Кіріспе
Латвияның халық музыкасы аспаптары Кокле (; ) немесе тарихи түрде кокль (kūkles) - литвалық kanklės, эстондық kannel, фин kantele және орыс krylovidnye gusli сияқты Балтық қораптық цитра туысына жататын латыш саплы аспап (хордофон). Қазіргі Латвия аумағындағы коклымен байланысты алғашқы археологиялық табылған жерлер 13 ғасырдан, ал коклы ойнау туралы алғашқы сенімді жазбаша ақпарат 17 ғасырдың басында пайда болды. Алғашқы белгілі кокль күйі 1891 жылы жазылған, бірақ граммофон пластинкаларына және фильмдерге алғашқы кокль жазбалары 1930 жылдары жасалған. Кокльдер мен кокль ойнау латыш мәдениетінің канонына кіреді.
Kokle (; ) or historically kokles (kūkles) is a Latvian plucked string instrument (chordophone) belonging to the Baltic box zither family known as the Baltic psaltery along with Lithuanian kanklės, Estonian kannel, Finnish kantele, and Russian krylovidnye gusli. The first possible kokles related archaeological findings in the territory of modern Latvia are from the 13th century, while the first reliable written information about kokles playing comes from the beginning of the 17th century. The first known kokles tune was notated in 1891, but the first kokles recordings into gramophone records and movies were made in the 1930s. Both kokles and kokles playing are included in the Latvian Culture Canon.
Этимология
Фин лингвисті Эйно Ниминеннің пікірінше, аспаптың атауы, сондай-ақ оның көптеген көршілес аспаптарының атаулары (литвалық kanklės, фин kantele, эстон kannel және ливондық kāndla) бастапқы балтық тіліндегі *kantlīs/*kantlēs түбірінен шыққан болуы мүмкін, ол бастапқыда «ән салатын ағаш» деген мағынаны білдірген, ал түпкілікті түбірі протоевропалық *qan («ән салу, дыбыс шығару») болып табылады. Дегенмен, литвалық этнолог Ромуальдас Апанавичус [lt] кокленің протоевропалық *gan(dh) түбірінен шыққан болуы мүмкін деп санайды, бұл «ыдыс; (қылыштың) сабы» дегенді білдіреді, және ол орыс тіліндегі гусли сөзімен байланысты болуы мүмкін.
Құрылыс
Кокленің қуыс трапеция пішіндес корпусы (ķermenis немесе korpuss) әдетте бір ағаштан (vienkocis) қашалған, үстіне жұқа әшекейленген ағаш дақыл (skaņgaldiņš) орнатылады. Коклені көптеген басқа да ішекті аспаптардан ерекшелейтін ерекшелік – ішектер көпірге тірелмейді, бұл дыбысты жұмсақ, бірақ тембріне бай етеді. Ағаштан (немесе кейде металдан) жасалған құбыршалар (тапалар) корпустың кең жағына орнатылады, ал тар жағында ішектерді бекітетін металл таяқ (stīgturis) болады, оларға сәл жанкүйер пішіндес орналасу береді. Ішектер мыстан немесе болаттан жасалуы мүмкін. Дәстүрлі түрде 6–9 ішек болған, кейін олар 10 және одан да көпке дейін көбейді.
Ойнау
Кокльді ойнау техникасы цитра, арфа және гитара сияқты көптеген басқа да қыллы аспаптардан өзгеше. Латгале және Курземе аспаптарының аймақтық түрлері арасында да ойнау әдістерінде айырмашылықтар бар. Курземеде коклес көбінесе қол тіреулері жоқ орындыққа, сабаға немесе креслоға отырып, аяқтарын сәл жайып, құрсағына көлденең орналастырып тартылған. Оны үстелге қойып та ойнауға болады. Латгале коклесінің мөлшері мен пішіні оны тік күйде құрсаққа тіреп, коклестің қысқа жиегін ішқарына жатқызып, екі қолын аспапқа қойып, қосымша жайлылық пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Сырлау оң қолдың бас бармағымен жасалады, ал сол қол қажетсіз қылдарды оларға жеңіл тигізу арқылы басады. Латгаледе кездесетін қылдарды басудың тағы бір әдісі – саусақтарды қылдардың арасына енгізу, бірақ бұл сол қолдың қозғалысын шектейді. Сол қол қылдарды тартқан үшін де қолданылуы мүмкін. Ұзақ қылдардың функциясы бірте-бірте жойылды және коклестің дыбық диапазонының төменгі кеңеюіне айналды. 1980 жылдан бері 11 қылды коклес ойнаушылары арасында ең танымал қосымшалар G A C D E F G A B C (GA) және G A C D E F G A B♭ C (GA b♭) болып табылады.
Түрлері
Өзінің "Балтық жырлары мен Латвиядағы ойнау дәстүрлері" (Kokles un koklēšana Latvijā) атты кітабында латвиялық этномузыколог Валдис Муктупавельс дәстүрлі кокльдердің 3 түрін – Курземе кокльдерін (Kurzemes kokles), Латгаль кокльдерін (Latgales kokles) және цитра кокльдерін (cītarkokles) – және модернизацияланған кокльдердің 3 түрін атайды: 15 кыллы Краснопьёров пен Ķirpis-тің диатоникалық кокльдері (Krasnopjorova Ķirpja diatoniskās kokles), 1940-1960 жылдары Латвия КСР-інде жасалған концерттік кокльдер (koncertkokles), сондай-ақ 1960 жылдары латвиялық американдық қауымда пайда болған 13 кыллы Линаут, Дравниекс және Янсонның кокльдері (Linauta Dravnieka Jansona kokles).
Курземе пісірілген торттар
Латвияның Курземе тарихи аймағында коклелер дәстүрлі түрде кішкентайрақ және "қанаты" болмайды, бірақ олар күрделі ою-өрнектермен және әшекейлермен безендіріледі. Бұлар, әдетте, Латгале коклелерінен азырақ ішекке ие, Курземе мен Селонияның батыс жағалауында табылғандарында 5-6 ішек болса, суити халқы қоныстанған аймақтарда 7, 8 немесе тіпті 9 ішекке дейін жетеді. 2015 жылдың 17 мамырында Латвия Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығы кезінде шебер Янис Розенбергс жасаған Курземе коклесі Брюссельдегі Музыкалық аспаптар мұражайына табыс етілді.
Латгалиялық коклер
Латвияның көбінесе католик Латгалия аймағында, коклелердің денесінен тысқары, құбырлар қатарынан артық созылған, "қанат" деп аталатын бөлігі жасалатын. Бұл бөлік аспаптың дыбысын күшейтеді және қолды тіреуге де пайдаланылуы мүмкін. Эстон этнологы Игорь Тонюрист, қанаттың 14 ғасырға дейін Псков және Новгород жерлерінде таралған Балтық псалтериясы үшін жасалған, ал кейіннен Сето, Вепс және Латгалия сияқты көрші Балтық және Балтық-фин халықтары қабылдаған жаңалық болуы мүмкін деп санайды. Курземе коклесімен салыстырғанда, Латгалия коклесінің өңделуі нашар; аспап үлкен және ауыр, оның ішінде көптеген құбырлар (кейде тіпті 12-ге дейін, тек сирек жағдайларда 9-дан кем) және қарапайым әшекейлері бар. Аугшземе Видземе аймағында коклелердің екі түрі де, сондай-ақ аралас түрлері (мысалы, кішкентай қанаты бар коклелер) жасалған.
Цитраның сырғалары
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында көклей дәстүріне Германия және басқа да Орталық Еуропа елдерінен келген батыс цитраларының құрылысы мен ойнау стилі әсер етті. Осының нәтижесінде, цитра тәрізді үлкен корпусы, болаттан жасалған құбыршалары және көбейтілген саптар саны (17-ден кейде тіпті 30-ға дейін, жеке немесе жұп саптар) бар цитра көклейлер пайда болды.
Концерттік коклер
Бірінші үлкен "концерт кокле" үш жарым октавалық диапазонмен және 25 ішекпен 1951 жылы Латвия халық музыкасы оркестрінің солисі Хелена Клява Биргмейстере үшін Романс Кирпис жасады. Бұл ішектердің дыбысын өзгерту арқылы тональностьты өзгертуге мүмкіндік беретін құрылғысы бар алғашқы кокле болды. Бірнеше жылдан кейін концерт кокле құрылымында бірнеше жаңалық пайда болды және жаңа үлгі Латвия консерваториясында және музыкалық мектептерде, сондай-ақ әуесқойлар ансамбльдерінде кеңінен тарады. Рига музыкалық аспаптар фабрикасында концерттік коклелер ұзақ жылдар бойы негізінен пианино жасаудан қалған материалдардан жасалды. Латвия тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін фабрика жабылды және 1990 жылдардың ортасына дейін кокле жасаумен айналысатын шеберлер болмады. Бірақ көп ұзамай, бұрын фабрикада жұмыс істеген Имантс Робeжниекс [lv], коклешілердің көптеген өтініштерінен кейін кокле жасауға және жөндеуге қайта кірісті. Содан бері ол Латвияда концерттік коклелердің жалғыз кәсіби шебері болып табылады.
Мифологияда
Валдис Муктупавельс коклелерді латыш халқының ең жоғары бағаланатын әлеуметтік және экономикалық құралы деп есептейді. Мифологияда коклелер күн және аспан әлемімен байланысты болуы мүмкін, себебі оларды кейде «Құдайдың коклесі» (Дива коклесі) немесе «алтын кокле» (зельта коклесі) деп атайды, ал дыбыс тақтасына күн орнаменттері дәстүрлі түрде ойылып келінген. Коклелер, кокле ойнау (koklēšana) және коклешілер (koklētāji) туралы 274 латыш дайнасында айтылады. Мифологиялық коклешілерге Янис (құдай) [lv] және Құдайдың басқа аты-жөні белгісіз ұлдары, сондай-ақ Аустра ағашында отырған Сауле кокле ойнайды. Бірута Озолиня [lv] мен DJ Monsta-ның электрондық фольклорлық ынтымақтастығы, Лайма Янсоне [lv] еркін импровизациялары және «Zarbugans» жобасында кокле дыбыстарын джазбен біріктіру, Skyforger тобының коклемен сүйемелденген фолк-метал дыбысына дейін жетеді. 2002 жылы Upe лейблі этномузыка зерттеушісі Валдис Муктупавельстің «Kokles» атты қос дискілік альбомын шығарды, ол осы құралға арналған. Бірінші дискі, «Muktukokles» атты, 9 Муктупавельстің түпнұсқа кокле шығармалары мен сарод, тамбура және табла сияқты басқа аспаптармен сүйемелденген дәстүрлі әндердің 2 аранжировкасын, сондай-ақ Рута Муктупавела [lv] вокалын қамтиды. Ал екінші дискі, «Tradicionālās kokles» атты, Курземе, суйти және Латгале аймақтарының 24 дәстүрлі күйі мен би әуендерін қамтиды. 2016 жылы Lauska лейблі «Trejdeviņi koklētāji» (Трижды тоғыз коклеші) атты CD-ді шығарды, онда Латвияның ең танымал коклешілері (Валдис Муктупавельс, Лайма Янсоне [lv], Бірута Озолиня [lv] және Ансис Янсонс) мен шетелден келген Балтық псалтеришілері (Эстониядан Леанна Барбо [et; lv] және Финляндиядан Дженни Венеляйнен [fi]), сондай-ақ латыш концерттік кокле ансамбльдерінің өнерлері жинақталған. Дискіге латыш және ағылшын тілдерінде жазылған, орындаушы музыканттар мен олардың шығармалары туралы мәліметтермен, сондай-ақ кокле тарихының қысқаша шолуын қамтитын қатты мұқабалы буклет қоса берілген.