын көрсетеді. Олар басқа ешбір деректе кездеспейді. Птолемей атаған халықтардың ішінде олар ерекше, себебі оның бірнеше айқын физикалық нысандарды атауы арқасында олардың орналасқан жері анық белгілі. Оның Novantarum Cheronesus – Галлоуэйдің Рейн шығанағы, ал Novantarum мүйісі – Корсуолл мүйісі немесе Галлоуэй мүйісі. Бұл Нованталарды осы аймаққа орналастырады. Птолемей олардың қалалары Локопибиум және Реригониум деп атаған. Сол кезде бұл аймақта қалалар болмағандықтан, ол, әдетте, туысқан тайпалардың бекіністері, мысалы, қамалдар немесе хан сарайлары туралы айтқан болуы керек.
The only reliable historical reference to the Novantae is from the Geography of Ptolemy in c. 150, where he gives their homeland and primary towns. They are found in no other source. They are unique among the peoples that Ptolemy names in that their location is reliably known due to the way he named several readily identifiable physical features. His Novantarum Cheronesus is the Rhins of Galloway, and his Novantarum promontory is Corsewall Point or the Mull of Galloway. This pins the Novantae to that area. Ptolemy says that their towns were Locopibium and Rerigonium. As there were no towns as such in the area at that time, he was likely referring to native strong points such as duns or royal courts.
Рим дәуірі
Галовей мен Каррик аймағында Нованта тайпасы тұрған кездегі ең алғашқы сенімді мәліметтер археологиялық жаңалыстардан алынған. Олар кішкентай, қоршалған елді мекендерде өмір сүрді, олардың көпшілігі бір гектардан да кіші аумақты алып, б.з.б. 1 мың жылдығынан бастап Рим дәуіріне дейін пайдаланылды. Сонымен қатар, олар төбелік бекіністер, сондай-ақ аз ғана кранногтар мен брохтар салды. Тас қабырғалы үйлер Рим дәуірінде пайда болды, ал Нованта тайпасының Кирккудбрайтқа жақын Клаттернгшоуста белгілі бір орталығы болған деп саналады, ол бастапқыда қоршаумен қоршалған, кейін ағаштан, содан соң таспен қапталған қабырғалармен кеңейтілді. Бұл Рим дәуірінде тасталып кеткен, бірақ римдіктер оны әскери жаттығу нысаны ретінде пайдаланған, жақын жерде екі жаттығу лагерін салған және оған жасалма шабуыл жасаған деген дәлелдер бар. Римдік әскери күші Нованта аймағының оңтүстік-шығысындағы Флит қақпасындағы шағын бекініспен шектелді. Қазба жұмыстарынан табылған римдік заттар көшпелі, яғни аймаққа әкеліп, тасымалдауға ыңғайлы болған. Римдіктердің болмауы жергілікті тұрғындардың көптеген қоныстары мен бекіністерімен күрт контраст жасады. Бір кезде римдіктерге жатқызылған Уиторн маңындағы Риспайн лагері қазір Рим дәуіріне дейін және оның кезінде жергілікті тұрғындармен пайдаланылған үлкен бекінілген шаруашылықтың қалдықтары екені белгілі. Тацит Гней Юлий Агриколаның (78-84 жылдары әкім болған) жорықтары туралы айта келіп, сол кездегі Шотландияда тұрған халықтар туралы нақты мәлімет бермейді. Ол күш пен дипломатия арқасында бұрын бағындырылған британдықтардың наразылығын басып, 79 жылы олардың жерлеріне бекіністер салғанын айтады. 80 жылы ол Тай Фьордына қарай жорық жасап, ондағы халықтармен күресті. 81 жылы ғана ол қайтып оралды, содан кейін өзі бағындырған жерлердегі жемістерін жинады. Кейіннен Нованта тайпасы Адриан қабырғасы бойында қиындықтар тудырғандығы айтылды, ал Флит қақпасындағы бекініс оларды бағындыру үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл Новант, әрине, Темір дәуіріндегі Нованта тайпасымен байланысты.
The earliest reliable information on the region of Galloway and Carrick when it was inhabited by the Novantae comes from archaeological discoveries. They lived in small enclosed settlements, most of them less than a single hectare in area and inhabited from the 1st millennium BC through to the Roman era. They also constructed hillforts and a small number of crannogs and brochs. Stone walled huts appear during the Roman era and the Novantae are thought to have had a centre of some kind at Clatteringshaws near Kirkcudbright, which started out as a palisaded enclosure before being expanded into a set of timber and then stone faced ramparts. This had been abandoned by the Roman period but there is evidence that the Romans used it as the target of a military exercise, erecting two practice camps nearby and subjecting it to a mock siege. The only Roman military presence was a small fortlet at Gatehouse of Fleet, in the southeastern part of Novantae territory. The Roman remains that have been excavated are portable, such as might be carried or transported into the region. The absence of evidence of Roman presence is in sharp contrast to the many remains of native habitation and strong points. Rispain Camp near Whithorn, once thought to be Roman, is now known to be the remains of a large fortified farmstead, occupied by natives before and during the Roman Era. In his account of the campaigns of Gnaeus Julius Agricola (governor 78 – 84), Tacitus offers no specific information on the peoples then living in Scotland. He says that after a combination of force and diplomacy quieted discontent among the Britons who had been conquered previously, Agricola built forts in their territories in 79. In 80 he marched to the Firth of Tay, campaigning against the peoples there. He did not return until 81, at which time he consolidated his gains in the lands that he had conquered. The Novantae were later said to have caused trouble along Hadrian's Wall, and the Gatehouse of Fleet fortlet was presumably used to subdue them. This Novant is evidently related to the Novantae tribe of the Iron Age.
Птолемейдің қарама-қайшылығы
Птолемейдің Сельгова тайпасының Тримонтий қаласын Шотландияның оңтүстік жағалауында орналастырғаны қабылданған, бірақ Уильям Рой (1726–1790) оны Ньюстедке жақын, шығысқа қарай Эйлдон-Хиллз тауына орналастырды. Рой 1757 жылғы De Situ Britanniae еңбегінде келтірілген маршрутты іске асыруға тырысты, ал Птолемейдің Тримонтийін жылжыту оның тарихи еңбегі «Солтүстік Британиядағы римдіктердің әскери ескерткіштері» (1790, 1793 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды) бойынша маршрутты логикалық тұрғыдан дұрыс көрсетті. Рой Птолемейдің Сельгова тайпасын оңтүстік Шотландияға орналастыруын өзгертпеді, бірақ Тримонтийді De Situ Britanniae еңбегінде сипатталған басқа бір тайпаға жатқызуды жөн көрді. 1845 жылы De Situ Britanniae еңбегінің жалған екені анықталғанда, Ройдің Тримонтийді дұрыс емес орналастырғаны кейбір тарихшылар тарапынан сақталды, бірақ ол енді осы еңбегі үшін сілтеме ретінде келтірілмейді. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар Ройдің Тримонтийді орналастыруын ғана емес, сонымен қатар қаланы Сельгова тайпасына қайтарып берді, олардың аумағын Эйлдон тауына жақын жерге жылжытып. Птолемейдің Нованта тайпасын Галлоуэйге орналастыруы сақталды, ал Птолемей олардың Сельгова тайпасына іргелес екенін айтқандықтан, Нованта тайпасының аумағы Галлоуэйден тысқары қарай кеңейтілді. Бұл тезис қазіргі заманғы көптеген тарихтарда сақталған. Нәтижесінде, жалғыз нақты тарихи дереккөзге (Птолемейге) жасалған «қате түзету» De Situ Britanniae еңбегіндегі ойдан шығарылған маршрутты логикалық көрсету үшін сақталады; және жалғыз нақты тарихи дереккөз Сельгова тайпасын олардың жалғыз белгілі орнынан алыстату арқылы одан әрі «түзетіледі», бұл процесте Нованта тайпасының аумағы едәуір кеңейтіледі. Ройдің тарихи еңбегі оның білмейтін жалған дереккөзге сүйенгендігіне байланысты көбінесе назардан тыс қалды, бірақ оның карталары мен суреттері бұзылмаған және жоғары бағаланады.
Ptolemy's placement of the Selgovae town of Trimontium was accepted to be somewhere along the southern coast of Scotland until William Roy (1726–1790) placed it far to the east at Eildon Hills, near Newstead. Roy was trying to follow an itinerary given in the 1757 De Situ Britanniae, and moving Ptolemy's Trimontium made the itinerary seem more logical according to his historical work, Military Antiquities of the Romans in North Britain (1790, published posthumously in 1793). Roy did not alter Ptolemy's placement of the Selgovae in southern Scotland, but chose to assign Trimontium to a different people who were described in De Situ Britanniae. When De Situ Britanniae was debunked as a fraud in 1845, Roy's misguided placement of Trimontium was retained by some historians, though he was no longer cited for his contribution. Furthermore, some historians not only accepted Roy's placement of Trimontium, but also returned the town to the Selgovae by moving their territory such that they would be near Eildon Hills. Ptolemy's placement of the Novantae in Galloway was retained, and since Ptolemy said that they were adjacent to the Selgovae, Novantae territory was greatly expanded beyond Galloway to be consistent with this thesis, which survives in a number of modern histories. The result is that an 'error correction' to the sole legitimate historical reference (Ptolemy), made so that a fictional itinerary in De Situ Britanniae would seem more logical, is retained; and the sole legitimate historical reference is further 'corrected' by moving the Selgovae far from their only known location, greatly expanding Novantae territory in the process. While Roy's historical work is largely ignored due to his unknowing reliance on a fraudulent source, his maps and drawings are untainted, and continue to be held in the highest regard.
Тарихшылардың қарауы
Птолемейдің "Нованте" туралы жалғыз тарихи айтуына сәйкес, көптеген тарихшылар өз еңбектерінде Novantae im passim-ді кеңінен қамтыды, егер олар тілі келсе. Уильям Форбс Скене ("Келттік Шотландия", 1886) олардың Птолемейдегі еске алуын қысқаша баяндайды, қалалардың мүмкін орналасқан жерлері туралы өз болжамдарын қосады, бірақ оған толық сенімді емес. Джон Рис ("Келттік Британия", 1904) Нованталарды кездейсоқ айтады, егжей-тегжейлі талқылаусыз. Жергілікті Галвегия тарихшылары өздерінің туған жерлерінің тарихын жаза отырып, оларға да осылай аз көңіл бөлді. Жақындағы тарихтарда Novantae көбінесе кездейсоқ айтылады, бірақ кейде оларды Птолемейдің картасы немесе археологиялық дәлелдермен расталмаған оқиғаға енгізеді, бірақ олар тұрақты түрде Галлоуэйге орналастырылады. Джон Кох ("Келттік мәдениеті", 2005) Novantae-ді тікелей талқыламайды, бірақ олардың атын оңтүстік-шығыс Англияның Тринованттарымен байланыстырады және оның Gododdin туралы талқылауына сүйеніп, "Нованттың" Галлоуэйді, соның ішінде Кирккдбригширді басып алған картасын ұсынады. Археолог Барри Кунлифф ("Британиядағы темір ғасыр қауымдастықтары", 1971) Нованталарды кездейсоқ айтады, олардың отаны Галлоуэй екенін айтады және оны көрсететін картамен бірге, оны "әртүрлі көздерге" жатқызады. Дэвид Маттингли ("Императорлық иелік: Рим империясындағы Британия", 2006) оларды Птолемейге сәйкес Шотландияның оңтүстік-батысындағы халық ретінде айтады, карталар оларды Галлоуэйді басып алған деп көрсетеді. Шепард Фрере ("Британия: Рим Британиясының тарихы", 1987) Нованталарды бірнеше рет кездейсоқ айтады, оларды Сельговалармен және кейде Бриганттармен байланыстырады. Ол оларды Галлоуэйде, ал Сельговаларды Оңтүстік жоталардың ар жағында, Шотландияның оңтүстік-шығысында орналастырады. Нованталар Шотландия тарихының кең ауқыбында маңызды емес: Алистер Моффаттың "Шотландияға дейін: Тарихқа дейінгі Шотландияның тарихы" (2005) кітабында олар туралы көптеген жарқын, бірақ күмәнді мәліметтерді тоқып жазады. Оның айтуынша, олардың аты "батыл халық" дегенді білдіреді, олардың патшалары болған және олар көбінесе Сельговалар мен Бриганттармен бірлесіп әрекет еткен, олардың барлығы пикттермен бірге Рим Британиясына шабуыл жасаған болуы мүмкін. Ол осы мәлімдемелердің ешқайсысын растамайды.
Befitting the single historical mention of the Novantae by Ptolemy, many historians have largely included the Novantae im passim in their works, if they are mentioned at all. William Forbes Skene (Celtic Scotland, 1886) briefly relates their notice in Ptolemy, adding his conjectures as to the possible locations of towns, though not with any conviction. John Rhys (Celtic Britain, 1904) mentions the Novantae in passing, without any detailed discussion. Local Galwegian historians, writing histories of their own home territory, provide a similarly scant treatment. More recent histories largely treat the Novantae in passing, but sometimes weave them into a story that is not supported by either Ptolemy's map or archaeological evidence, though they are consistently placed in Galloway. John Koch (Celtic Culture, 2005) doesn't discuss the Novantae directly, but associates their name with the Trinovantes of southeastern England, and provides a map showing the "Novant" occupying Galloway including Kirkcudbrightshire to accompany his discussion of the Gododdin. Barry Cunliffe, an archaeologist, (Iron Age Communities in Britain, 1971) mentions the Novantae in passing, saying their homeland was Galloway, and with a map showing it, which he attributes to "various sources". David Mattingly (An Imperial Possession: Britain in the Roman Empire, 2006) mentions them as a people of southwestern Scotland according to Ptolemy, with maps showing them as occupying ditto Galloway. Sheppard Frere (Britannia: A History of Roman Britain, 1987) mentions the Novantae several times in passing, associating them firmly with the Selgovae and sometimes with the Brigantes. He places them in Galloway, with the Selgovae on the other side of the Southern Uplands in southeastern Scotland. The Novantae are inconsequential to the larger history of Scotland in Before Scotland: The Story of Scotland Before History (2005) by Alistair Moffat, but he weaves a number of colourful though questionable details about them into his story. He says that their name means 'the Vigorous People', that they had kings and often acted in concert with the Selgovae and Brigantes, all of whom may have joined the Picts in raids on Roman Britain. He provides no authority for any of these assertions.