Кіріспе

Нованталар – II ғасырдың соңында қазіргі Шотландияның оңтүстік-батысындағы Галлоуэй мен Кэррик аймақтарында өмір сүрген халық. Олар Птолемейдің "География" еңбегінде қысқаша еске алынады (шамамен 150 жылы жазылған), олардан басқа тарихи мәліметтер жоқ. Уиторн маңындағы Риспайн бекінісіндегі қазба жұмыстары бұл жердің б.з.д. 100-200 жылдар аралығында қоршалған шаруашылық екенін көрсетті, яғни сол кездегі тұрғындар ауыл шаруашылығымен айналысқан. Олардың этникалық және мәдени жақындығы белгісіз, түрлі зерттеушілер олардың тегін әртүрлі халықтармен байланыстырады. Беда оларды Нидуар пиктілері деп атаса, "Британ энциклопедиясы" (11-басылым) Нованталарды "Нованта немесе Атекотт пиктілері деп аталатын кельт гаэлдерінің тайпасы" деп сипаттайды. Шотланд жазушысы Эдвард Грант Райс Нованталарды (сондай-ақ Шотландияның оңтүстігіндегі басқа ерте тайпаларды) бритон тілінде сөйлейтін мәдениет деп санайды. Дегенмен, аймақтың тарихында гаэлдер, пиктілер және бритон тілінде сөйлейтін халықтардың мәдениеті әр түрлі кезеңдерде, жеке немесе бірігіп болған, сондықтан Нованталардың этникалық тегін анықтауға жеткілікті мәлімет жоқ.

Птолемей

Нованталар туралы жалғыз сенімді тарихи мағлұмат Птолемейдің шамамен 150 жылға жатқан «География» еңбегінде келтірілген, онда ол олардың отаны мен маңызды қалаларын көрсетеді. Олар басқа ешбір деректе кездеспейді. Птолемей атаған халықтардың ішінде олар ерекше, себебі оның бірнеше айқын физикалық нысандарды атауы арқасында олардың орналасқан жері анық белгілі. Оның Novantarum Cheronesus – Галлоуэйдің Рейн шығанағы, ал Novantarum мүйісі – Корсуолл мүйісі немесе Галлоуэй мүйісі. Бұл Нованталарды осы аймаққа орналастырады. Птолемей олардың қалалары Локопибиум және Реригониум деп атаған. Сол кезде бұл аймақта қалалар болмағандықтан, ол, әдетте, туысқан тайпалардың бекіністері, мысалы, қамалдар немесе хан сарайлары туралы айтқан болуы керек.

Рим дәуірі

Галовей мен Каррик аймағында Нованта тайпасы тұрған кездегі ең алғашқы сенімді мәліметтер археологиялық жаңалыстардан алынған. Олар кішкентай, қоршалған елді мекендерде өмір сүрді, олардың көпшілігі бір гектардан да кіші аумақты алып, б.з.б. 1 мың жылдығынан бастап Рим дәуіріне дейін пайдаланылды. Сонымен қатар, олар төбелік бекіністер, сондай-ақ аз ғана кранногтар мен брохтар салды. Тас қабырғалы үйлер Рим дәуірінде пайда болды, ал Нованта тайпасының Кирккудбрайтқа жақын Клаттернгшоуста белгілі бір орталығы болған деп саналады, ол бастапқыда қоршаумен қоршалған, кейін ағаштан, содан соң таспен қапталған қабырғалармен кеңейтілді. Бұл Рим дәуірінде тасталып кеткен, бірақ римдіктер оны әскери жаттығу нысаны ретінде пайдаланған, жақын жерде екі жаттығу лагерін салған және оған жасалма шабуыл жасаған деген дәлелдер бар. Римдік әскери күші Нованта аймағының оңтүстік-шығысындағы Флит қақпасындағы шағын бекініспен шектелді. Қазба жұмыстарынан табылған римдік заттар көшпелі, яғни аймаққа әкеліп, тасымалдауға ыңғайлы болған. Римдіктердің болмауы жергілікті тұрғындардың көптеген қоныстары мен бекіністерімен күрт контраст жасады. Бір кезде римдіктерге жатқызылған Уиторн маңындағы Риспайн лагері қазір Рим дәуіріне дейін және оның кезінде жергілікті тұрғындармен пайдаланылған үлкен бекінілген шаруашылықтың қалдықтары екені белгілі. Тацит Гней Юлий Агриколаның (78-84 жылдары әкім болған) жорықтары туралы айта келіп, сол кездегі Шотландияда тұрған халықтар туралы нақты мәлімет бермейді. Ол күш пен дипломатия арқасында бұрын бағындырылған британдықтардың наразылығын басып, 79 жылы олардың жерлеріне бекіністер салғанын айтады. 80 жылы ол Тай Фьордына қарай жорық жасап, ондағы халықтармен күресті. 81 жылы ғана ол қайтып оралды, содан кейін өзі бағындырған жерлердегі жемістерін жинады. Кейіннен Нованта тайпасы Адриан қабырғасы бойында қиындықтар тудырғандығы айтылды, ал Флит қақпасындағы бекініс оларды бағындыру үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл Новант, әрине, Темір дәуіріндегі Нованта тайпасымен байланысты.

Птолемейдің қарама-қайшылығы

Птолемейдің Сельгова тайпасының Тримонтий қаласын Шотландияның оңтүстік жағалауында орналастырғаны қабылданған, бірақ Уильям Рой (1726–1790) оны Ньюстедке жақын, шығысқа қарай Эйлдон-Хиллз тауына орналастырды. Рой 1757 жылғы De Situ Britanniae еңбегінде келтірілген маршрутты іске асыруға тырысты, ал Птолемейдің Тримонтийін жылжыту оның тарихи еңбегі «Солтүстік Британиядағы римдіктердің әскери ескерткіштері» (1790, 1793 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды) бойынша маршрутты логикалық тұрғыдан дұрыс көрсетті. Рой Птолемейдің Сельгова тайпасын оңтүстік Шотландияға орналастыруын өзгертпеді, бірақ Тримонтийді De Situ Britanniae еңбегінде сипатталған басқа бір тайпаға жатқызуды жөн көрді. 1845 жылы De Situ Britanniae еңбегінің жалған екені анықталғанда, Ройдің Тримонтийді дұрыс емес орналастырғаны кейбір тарихшылар тарапынан сақталды, бірақ ол енді осы еңбегі үшін сілтеме ретінде келтірілмейді. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар Ройдің Тримонтийді орналастыруын ғана емес, сонымен қатар қаланы Сельгова тайпасына қайтарып берді, олардың аумағын Эйлдон тауына жақын жерге жылжытып. Птолемейдің Нованта тайпасын Галлоуэйге орналастыруы сақталды, ал Птолемей олардың Сельгова тайпасына іргелес екенін айтқандықтан, Нованта тайпасының аумағы Галлоуэйден тысқары қарай кеңейтілді. Бұл тезис қазіргі заманғы көптеген тарихтарда сақталған. Нәтижесінде, жалғыз нақты тарихи дереккөзге (Птолемейге) жасалған «қате түзету» De Situ Britanniae еңбегіндегі ойдан шығарылған маршрутты логикалық көрсету үшін сақталады; және жалғыз нақты тарихи дереккөз Сельгова тайпасын олардың жалғыз белгілі орнынан алыстату арқылы одан әрі «түзетіледі», бұл процесте Нованта тайпасының аумағы едәуір кеңейтіледі. Ройдің тарихи еңбегі оның білмейтін жалған дереккөзге сүйенгендігіне байланысты көбінесе назардан тыс қалды, бірақ оның карталары мен суреттері бұзылмаған және жоғары бағаланады.

Тарихшылардың қарауы

Птолемейдің "Нованте" туралы жалғыз тарихи айтуына сәйкес, көптеген тарихшылар өз еңбектерінде Novantae im passim-ді кеңінен қамтыды, егер олар тілі келсе. Уильям Форбс Скене ("Келттік Шотландия", 1886) олардың Птолемейдегі еске алуын қысқаша баяндайды, қалалардың мүмкін орналасқан жерлері туралы өз болжамдарын қосады, бірақ оған толық сенімді емес. Джон Рис ("Келттік Британия", 1904) Нованталарды кездейсоқ айтады, егжей-тегжейлі талқылаусыз. Жергілікті Галвегия тарихшылары өздерінің туған жерлерінің тарихын жаза отырып, оларға да осылай аз көңіл бөлді. Жақындағы тарихтарда Novantae көбінесе кездейсоқ айтылады, бірақ кейде оларды Птолемейдің картасы немесе археологиялық дәлелдермен расталмаған оқиғаға енгізеді, бірақ олар тұрақты түрде Галлоуэйге орналастырылады. Джон Кох ("Келттік мәдениеті", 2005) Novantae-ді тікелей талқыламайды, бірақ олардың атын оңтүстік-шығыс Англияның Тринованттарымен байланыстырады және оның Gododdin туралы талқылауына сүйеніп, "Нованттың" Галлоуэйді, соның ішінде Кирккдбригширді басып алған картасын ұсынады. Археолог Барри Кунлифф ("Британиядағы темір ғасыр қауымдастықтары", 1971) Нованталарды кездейсоқ айтады, олардың отаны Галлоуэй екенін айтады және оны көрсететін картамен бірге, оны "әртүрлі көздерге" жатқызады. Дэвид Маттингли ("Императорлық иелік: Рим империясындағы Британия", 2006) оларды Птолемейге сәйкес Шотландияның оңтүстік-батысындағы халық ретінде айтады, карталар оларды Галлоуэйді басып алған деп көрсетеді. Шепард Фрере ("Британия: Рим Британиясының тарихы", 1987) Нованталарды бірнеше рет кездейсоқ айтады, оларды Сельговалармен және кейде Бриганттармен байланыстырады. Ол оларды Галлоуэйде, ал Сельговаларды Оңтүстік жоталардың ар жағында, Шотландияның оңтүстік-шығысында орналастырады. Нованталар Шотландия тарихының кең ауқыбында маңызды емес: Алистер Моффаттың "Шотландияға дейін: Тарихқа дейінгі Шотландияның тарихы" (2005) кітабында олар туралы көптеген жарқын, бірақ күмәнді мәліметтерді тоқып жазады. Оның айтуынша, олардың аты "батыл халық" дегенді білдіреді, олардың патшалары болған және олар көбінесе Сельговалар мен Бриганттармен бірлесіп әрекет еткен, олардың барлығы пикттермен бірге Рим Британиясына шабуыл жасаған болуы мүмкін. Ол осы мәлімдемелердің ешқайсысын растамайды.