Кіріспе

Мифологиялық кейіпкер

Койот – Солтүстік Американың жергілікті халықтарының көптеген мәдениеттеріне тән мифологиялық кейіпкер, ол койот (Canis latrans) жануарының негізінде жасалған. Бұл кейіпкер көбінесе еркек болып бейнеленеді және әдетте адам сипатты, бірақ оның кейде койотқа тән дене ерекшеліктері болуы мүмкін, мысалы, жүн, үшкір құлақтар, сары көздер, құйрық және жалпақ тырнақтар. Койот туралы мифтер мен аңыздар мәдениеттерге қарай кең ауқымда өзгереді. Дәстүрлі әңгімелердегі Койоттың рөлі басқа мәдениеттердегі Қарға бейнесімен кейбір ортақ белгілерге ие.

Койота жолы

Койот – "Койотавей" навахо емдеу рәсімдерінің бірі және оның қорғаушы рухы. Рәсімнің мақсаты – науқастың Койотпен және әлеммен үйлесімді қарым-қатынасын қайта орнату, сондай-ақ денсаулығын жақсарту.

Калифорния

Койота қазіргі Калифорния штатының аумағындағы көптеген халықтардың мифологиясында кездеседі, соның ішінде Ачомави және Ацугеви, Диегуенос, Галлиномеро, Хуаненьо, Карок, Луисено, Майду, Миук, Румсен, Шаста, Синкион, Ваппо, Яна және Йокуттар. Жиі кездесетін тақырып – Койотың адамдарға көмектесуі, отты немесе күннің нұрын өздеріне ғана тиесілі деп санайтын құдайлардың қолынан ұрлап алуы; осы мифтерде ол адамдардың игілігі үшін жасаған ерліктерімен суреттеледі. Кейбір әңгімелерде Койот зұлымдық пен құмарлықтың символы ретінде бейнеленеді: ол түрлі құрбандарға, тіпті өз қайнанасына күш қолдану үшін түрлі айла-шарғылар қолданады, мұндай оқиғалар Пайют, Шошон және Уте халықтарында кең таралған. Осы аймақтағы көптеген әңгімелерде ол қаскөй және құмарлыққа берілген арамзат ретінде сипатталған. Дегенмен, Калифорния мифтерінде айтылған оның құдайлық рөлінің іздері де бар, әсіресе адамдарға от әкелу туралы әңгімелерде.

Алаң

Койота туралы мифтер мен әңгімелер Алаң аймағының мәдениеттерінде де кездеседі: Чинукан (Вишрам халқы мен Мултнома), Плоскоголовый, Нез Персе, Нлака'памукс, Силькс (Оканаган), Стат'имк, Цильхокот'ин және Якама. Чинуканның бір аңызында Койоттың лосось аулауға тырысқаны туралы айтылған. Қайталап сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Койот дәрет тастайды және оның өзінің нәжісі оны сөкпектей бастайды. Ақырында оның нәжісі оны сөкпеуді тоқтатып, лосось аулауға ғана емес, сонымен қатар балықты ұстағаннан кейін қалай дайындау керектігі туралы егжей-тегжейлі кеңес береді. Койот біраз уақыт бойы табысқа жетеді, бірақ кейін тағы да сәтсіздікке ұшырайды. Койот тоқтап, бұрынғысы сияқты, тағы дәрет тастайды. Бұл нәжіс Койотқа балық аулау кезінде ескеруге тиіс тағы да көп нәрсе бар екенін айтады, соның ішінде нақты географиялық орналасу бойынша нақты нұсқаулар да бар. Әңгіме Койоттың соңында дұрыс балық аулауды үйренгенімен, бірақ қатты шаршап біткенін көрсетеді. Ск'елеп – Секепемк мифологиясындағы дәстүрлі алаяқ. Ол көптеген аңыздарда кездеседі және өліп, қайта тірілу сияқты көптеген қабілеттерге ие. Оның кейіпі өте ақылды, жануар сияқты. Бірақ барлық ақылды жаратылыстар сияқты, ол да ақымақтыққа бой ұсынып, адамдар сабақ ала алатын айқын қателіктер жасай алады. Бірде ол ағашқа көтеріліп, өрмек сияқты тоқуға шешім қабылдады. Бұл қате идеяның жалғыз салдары – ол ағашта шашының бір бөлігін қалдырды. Алайда бұл сиқырлы шаш вилаға айналды, ол Секепемк тілінде лишайдың бір түрін білдіреді. Кейбір басқа Ішкі Салиш мәдениеттерінде Койот ағашқа басқа себептермен кірді; мысалы, Колвилл Оканаган мәдениетінде оны аң аулау кезінде ұстаған аққулар ағашқа тастады. Бірақ бұл әңгімеде де оның шашы шаш-бауыр лишайына айналды. Фрейзер мен Колумбия өзендері арасындағы жергілікті халықтар өздерінің жаратылыс мифологиясында Койот туралы әңгімелерді сақтап келді. Койот жануарлар мен өсімдіктер ғана мекендеген әлемнен адамдар да бар әлемге өтуде шешуші рөл атқарды. "Ол кездегі адамдар, адам кейпінде болғанымен, сиқырлы күштерге ие жануарлар еді. Содан кейін әлемге өзгертушілер келді, олардың ең ұлысы – Койот пен Ескі Адам, олар жерді ретке келтіріп, таулар мен аңғарларға қазіргі түрін берді және олардың арасындағы зұлымдарды өзгертіп, осылайша ежелгі әлемнің тұрғындарының жануарларға айналуына себеп болды; осы таза жаратылыстардың жақсыларының ұрпақтары бүгінгі үндістер."

Оңтүстік-батысы

Койота Джикарилла апачилерінің дәстүрлерінде де кездеседі. Аризонаның Тохоно О’Одхам халқының мифологиясында ол мәдениет батыры Монтесуманың серіктесі ретінде бейнеленеді. Койота Тохоно О’Одхам халқының әңгімелерінде де арам ойшыл ретінде кездеседі. О'одхам халқының "Койота аңшының әйеліне үйленеді", "Қызыл жарыс жыланы мен Койота", "Тасбақа мен Койота" және Койотаның ізгілік пен арамдық араласып, жасырын ниеттерімен байланысты көптеген басқа да әңгімелері бар. Ол Солтүстік Аризонадағы Навахо халқының жаратылыс мифінде шешуші рөл атқарады. "Навахо халқы әлемнің бірнеше қабаттан тұратынына сенеді, олардың бесіншісі – қазіргі адамдар тұратын Жер. Бұл тайпаның пайда болу туралы аңызы төрт эпизодтық оқиғаға бөлінеді, олардың біріншісі, "Бастапқы дәуір", Жер тұрғындарының ата-бабаларының жер асты әлемінің қабаттарынан жоғары көтеріліп, соңында Жер бетіне шығуын айтады."

Тілдерді жаңғырту және сақтау

Койота Солтүстік Америкадағы көптеген жергілікті тілдер, мәдениет және сақтау жобаларында маңызды рөл атқарады. Мысалы, Британдық Колумбияның Камлупс қаласындағы Камлупс үнді тайпасының Секвепемк халқы жақында ашқан бастауыш мектебін Sk'elep School of Excellence деп атады, ал Чейс қаласындағы Несконлит үнді тайпасының бірлесімен демеушілік еткен білім беру веб-сайттарында Sk'elep туралы әңгімелер кеңінен ұсынылған.