Исламдағы адам жанының ортасы – жүрек

Кіріспе

Исламдағы адам тұлғасының орталығы

Ислам философиясында, qalb (قلب) немесе жүрек – адам тұлғасының ортасы болып саналады. Құранда "қалб" сөзі 132 рет айтылады, ал оның түбір мағынасы жүрек үнемі қозғалыс және өзгеріс күйінде екенін көрсетеді. Құран мен Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың дәстүрлеріне сәйкес, жүрек адамның өмірінде орталық рөл атқарады, жақсылық пен жамандық, дұрыс пен бұрыстың бастау көзі болып табылады. Исламда Алла Тағала адамның істерінен гөрі жүрегінің ниеттеріне көбірек мән береді. Жүрек – Алланың адамдарға уахи (аян) жіберу құралы, сонымен қатар білім, иман, тазалық, құлшыныс, махаббат және тәубе сияқты ізгі қасиеттермен байланысты. Дегенмен, тазаланбаған жағдайда жүрек ауру, күнә, зұлымдық, жек көру секілді жағымсыз сипаттармен толуы мүмкін. Діни тұрғыдан алғанда, жүрек – осы дүние мен соңғы дүниенің арасындағы барзах немесе байланыс тірегі, сондай-ақ көрінетін және көрінбейтін әлемдер, адамдар әлемі мен Рух әлемі арасындағы көпір саналады.

Құранда

Құран "қалб" (жүрек) деген сөзді жиі қолданады, ол 132 рет кездеседі, кейде оны ұқсас сөздермен ауыстырады. Бұл сөздің түбір мағынасы өзгеріс, түрлену және құбылу ұғымдарын білдіреді, яғни жүрек үнемі қозғалыста болады және кері қайтаруға немесе өзгеріске ұшырауы мүмкін. Құран "жүрек" сөзін адамның өмірдегі орталық ролін көрсететін түрлі жолдарда қолданады. Сөздің осылай әртүрлі қолданылуы оның бастапқы мағынасы – бұрылу, өзгерту және аудару идеяларын қамтитынын көрсетеді, себебі жүрек жақсылық пен жамандықтың, дұрыс пен бұрыстың бастауы ретінде қарастырылады. Құранда сенушілер де, сенбеушілер де жүрекке ие екендігі айтылады. Жалпы алғанда, Құран жүректі "адамды адам қылатын, оның тұлғасының орталығы" деп сипаттайды. Жүректің маңыздылығы адам мен Алла арасындағы терең қарым-қатынасқа байланысты, жүрек – олардың кездесетін орны. Бұл өзара әрекеттесу көп өлшемді, танымдық және рухани аспектілерді қамтиды. Алла жүрекке ерекше назар аударады, өйткені ол адамның ішкі дүниесі саналады. Құран аяттары Алланың адамның іс-әрекеттерінен гөрі, жүрегінің ниеттеріне көбірек мән беретінін көрсетеді. Қателіктер кешірілуі мүмкін, бірақ жүректің қалаулары маңызды. Мысалы, 33:5 аятында: "Егер сендер қателік жасасаңдар, онда сендерге еш кінә жоқ, бірақ жүректеріңнің ниеттері үшін кінәлісіңдер". 2:225 аятында: "Алла сендерді серттеріңдегі қателіктерің үшін жазаламайды, бірақ жүректеріңнің ниеттері үшін жазалайды. Алла – Кешірімді, Мейірімді" (2:118, 8:70 қараңыз). Құранға сәйкес, жүрек – Алланың адамдарға уахиларын жеткізу құралы. Пайғамбарлар өздерінің жүректерінде уахи алады, сонымен қатар ол көріп түсіну, түсіну және еске алу орны болып табылады. Жүрек иманды нығайтуда және тура жолға бағыттауда маңызды рөл атқарады. Алайда, ол күмән, жалғандық, сенімсіздік және адасушылықтың ошағына айналуы мүмкін, оларды Шайтан сіңіруге тырысады. Жүрек ізгілік, тақуалық, махаббат және тәубе сияқты қасиеттермен байланысты, бірақ бұл қасиеттер туа біткен емес және Алла оларды жүрекке сыйлауы керек. Алланың тазартуы болмаса, жүрек ауру, күнә, жамандық және жеккөрушілік сияқты жағымсыз қасиеттерге толуы мүмкін. Жүрек Алланың басшылығына, нұрына және махаббатына ашық және қабылдағыш болуы керек. Бірақ жамандық жасағандардың жүректері қатаң және бейшара болуы мүмкін. Құранда Алла әдемі кітапты түсіргендігі айтылады, оны қорқатындар оқығанда дірілдейді, олардың терілері мен жүректері жұмсарады. Алайда, егер жүрек қабылдағыш болмаса, ол тас сияқты қатты немесе тіпті одан да қатты болуы мүмкін, кейбір жүректер осылай қатты болған.

The Quran frequently employs the term "qalb" (heart), which appears 132 times, and at times substitutes it with similar terms. The word's root meaning denotes concepts of change, transformation, and fluctuation, implying that the heart is constantly in motion and may undergo reversal or alteration. The Quran uses the term "heart" in various ways that highlight its central role in human existence. These diverse uses of the word imply that its original meaning involving ideas of turning, changing, and overturning remains relevant, as the heart is regarded as the source of good and evil, right and wrong. The Quran teaches that both believers and non believers possess hearts. In general, the Quran portrays the heart "as the locus of that which makes a human being human, the center of the human personality". This importance of the heart is due to the profound relationship between humans and God, with the heart being the point of convergence where they can meet God. This interaction is multidimensional, encompassing both cognitive and moral dimensions. God pays special attention to the heart, as it is viewed as the true center of a person. Quranic verses highlight that God is more concerned with the motives of one's heart than their actions. While mistakes can be forgiven, the intentions of the heart are critical. For example, in 33:5 the Quran states: "There is no fault in you if you make mistakes, but only in what your hearts premeditate". In 2:225, it says: "God will
not take you to task for a slip in your oaths; but He will take you to task for what your hearts have earned; and God is Forgiving, Clement" (cf. 2:118, 8:70). According to the Quran, the heart serves as a medium for God's revelations to human beings. Prophets receive revelations in their hearts, and it is also a place for vision, understanding, and remembrance. The heart plays a crucial role in fostering faith and directing guidance towards the right path. However, it can also serve as a breeding ground for doubt, denial, unbelief, and misguidance, which Satan may try to instill. The heart is associated with virtues such as purity, piety, love, and repentance, but these virtues are not inherent and must be placed by God. Without God's purification, the heart can become plagued with negative attributes such as sickness, sinfulness, evil, and hate. The heart is meant to be open and receptive to the divine guidance, light, and love. However, the hearts of those who do wrong can become hard and harsh. The Quran teaches that God has sent down a beautiful scripture, and those who fear Him tremble when they read it, causing their skin and hearts to soften. However, if the heart is not receptive, it can become hard like stone, or even harder, as the hearts of some have become.

Пайғамбарлық дәстүр бойынша

Мұхаммед (с.ғ.с.) жиі дұға жасап, жүректерді қимылдататын немесе өзгертетін Құдайға жалбарынды. Ол жүректі шөлдегі желмен қоздырылатын қауырсынға теңеді. Оның бір әйелінің айтуынша, ол жүрегінің Алланың дінінде тұрақты болуын тілеп дұға ететін. Ол оған неліктен солай ететінін сұрағанда, әр адамның жүрегі Алланың екі саусағының арасында екенін, Алла қаласа оны тура жолға салатынын немесе қаласа бұрып жіберетінін түсіндірді.

Теологиялық аспектілер

Исламдық ой-санада жүрек – адамның өзегі саналады, ол физикалық және эмоционалдық жақтарын ғана емес, сонымен қатар интеллектуалдық және рухани жақтарын да қамтиды. Ол жеке адамдар мен одан артық, жоғарыдағы әлемдердің арасындағы байланыс құралы болып табылады. Сейед Хосейн Насрдың пікірінше, қазіргі қоғам жүрекпен танудың маңыздылығын мойындамайды, себебі ол адамдардың жеке тұлғалық деңгейінен асып, өзгеше болмыста өмір сүруін қабылдамайды.