Кіріспе
Дев Вирахсавми:Дев Вирахсавми (16 наурыз 1942 ж. - 7 қараша 2023 ж.) - Маврикийлік саясаткер, драматург, ақын және Маврикий креол тілінің қорғаушысы. Француз және ағылшын тілдерінде оңай жазғанымен, Вирахсавми креол тілін кеңінен қолдану үшін күш салғандығымен танымал болды.
Dev Virahsawmy (16 March 1942 – 7 November 2023) was a Mauritian politician, playwright, poet and advocate of the Mauritian Creole language. Though he wrote easily in both French and English, Virahsawmy was most renowned for his efforts to popularise the use of Creole.
Ерте өмір
Вирахсавми 1942 жылы 16 наурызда Маврикийдің Quartier Militaire қаласында Appanah "Ramdass" Вирах Савми мен Дамианти "Гуна" Пиндияның отбасында дүниеге келген. Ол балалық шағын Гудлендсте өткізді, онда полиомиелиттен сол қолын жоғалтты, ал анасы қайтыс болғаннан кейін ол әжесі мен ата-анасымен Бо Бассинде тұрды. Ол орта білімін Курепипедегі Сент-Жозеф колледжінде бастады, онда ол франко-маврикийліктер мен түстерден расизм, индуфобия және қабілетсіздікке ұшырады. Ол өзінің соңғы оқу жылында Порт-Луис Корольдік колледжінде оқыды. Содан кейін Вирахсавми Шотландияға барып, Эдинбург университетінде тіл, әдебиет және лингвистика мамандықтарын оқыды. Ол индус болып дүниеге келген, көбінесе христиан достары болған және өмір бойы марксистік атеизм, агностицизм және индуизм арасында ауытқыған. Дев Вирахсавмидің әкесі Еңбек партиясының министрі болған, кейін ол бәсекелес партия МТД-ға көшті. Бұрынғы МДМ министрі Джейен Каттари Дев Вирахсавмидің қайын інісі еді.
Саяси мансап
1968-1973 жылдар аралығында Вирахсавми Маврикийдің әскери қозғалысының (МММ) үш көшбасшысының бірі және саясаткер болды. 1970 жылы 22 қыркүйекте No No сайлау округінде өткен сайлауда бос орынға ие болып, Заңнамалық жиналысқа сайланған МММ-нің алғашқы мүшесі болды. 5 (Pamplemousses Triolet) (Қозықарлар тобы). 5 1967 жылғы жалпы сайлауда Тәуелсіздік партиясы/IFB жалаушасы астында. Вирахсавми өзінің 1970 жылғы сайлаудағы жеңісі ауылдық сайлаушылардың қала идеалистерінің жаңадан құрылған МММ партиясын ұнатқанынан емес екенін мойындады. Оның орнына ол МММ-нің алғашқы сайлаудағы жеңісін 1969 жылы Бисундоялдың ИФБ-сы Рамгуламның үкіметінен кетіп, УДМ ПМСД-дан бөлініп кеткеннен кейін Рамгуламның билікте қалуына мүмкіндік беру үшін альянс құрған Сеувосагур Рамгулам мен Гатан Дювальға деген ашу-ызасын білдіру үшін сайлаушылардың үмітсіздігіне ғана байланысты деп түсіндірді. Бірнеше ай бұрын Рамгулам мен Дюваль 1967 жылы тәуелсіздікке дейінгі сайлау науқанында бір-бірімен қатты күрескен болатын. Алайда Пол Беренгер Вирахсавмидің талдауымен келіспей, оның орнына МММ-нің болашақтағы бүкілхалықтық сайлаудағы жеңістері туралы армандауға кірісті, әсіресе, жеке саясатты агрессивті қолдану арқылы. 1971 жылы МММ кәсіподақтармен тығыз жұмыс істеп, бүкіл ел бойынша ереуілдерді күшейтті. ПМСД-ның зұлым қарақшылары Вирасавмидің үйіне Молотов коктейлімен шабуыл жасады. 1972 жылдың басында Вирахсавми Ұлттық барлау бөлімінің (NIU) саяси түрмесіне қамалды. Ол Порт-Луистегі полиция қосалқы бөлімшесінің аумағында "сотқа қарсылық" үшін айыппұл төлеуден бас тартқаны үшін, лейбористік PMSD CAM режимімен шабуыл әрекеттерін басқаруға қатысты қоғамдық пікірлер білдіргеннен кейін қамалды. Түрме қызметкерлері Вирахсавмиге бала кезінде полиомиелит жұқтырған сол қолдың атрофиясын жасыру үшін арнайы тігілген ұзын жеңді түрме киімдерін берді. Түрмеде болған кезінде Вирахсавми Азор Аделаидадағы кісі өлтіру ісі бойынша сотқа басты куәгер ретінде қатысуы керек болды. 1972 жылы ол түрмеге қамауға қарсы наразылық білдіру үшін депутаттық қызметінен кетті, бірақ No No сайлау округінде сайлаулар өткізілмеді. 5. Қалай? 1973 жылы 23 наурызда Вирахсавми МММ-ден шығып, өзінің жаңа партиясы - "Муамент-милитант-маврикийлік социалист-прогрессист" (МММСП) партиясын құрды, ол сондай-ақ MMM sans Paul (Полсыз МММ) деп аталды. Питер Крейг, Алан Ганоу, Ален Ларидон және Шоукутали Судунның көмегімен Вирахсавми Federation Des Travailleurs Unis (FTU) деп аталатын кәсіподақ қозғалысын құрды. 1978 жылы МММСП-ның көпшілігі, соның ішінде Вирасавми МММ-ге оралды, бірақ 1983 жылы олар МММ-ден тағы да Анеруд Джугнаут және Гатан Дюваль бастаған МММ-дың лейбористік ПМСД коалициясын қолдау үшін, әсіресе 1983 жылғы сайлау кезінде, МММ-ден шықты. Вирахсавми жаңадан құрылған партияның ресми символын - ақ түстегі алтын күнді жасады. Ол жаңа МСМ ПТР үкіметінде мәдени кеңесші болды, бірақ креол тілін ұлттық тіл ретінде насихаттау құмарлығын үкімет қолдамағаны үшін Вирахсавми кетіп, Судхун МСМ үкіметінде қалды.
Саясатты тастағаннан кейінгі қызметі
Саясатты тастап, драматургияға бет бұрды. Ол Маврикийдегі алғашқы наразылық театрымен байланысты. Вирахсавми Оңтүстік Африканың гендерлік және медиа ұйымының төрағасы, феминист Лога Вирахсавмиге тұрмысқа шыққан. Вирахсавми 2023 жылы 7 қарашада 81 жасында қайтыс болды.
Шығармалары
Дев Вирахсавмидің әйелі Лога Вирахсавмидің айтуынша, оның жерлеу рәсімі кезінде шамамен 4000 әдеби құжат жасалды. Вирахсавми өзінің шығармаларына авторлық құқықтарды Католик шіркеуінің Кардинал Жан Маржео институтына (ICJM) қалдырды. 4000 құжаттың 3000-ға жуығы өлеңдер. Ол морисиен (маврикий креол) тілінде алғашқы еңбектерін жазды, сонымен қатар ағылшын және француз тілдерінен морисиен тіліне көптеген басылымдарды аударды.
Драмалық
Ли. - Қалай? (Дэн Калликанның алғы сөзі). Роуз Хилл: MMMSP, 1977; (Карпанин Маримутоның француз тіліндегі аудармасымен, Фирмин Лакапатияның жиналған креол тілінде). Сен-Пьер: "Құтты жолдар", 1979. "Бейіктiң беті - қақпан". Роуз Хилл: Edisio MMMSP, 1979 жыл. Бәсекеге қабілеттілік. (үш тілді басылым). Сент-Дени: Мәдени бірлестік қозғалысы, 1980. Линкольннің соңғы сөзі: Роуз Хилл: Буки банани басылымы, 1980. Трейди Сер Кутта Грам: ен бадинас фута. Роуз Хилл: Букие Банане, 1980 жыл. Генерал Макбеф: (Виллиам Шекспирдің "Макбет" романыннан). Роуз Хилл: Букие Банане, 1981 жыл. Дропади: Махабаратаға негізделген трассикалық комедиялық комедия. Роуз Хилл: Букие Банане, 1982 жыл. Татин Мадок: піршектермен. Морис: [с. н.], 1983 жыл. Кришна. (MBC, ұлттық станцияның теледидар пьесасы). Роуз Хилл, 1983 жыл. Зиствар Бисма: Музыкалық комедиялық пюзаф. Роуз Хилл: 1984 жыл. Доктор Нипат: пирогтар - III а. (Даниел Баггиони француз тілінде сөз бастады). Порт-Луи: Букие Банане, 1983 жыл. Профессор Мадли: пирогтар - III а. Роуз Хилл: [Д. Вирахсавми], 1984 жыл. Сэр Тоби. Порт-Луис: LPT, 1998 жыл. Абс Леманифик: (Даниел Баггионидің француз тіліндегі алғы сөзі). Роуз Хилл: Букие Банане, 1985 жыл. Тофанн: фантазиялық кіру. Роуз Хилл: Букие Банане, 1991 жыл. Галилео Гоназ: пісесе және жүреді. Порт-Луис: Ledikasyon pu Travayer, 1996 жыл. Доктор Гамлет. Роуз Хилл: Букие Банане (веб-сайт), 1996 жыл. Гамлет II. Роуз Хилл: Букие Банане (веб-сайт), 1996 жыл. Мамзель Занн. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 1997. Ромеоның өзі де солай. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 1998. Ти Мари. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 1998. Дерни vol. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 2003 жыл. Табисман лир. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 2003 жыл. Артқа қарай. Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 2003 жыл.
Поэзия
Дискик тұздалған. (Д. Калликанның алғы сөзі). Роуз Хилл: MMMSP, 1977 жыл. Лиздің аты. Роуз Хилл: MMMSP, 1977; Лизидің өлімі / Fimé dann zié / Көздердегі түтіндер. (үш тілді басылым: маврикий, француз, реюниондық креол). Реюньон: бостандық жолдары, 1979. Lès lapo kabri gazuyé. (Қоқыршы: Лес лапо кабри газуйе.) (Бходжпури тіліндегі мәтін, Карпанин Маримутоның француз нұсқасы, Фирмин Лакапатияның креолдық реюнион нұсқасы). Сен-Пьер: Мәдени бірлестік қозғалысы, 1980. Trip séré lagorz amaré. (Алматылық сақина) (үш тілді басылым). Сент-Дени: Мәдени бірлестік қозғалысы, 1980. Мо Рапель. Роуз Хилл: Букие Банане, 1980 жыл. Лобраз лави: тек қана фене. (Жайнараның бетжазбасы) Роуз Хилл: Букие Банане, 1981 жыл. Тваек мва. Роуз Хилл: 1983-1984 жылдар. Өлеңнің мазмұны. Роуз Хилл: 1983-1984 жылдар. Абс леманифик: ен фатези - III а. (Даниел Баггионидің француз тіліндегі алғы сөзі). Роуз Хилл: Букие Банане, 1985 жыл. Қабырғалар. (Үш тілде) Роуз Хилл: Д. Вирахсавми, 1985; Қабырғалар: опералық өлең. (ағылшынша нұсқасы) Роуз Хилл: Букие Банане, 1985. Нвар, Нвар, Нвар, анаңды жаса. Роуз Хилл: Букие Банане, 1986 жыл. Лалаң пейна лезо. Роуз Хилл: [Д. Вирахсавми], 1991 жыл. "Балабақша мен піскен парси-парла" Порт-Луис: Ledikasyon pu Travayer, 1996 жыл. Латизан пу латан лапли. Порт-Луис: Ledikasyon pu Travayer, 1997 жыл. Тестмен мен метшисс. Порт-Луи: Букие Банане, 1999 жыл. Лабузи мен Лабриз. (Кейе әдебиетінде). Порт-Луи: Букие Банане, 2002 жыл.
Романдар
Суив Ларут Зиска Роуз Хилл: Букие Банане (сайт), 2002 жыл.
Эсселер
Маврикий креол тілінің қайта бағалауы. Жоғары оқу орнынан кейінгі дипломдық диссертация (қолданбалы лингвистика). Эдинбург университеті, 1967 жыл.
Мақалалар
Әдебиет және морисиандық. Буки банан, 2001 жыл. "Апран лир эк экрир морисиан". Электрондық кітап. "Ле Синь" кітапханасы, 2004 жыл.
Ағылшын тілінде
Ар-ождан тұтқыны (Ли). Салыстырмалы. Рамеш Рамдоял. Мока, Маврикий: Үнді мұхиты баспасы, 1982. Туфан: Маврикийлік қиял. Транс. Ниша мен Майкл Валлинг. Африка театры: драматургтар мен саясат. Эдс. Мартин Банхам, Джеймс Гиббс және Феми Ософисан. Оксфорд: Джеймс Кьюри және Индианаполис: Индиана университетінің баспасы. 1999: 21754. "Дерни" 2-топ / Соңғы ұшу. Салыстырмалы. Джойс Фортуне Поуп. Халықаралық франкофондық зерттеулер журналы 13.3 4 (2010): 595612.
француз тілінде
Туфан: үш актідегі фантазия. Салыстырмалы. Доминик Транкиль. (Франсуаза Лионнеттің бет-бейнесі) Порт-Луи: Educational Production Ltd., 2004.
Ықпал
"Зискакан" әнінің кейбір мәтіндері Вирахсавмидің ертедегі өлеңдерінен алынған.