Кіріспе

Инфляцияны ескергендегі пайыздық мөлшерлеме. Нақты пайыздық мөлшерлеме – инвестордың, жинақтаушының немесе несие берушінің инфляцияны ескергеннен кейін алатын (немесе алуды күтетін) пайыздық мөлшерлеме. Оны Фишер теңдеуі арқылы формалды түрде сипаттауға болады, онда нақты пайыздық мөлшерлеме номиналды пайыздық мөлшерлемеден инфляция деңгейін азайту арқылы шамамен есептеледі. Мысалы, егер инвестор келесі жылға 5% пайыздық мөлшерлемемен келісім жасаса және бағалардың 2% өсуін күтсе, ол 3% нақты пайыздық мөлшерлеме алуды күтеді. Күтілетін нақты пайыздық мөлшерлеме бір ғана сан емес, себебі әртүрлі инвесторлар болашақ инфляция бойынша әртүрлі болжамдар жасайды. Несие мерзімінде инфляция деңгейі алдын ала белгісіз болғандықтан, инфляцияның өзгеруі несие беруші де, қарыз алушы да үшін тәуекел құрайды. Номиналды пайыздық мөлшерлемемен көрсетілген шарттар бойынша нақты пайыздық мөлшерлеме несие мерзімі аяқталғаннан кейін ғана, шынжырланған инфляция деңгейіне сүйене отырып белгілі болады; мұндай пайыздық мөлшерлеме экс-пост нақты пайыздық мөлшерлеме деп аталады. Инфляцияға индекстелген облигациялар енгізілгеннен кейін экс-анте нақты пайыздық мөлшерлемелерді бақылау мүмкіндігі пайда болды.

Қарыз беру үшін өтемақы

Кейінгі уақытта қайтару үшін ақша берген адам ақшаның уақыт құны үшін, яғни қарыз берілген кезде сол ақшаны пайдалана алмауы үшін өтемақы күтеді. Бұдан өзге, олар несие қайтарылған кезде сатып алу қабілетінің жоғалуына байланысты күтілетін шығын үшін де өтемақы талап етеді. Бұл күтілетін шығындарға қарыз алушының қарызды төлемеуі немесе бастапқыда келісілген шарттар бойынша төлей алмауы, сондай-ақ қарызды қамтамасыз етуге тартылған кепілдің бағаланғаннан төмен болу мүмкіндігі кіреді; салық салу және реттеу саласындағы өзгерістердің болуы, бұл несие берушіге қарыз сомасын жинаудан немесе қайтарылған сомадан күтілгеннен артық салық төлеуден кедергі келтіруі мүмкін; және инфляцияға байланысты бастапқыда берілген ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеуі жатады. Номиналды пайыздық мөлшерлемелер осы үш шығын түрінің барлығы үшін, сонымен қатар ақшаның уақыт құны үшін төленетін өтемақылардың жиынтығын көрсетеді. Нақты пайыздық мөлшерлемелер қарыз алушының төлемеуіне және реттеу саласындағы өзгерістерге байланысты күтілетін шығындарды, сондай-ақ ақшаның уақыт құнын өлшейді; олар инфляциялық өтемақыны ескермейтіндіктен номиналды пайыздық мөлшерлемелерден ерекшеленеді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, экономикадағы "нақты пайыздық мөлшерлеме" көбінесе АҚШ қазынашылық облигациялары сияқты тәуекелсіз инвестициялардың кірістілігінен, мысалы, Тұтыну бағалары индексінің (ТБИ) немесе ЖІӨ дефляторының өсу қарқыны сияқты инфляция индексін алып тастағаннан кейінгі көрсеткіш болып есептеледі.

Инфляцияның өзгеруі

Инфляция деңгейі алдын ала белгіленбейді. Адамдар болашақтағы инфляцияны болжауды көбінесе өткендегі инфляция деңгейлерінің орташа көрсеткішіне негіздеп жасайды, бірақ бұл қателіктерге әкелуі мүмкін. Фактылық (кейіннен есептелген) нақты пайыздық мөлшерлеме алдын ала күтілген нақты пайыздық мөлшерлемеден (ex ante real interest rate) мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Қарыз алушылар болашақта арзан ақшамен қайтаруға үміттенеді, ал қарыз берушілер қымбат ақшаны қайтарып алуды күтеді. Егер қарыз берушілер инфляция және валюта тәуекелдерін дұрыс бағаламаса, олардың сатып алу қабілеті төмендеуі мүмкін. Бұл күрделілік ұзақ мерзімді облигациялар үшін одан да артады, себебі несие мерзімі ішіндегі орташа инфляция деңгейі жоғары дәрежеде белгісіз болуы мүмкін. Осыған жауап ретінде көптеген үкіметтер нақты кіріс облигацияларын шығарды, олар инфляцияға индекстелген облигациялар деп те аталады, онда негізгі сомасы мен купоны инфляция деңгейімен жыл сайын өседі, нәтижесінде облигация бойынша пайыздық ставка нақты пайыздық мөлшерлемеге жақындасады. (Мысалы, Гришченко мен Хуанның зерттеулеріне сәйкес, TIPS-тің үш айлық индекстеу кешігуі нақты пайыздық мөлшерлемеден 0,042%-ға дейін ауытқуға әкелуі мүмкін.) АҚШ-та АҚШ Қаржы министрлігі инфляциядан қорғалған бағалы қағаздарды (TIPS) шығарады. Күтілетін нақты пайыздық мөлшерлеме жылдан жылға айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Қысқа мерзімді несиелердің нақты пайыздық мөлшерлемесіне орталық банктердің ақша-кредит саясаты күшті әсер етеді. Ұзақ мерзімді облигациялардың нақты пайыздық мөлшерлемесі көбінесе нарықтан тәуелді болады, ал соңғы онжылдықтарда жаһандық қаржы нарықтарының дамуымен бірге өнеркәсіптік дамыған елдердегі нақты пайыздық мөлшерлемелердің өзара байланысы артты. 2000 жылдан бері нақты пайыздық мөлшерлемелер тарихи стандарттармен салыстырғанда төмен деңгейде қалып отыр, бұл корпорациялардың несиеге деген сұранысының салыстырмалы түрде әлсіздігі және Азиядағы жаңадан өнеркәсіптенген елдерде үлкен жинақтаулар сияқты факторлардың жиынтығына байланысты. Соңғысы АҚШ Федералды үкіметінің үлкен қарыз алу қажеттілігін толықтырып, әйтпесе нақты пайыздық мөлшерлемелерге қосымша қысым түсіруі мүмкін еді. Бұл осыған байланысты "тәуекел-қайтарым" тұжырымымен байланысты, ол – ең қауіпсіз (ең аз тәуекелді) инвестициямен салыстырғандағы табыс мөлшерлемесі, тәуекелдерді ескергенде. Демек, егер несие 15% мөлшерлемемен берілсе, инфляция 5% және төлемді өтеуге байланысты тәуекелдер 10% болса, онда инвестицияның "тәуекелге түзетілген" табысы 0% болады.

Экономикалық теориядағы маңызы

Физикалық инвестициялардың көлемі – әсіресе жаңа машиналар мен өндірістік қуаттарды сатып алу – кәсіпорындардың нақты пайыздық мөлшерлемелерінің деңгейіне ішінара байланысты, себебі мұндай сатып алулар көбінесе жаңа облигациялар шығару арқылы қаржыландырылады. Егер нақты пайыздық мөлшерлеме жоғары болса, қарыз алудың құны кейбір машиналардың нақты физикалық табысынан (өндірілген өнім түрінде) асып кетуі мүмкін; мұндай жағдайда бұл машиналар сатып алынбайды. Нақты пайыздық мөлшерлеме төмен болса, машиналардың көбірек санын сатып алуға қарыз алу тиімді болады. Нақты пайыздық мөлшерлеме капитал қашуы, бизнес айналымдары және экономикалық көпіршіктер сияқты құбылыстарды түсіндіру үшін түрлі экономикалық теорияларда қолданылады. Нақты пайыздық мөлшерлеме жоғары болғанда, несиеге сұраныс жоғары болғандықтан, басқа барлық жағдайлар тең болғанда, табыстың пайдалануы тұтынудан жинаққа қарай жылжуы мүмкін, ал физикалық инвестициялар төмендейді. Керісінше, нақты пайыздық мөлшерлеме төмен болғанда, табыстың пайдалануы жинақтан тұтынуға қарай жылжуы мүмкін, ал физикалық инвестициялар өседі. Кнут Викселлдің еңбектерінен басталатын әртүрлі экономикалық теориялар нақты пайыздық мөлшерлеменің өсуі мен төмендеуінің әсеріне әртүрлі түсіндірмелер береді. Осылайша, тәуекелдер тұрақты болған жағдайда, халықаралық капитал төмен немесе теріс нақты пайыздық мөлшерлеме ұсынатын нарықтардан жоғары нақты пайыздық мөлшерлеме ұсынатын нарықтарға жылжуы мүмкін. Мұндай капитал ағыны көбінесе қаржы және валюта нарықтарындағы спекуляцияны көрсетеді.

Федералды қорлардың нақты мөлшерлемесі

Ақша-кредит саясатын қалыптастыруда АҚШ Федералдық резерв (және басқа да орталық банктер) ашық нарық операцияларын пайдаланады, бұл өте қысқа мерзімді қаражаттардың (федералдық қаражаттар) ұсынылып, сұранылатын көлеміне әсер етеді, соның салдарынан федералдық қаражаттар мөлшерлемесіне әсер етеді. Осы мөлшерлемені төмен деңгейде ұстау арқылы, олар қарыз алуды және экономикалық белсенділікті ынталандыра алады; немесе керісінше, мөлшерлемені көтеру арқылы. Кез келген пайыздық мөлшерлеме сияқты, жоғарыда сипатталғандай, номиналды және нақты құны болады. Сонымен қатар, "тепе-теңдік нақты федералдық қаражаттар мөлшерлемесі" (r* немесе "r жұлдызы"), сондай-ақ "табиғи пайыздық мөлшерлеме" немесе "бейтарап нақты мөлшерлеме" деп аталатын ұғым бар, ол – "бірнеше жыл бойы сақталуына рұқсат етілген жағдайда экономикалық белсенділікті әлеуеттік деңгейге жеткізіп, инфляцияны төмен және тұрақты ұстайтын нақты федералдық қаражаттар мөлшерлемесінің деңгейі". Бұл шаманы бағалау үшін Тейлор ережесі сияқты құралдарды қолдана отырып, әртүрлі әдістер пайдаланылады. Бұл мөлшерлеме теріс болуы мүмкін.