Кіріспе

Праксагор (Πραξαγόρας ὁ Κῷος) – ежелгі Грекия медицинасының қайраткері. Ол шамамен б.з.д. 340 жылы грек аралы Коста туған. Оның әкесі Никарх та, атасы да дәрігерлер болған. Праксагордың жеке өмірі туралы өте аз мәлімет белгілі, ал оның еңбектерінің ешқайсысы бізге жеткен жоқ.

Тарих

Гиппократтың б.з.д. 375 жылы қайтысы мен Египеттегі Александрия мектебінің құрылуы аралығында грек медицинасы болжамдарға негізделіп, медицинада аз прогресске ие болды. Осы кезеңде төрт адам анатомияны зерттеуге кірісті: Каристтық Диокл (б.з.д. 4 ғасыр), Герофил (б.з.д. 335–280), Эрастрат (б.з.д. 304–250) және, соңында, Праксагор. Танымал грек дәрігері Гален (б.з. 129–216) Праксагорды грек медицинасындағы ықпалды тұлға және логикалық немесе догматикалық мектептің мүшесі ретінде сипаттады. Гален, сондай-ақ, Праксагордың табиғаттану ғылымдары, анатомия, аурулардың себептері мен емдеуі, сондай-ақ жедел аурулар туралы еңбектерін білген болуы мүмкін. Праксагор гуморальдық теорияның бір түрін қабылдады, бірақ көптеген дәрігерлер ұстанған төрт гумордың (қан, шырыш, сары өт және қара өт) орнына, он бір гумор бар деп талап етті. Басқа грек дәрігерлері сияқты, ол денсаулық пен аурудың осы гуморлардың тепе-теңдігіне немесе тепе-теңсіздігіне байланысты екеніне сенді. Мысалы, организмде дұрыс мөлшерде жылу болса, ас қорыту процесі табиғи түрде жүреді. Жылу жеткіліксіз немесе артық болса, басқа гуморлардың деңгейі көтеріліп, осыдан белгілі бір аурулар пайда болады. Ол ас қорытуды шіру немесе ыдырау түрі деп қарастырды, бұл идея 19 ғасырға дейін сақталды. Праксагор, әсіресе, Александрия мектебінде ықпалды болды. Ұлы Александрдың (б.з.д. 356–323) қайтысынан кейін Египет генерал Птолемейдің қолына көшті, ол ежелгі заманның алғашқы медициналық мектебін құрған заманауи университеттің негізін қалады. Адам денесін кесуді көбінесе Герофил мен Эрастрат жүзеге асырды; Праксагор Герофилдің ұстазы болды. Александриядағы университет пен оның үлкен кітапханасы жаулап алушылар тарапынан қиратылғанмен, кейінірек араб дәрігерлері оның кейбір жазбаларын сақтап қалуға тырысты. Византия империясы құлағаннан кейін грек ғалымдары грек медицинасын Батыс Ренессансының медицина мектептеріне қайта әкелді.

Праксагордың айналым теориясы

Праксагор Аристотельдің (б.з.д. 384-322 жж.) анатомиясын зерттеді және артерия мен тамырларды ажырату арқылы оны жетілдірді. Ол артерияларды трахея мен бронхтарға ұқсас ауа түтіктері ретінде қарастырды, олар өмірдің мистикалық күші – пневманы тасымалдады. Артериялар өкпеден жүректің сол жағына, аорта арқылы дене артерияларына өмір тынысын жеткізеді деп оның пікірі болды. Ол артериялар жүректен, ал тамырлар бауырдан пайда болады деп сенді. Ас қорытылған тамақтан пайда болған қан тамырлар арқылы дененің қалған бөліктеріне жеткізіледі. Қан мен пневманың бірігуі жылу тудырады. Артерияларда жиналған қалың, суық шырыш – юмордың бірі ретінде – сал қақты тудырады. Сондай-ақ, ол артериялар денеге ерікті қозғалыс беруге арналған арналар екеніне сенді, ал эпилепсияның себебі осы шырыш жинақталуынан аортаның бітелуі еді. Аристотель, Диокл және Праксагор жүректі интеллекттің орталық органы және ойлау ордасы деп есептеді. Праксагор басқалардан айырмашылығы, тыныс алудың мақсаты ішкі жылуды салқындату емес, психикалық пневманы қоректендіру деп санайтын.

Артериялар мен пульс

Праксагордың артериялар туралы пікірлері физиологияның дамуына зор әсер етті. Нервтер туралы ұғым болмағандықтан, Праксагор артериялардың қозғалысын артериялардың көлемдері тарылып, соңында жойылуымен түсіндірді. Осы жойылу қозғалыс тудырады, бұл қазір нервтерге байланысты екендігі белгілі. Дегенмен, ол қозғалыстың мәнін зерттеді және өмірлік күш пен энергияның ортасын тапқанына қанағаттанды. Оның шәкірті Герофил сезімталдық және қимыл нервтерін ашты. Праксагор пульске қызығушылық танытып, диагностикада артериялық пульстің маңыздылығына алғашқылардың бірі болып назар аударды. Ол артериялар өздігінен соғады және жүрекке тәуелді емес деп тұжырымдады. Герофил осы тұжырымды «Пулс туралы» трактатында жоққа шығарды. Тағы бір сала бойынша Гален Праксагорды анатомияны зерттеуде жеткіліксіз көңіл бөлгені үшін сынады. Ол Праксагор өз теорияларына диссекция арқылы келмегенін айтты. Праксагордың сенімдері ғасырлар бойы басым болды. Мысалы, оның қайтысынан кейін шамамен 500 жыл бойы көптеген адамдар артерияларда қан емес, пневма бар деп сенді. Оның ең белгілі шәкірті Герофил Александрияда тамаша медициналық орталық құруға зор үлес қосты.