Клавдий Джеймс Рич: Британдық саяхатшы, тарихшы және шығыстанушы

Кіріспе

Британдық бизнес агенті, саяхатшы және антиквариат (1787–1821)

Клаудиус Джеймс Рич (28 наурыз 1787 – 5 қазан 1821) – британдық ассириолог, бизнес агенті, саяхатшы және антиквариаттанушы ғалым.

Өмірбаян

Рич Дижонға жақын жерде "жақсы отбасында" дүниеге келді, бірақ балалық шағын Бристольде өткізді. Ол ерте кезден тілдерге бейімділігін дамытты, латын және грек тілдерін ғана емес, сонымен қатар еврей, сирия, күрд, парсы, түрік және басқа да шығыс тілдерін меңгерді. 1803 жылы достарының ықпалымен Шығыс Үндістан компаниясының қызметіне кадет болып тағайындалды. Компания директорлары Ричтің тілдік қабілеттеріне қатты әсерленді, сондықтан оған Бомбей президенттігінде жазушылық лауазымы сыйлады, осылайша оның мансабын әскериден азаматтыққа ауыстырды. Сонымен қатар, ол консулдың басшылығымен араб және түрік тілдерін жетілдіру үшін, бас консул ретінде Мысырға аттанатын Чарльз Локтың хатшысы ретінде уақытша тағайындалды. 1804 жылдың басында Рич "Хиндостан" кемесімен сапарға шықты, ол сүңгіп кетті, ал Рич Каталония жағалауына қашып құтылды. Содан кейін ол Италияда біраз уақыт болғаннан кейін Мальтаға жол тартты, онда итальян тілін үйренді және өте жақсы көретін музыкаға берілді. Лок Рич Мысырға жетпей тұрып қайтыс болды, ал Рич директорлардың рұқсатымен Константинополь және Смирнада шығыстану зерттеулерін жалғастырып, түрік тілінде өте жақсы білім алды. Жаңа британдық консул Эдвард Миссеттің көмекшісі ретінде Александрияға келген Рич араб тілі мен оның түрлі диалекттерін зерттеді, сондай-ақ шығыс әдет-ғұрыптары мен салтына толыққанды ие болды. Мысырдан шыққан соң ол Персия шығанағына дейін құрлықпен сапар шекті, мамлюк кейпінде жасырынып, Дамаскіге барды және үлкен мешітке ешкім байқамай кірді. Бомбейге 1807 жылдың қыркүйегінде келген Рич сэр Джеймс Маккинтоштің қонағы болды, оның үлкен қызы Мэриге 1808 жылдың 22 қаңтарында үйленді, жақын арада Бағдадқа британдық резидент ретінде барды, бұл лауазымды алты жыл бойы атқарды. Сол жерде ол аймақтың географиясы, тарихы және ежелгі ескерткіштерін зерттеуді бастады. Вавилонның қираған жерлерін зерттеді және Бағдад пашалығының географиялық және статистикалық сипаттамасын жасауды жоспарлады. Оның Вавилондағы жұмысының нәтижелері алғаш рет Венадағы "Mines de l'orient" журналында, ал 1815 жылы Лондонда "1811 жылы Вавилонға саяхаттың баяндамасы" деген атпен жарық көрді. 1813 және 1814 жылдары Рич денсаулығына қатысты қиындықтарға тап болды, әйелімен бірге Константинопольге сапар шекті, елші сэр Роберт Листонмен бірге тұрып, біраз уақыт Еуропада болды. Бағдадқа оралғаннан кейін ол Кіші Азияның географиясын зерттеуге берілді және езидтер туралы сириялық және халдей христиан монастырларынан көптеген ақпарат жинады. Осы кезеңде ол екінші рет Вавилонға саяхат жасады, ал 1820 жылы қазіргі Ирактың солтүстігіндегі халдей ауылдарын аралап, әл Мунши әл Багдадимен бірге Бағдадтан солтүстікке қарай Сулейманияға, шығысқа қарай Синнаға, содан кейін батысқа қарай Ниневияға, одан Тигр өзенімен Бағдадқа дейін барды. Бұл саяхат туралы баяндама, аймақтың топографиясы мен географиясы туралы алғашқы нақты мәліметтерді (ғылыми байқаулар негізінде) қамтыды, оның жесірі "Кордистандағы және ежелгі Ниневия орнындағы тұру туралы баяндама" деген атпен жариялады (Лондон, 1836 ж.). Бағдадта болған кезінде "Рич мырза Бағдадтағы ең ықпалды адам деп есептелді; тіпті кейбіреулер Пашаның өзі кеңесшілерінің қалауымен емес, Рич мырзаның ұсыныстары мен кеңестеріне сүйене отырып, өзінің мінез-құлқын қалыптастырмайды деп күдіктенді". 1820 жылы Рич Басраға барды, одан Ширазға саяхат жасады, Персеполистің қираған жерлерін және айналасындағы басқа да ескерткіштерді аралады. Сол жылы ол Мосулға және ежелгі Ниневияға барды, онда оған үлкен рельефтік панель табылып, жақын арада бұзылғаны туралы айтылды. Оның 1836 жылы жарияланған есебі 1840 жылдары ашылатын ассириялық сарай рельефтері туралы батыстың алғашқы хабары болды; ол екі кішкентай сынықтарды да әкелді. Ол кейін Монстюарт Элфинстонның Бомбейдегі маңызды лауазымына тағайындалды, Ширазға сапары кезінде холераға шалдыққан кезде, ауруларға көмектесуге және тұрғындар арасындағы үрейді басуға тырысты. Ол 1821 жылдың 5 қазанында қайтыс болды және сол кезде өмір сүрген Шираздағы патшалық бақтардың бірі - Жан Нумаға жерленді. 1826 жылы оның сүйектері эксгумацияланып, Есфахандағы армяндық Джолфа соборына қайта жерленді. Оның жинақтарын Британдық мұражайдың қамқоршылары сатып алды, олардың ішінде 'араб, парсы және түрік тілдеріндегі тоғыз жүзге жуық қолжазбалар, сондай-ақ Колбрук мырза мен доктор Уилкинс жоғары бағалаған халдей және сирия тілдеріндегі көптеген қолжазбалар' болды; грек және шығыс монеталарының үлкен жинағы; Вавилон мен Ниневиядан қазылған асыл тастар мен ежелгі заттар, соның ішінде Еуропаға әкелінген алғашқы клинопись жазулары. Ричтің портреті, оның жесірі Мэри Маккинтош Рич Британдық мұражайға сыйға тартқан, қазір Британдық кітапханасының Азия және Африка зерттеулері оқу залында ілулі тұр.

Rich was born near Dijon "of a good family", but passed his childhood at Bristol. Early on, he developed a gift for languages, becoming familiar not only with Latin and Greek but also with Hebrew, Syriac, Kurdish, Persian, Turkish and other Eastern tongues. In 1803, by the influence of friends, he was appointed a cadet in the East India Company's service. The Company's directors were so much impressed by Rich's linguistic attainments that they presented him with a writership on the Bombay Presidency, and thus changed his career from the military to the civil side. At the same time he was provisionally attached as secretary to Charles Lock, who was proceeding to Egypt as consul general, in order that he might improve his Arabic and Turkish under the consul's direction. Rich embarked early in 1804 in the Hindostan, which was wrecked, and Rich escaped to the Catalonian coast. Thence he made his way to Malta, after some stay in Italy, where he learnt to speak Italian, and devoted himself to music, of which he was passionately fond. Lock died before Rich could reach Egypt, and Rich, by permission of the directors, prosecuted his oriental studies at Constantinople and Smyrna, perfecting himself in Turkish. Proceeding to Alexandria as assistant to Edward Missett, the new British consul general there, he devoted himself to Arabic and its various dialects, and made himself master of Eastern manners and usages. On leaving Egypt he travelled by land to the Persian Gulf, disguised as a Mamluk, visiting Damascus, and entering the great mosque undetected. At Bombay, which he reached in September 1807, he was the guest of Sir James Mackintosh, whose eldest daughter Mary he married on 22 January 1808, proceeding soon after to Baghdad as the British Resident, a post he held for six years. There he began his investigations into the geography, history and antiquities of the district. He explored the remains of Babylon, and projected a geographical and statistical account of the pashalic of Bagdad. The results of his work at Babylon appeared first in the Vienna serial Mines de l'orient, and in 1815 in London under the title Narrative of a Journey to the Site of Babylon in 1811. In 1813 and 1814 Rich suffered some ill health, and he and his wife travelled to Constantinople, where they stayed with the ambassador Sir Robert Liston, and spent some time in Europe. On his return to Bagdad he devoted himself to the study of the geography of Asia Minor, and collected much information in Syriac and Chaldean Christian convents concerning the Yezidis. During this period he made a second excursion to Babylon, and in 1820 undertook an extensive tour of the Chaldean villages in the north of present day Iraq, alongside al Munshi al Baghdady—from Bagdad north to Sulaimaniya, eastward to Sinna, then west to Nineveh, and thence down the Tigris to Bagdad. The narrative of this journey, which contained the first accurate knowledge (from scientific observation) regarding the topography and geography of the region, was published by his widow under the title, Narrative of a Residence in Koordistan and on the site of Ancient Nineveh, etc. (London, 1836). During his time in Baghdad it is recorded that "Mr Rich was universally considered to be the most powerful man in Baghdad; and some even questioned whether the Pasha himself would not shape his conduct according to Mr Rich's suggestions and advice rather than as his own council might wish." In 1820 Rich went to Basra, whence he made an excursion to Shiraz, visiting the ruins of Persepolis and the other remains in the neighborhood. In the same year he went to Mosul and the site of ancient Nineveh, where he was told of a large relief panel that had been found and soon broken up. When his account was published in 1836 it represented the first Western inkling of the Assyrian palace reliefs that were to be discovered in the 1840s; he also brought back two small fragments. He was then appointed to an important office at Bombay by Mountstuart Elphinstone, when he was attacked by cholera, during a visit to Shiraz, while exerting himself to help the sick and allay the panic among the inhabitants. He died on 5 October 1821 and was buried in the Jân Numâ, one of the royal gardens at Shiraz, in which he was living at the time of his death. In 1826 his remains were exhumed and reburied in the Armenian cathedral of Jolfa in Esfahan. His collections were purchased by the trustees of the British Museum, and consisted of 'about nine hundred volumes of manuscripts in Arabic, Persian, and Turkish, and a great number in Chaldee and Syriac highly rated by Mr. Colebrooke and Dr. Wilkins'; a large collection of coins, Greek and oriental; gems, and antiquities dug up at Babylon and Nineveh, including the first cuneiform inscriptions ever brought to Europe. Rich's portrait, presented to the British Museum by his widow Mary Mackintosh Rich, now hangs in the Asian and African Studies Reading Room of the British Library.