Кіріспе

Ресейлік және кейіннен советтік биолог және медицина ғылымының маманы Александр Гаврилович Гурвич (орысша: Александр Гаврилович Гурвич; 1874–1954) – морфогенетикалық өріс теориясын жасаған және биофотонды ашқан ғалым.

Ерте өмір

Гурвич еврей провинциялық заңгердің ұлы болды; оның отбасы өнерге және интеллектуалдыққа бейім болды, ал сурет салуға түсе алмаған соң ғана медицинаны оқуға шешім қабылдады. Карл Вильгельм фон Купфердің зертханасында зерттеу жүргізгеннен кейін, ол эмбриология саласында маманданды және 1895 жылы гаструляцияның биохимиясы жөніндегі алғашқы мақаласын жариялады. 1897 жылы Мюнхен университетін А. А. Боемнің басшылығымен бітірді.

Морфогенетикалық өріс теориясы

Мектепті бітіргеннен кейін 1907 жылға дейін Страсбург және Берн университеттерінің гистологиялық зертханаларында жұмыс істеді. Осы кезде ол болашақ әйелі және өмір бойы серіктесі, Ресейде туған медициналық шәкірт Лидия Фелицинамен танысты. Туысы Леонид Мандельштамның көмегімен физика ғылымындағы жаңалықтарға деген қызығушылығы оның морфогенетикалық өріс теориясын қалыптастыруына көмектесті, бірақ Гурвич өзі бұл теорияны өмір бойы тек ұсыныс ретінде қарастырды. 1904 жылы Ресей армиясында әскери қызметін өткерген ол көп ойлануға мүмкіндік алды және барлық даму процесін толық түсінудің онтогенезді толыққанды түсінуге жеткізбейтінін, тіпті оған әкелмейтінін түсінді. Мұндай жеке процестердің реттілігін түсіндіру үшін тұтас, "жоғарыдан төменге" бағытталған модель қажет болды. Осы ой оны эмбриологияда өріс теориясын қабылдауға итермеледі. Оның идеялары замандасы Ханс Дриештің пікірлерімен көп ортақ нәрсеге ие болды, және олар өзара кәсіби құрметпен қарым-қатынас жасады. Келесі он жылдық ішінде Гурвич жасушалардың бағыты мен бөлінуінің жергілікті деңгейде кездейсоқ екенін, бірақ тұрақты кері квадрат заңына бағынған жалпы өріс арқылы үйлесімді болатынын дәлелдейтін бірқатар маңызды мақалалар жариялады – бұл үшін кең ауқымды статистикалық талдау қажет болды. 1907 жылы ол "Омыртқалы жануарлар мен адамның эмбриологиясының атласы және жоспары" атты толық еңбегін жарыққа шығарды.

Биофотон

1917 жылғы революциядан кейін Гурвич қиын жағдайға түсіп, Крым түбегіндегі білімнің басты орталығы – Таврида университетінің гистология кафедрасын қабылдады, онда жеті бақытты жыл өткізді. 1923 жылы ол алғаш рет биофотондарды немесе өте нашар биологиялық фотон шығарылымдарын байқады – ультракүлгін спектрдің ультракүлгін диапазонында анықталған әлсіз электромагниттік толқындар. Гурвич бұл құбылысты митогенетикалық сәулелену деп атады, себебі ол бұл жарық сәулеленуі морфогенетикалық өрістің эмбриондық дамуды бақылауына мүмкіндік береді деп ойлады. Оның пияз жасушаларының көбеюі осы сәулелерді түтікше арқылы бағыттау арқылы үдетілетіні туралы жарияланған байқаулары оған үлкен назар аударды. Алайда, шамамен 500 рет қайталауға жасалған әрекеттердің басым көпшілігі жағымсыз нәтижелер берді, сондықтан бұл идея ондаған жылдар бойы естен шығарылды, бірақ ХХ ғасырдың соңында қайта қызығушылық тудырды. Дегенмен, Вильгельм Райхтың ұқсас органон эксперименттерін тудырған дау-дамабыл Гурвичке халықаралық бедел әкелді, нәтижесінде ол бірнеше еуропалық лекциялық турлар жасады. Оның еңбегі әсіресе Пол Альфред Вайссқа әсер етті. Уильям Сейфриз Гурвич сәулелерінің бар екендігін тәжірибелік тұрғыдан дәлелденген деп сақты.

Кейінгі өмірі

Гурвич 1924 жылдан 1929 жылға дейін Мәскеу университетінде гистология және эмбриология профессоры болды, бірақ Коммунистік партиямен келіспеушілікке ұшырап, кафедрадан кетуге мәжбүр болды. Одан кейін 1930 жылдан 1945 жылға дейін Ленинградтағы Эксперименталды медицина институтында зертхана директоры қызметін атқарды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде эвакуациялауға мәжбүр болды. 1941 жылы митогенетикалық сәулелену жұмыстары үшін Сталин сыйлығымен марапатталды, себебі бұл қатерлі ісікті диагностикалаудың арзан және оңай тәсіліне әкелді деген болжам бар. 1945-1948 жылдары Ленинградтағы Эксперименталды биология институтының директоры болды. Ол химиямен түсіндірілмейтін молекулалық өзара әрекеттесулерге тоқталып, морфогенетикалық өріс туралы "еретік" тұжырымдамасын жалпы эсселерде қайта қарастыруға тырысты. Гурвич 1948 жылы Трофим Лысенко билікке келгеннен кейін зейнетке шықты, бірақ үйде жұмысын жалғастырды. Өкінішке орай, 1951 жылы оның әйелі Лидия қайтыс болды. Дегенмен, оның қызы Анна оның жұмысын жалғастырып, ол қайтыс болғаннан кейін жақында әкесінің "митогенетикалық" сәулелер туралы жұмысының кейбір аспектілерін қолдайтын мақалалар жариялады.

Мұра

Морфогенездің өрістік теориялары 1920 жылдары өркендегенімен, генетиканың үлкен табыстары осындай идеяларды биологияның екінші қатарына ысырып жіберді. Гурвич эмбрионның пайда болатын қасиеттеріне деген қызығушылығымен заманынан озды, бірақ қазіргі заманғы өзін-өзі ұйымдастыру теориялары (мысалы, Илья Пригожиннің теориясы) және тірі жүйелердегі тепе-теңдіксіз термодинамиканы қарастырулар, оның сипаттаған векторларының қаншалықты кең көлемде, ешқандай басып тастаушы өріс болмайынша туындауы мүмкін екенін көрсетті. Сондықтан физикалық өріс іздеуінен бас тартылып, жүйелік биология парадигмасы сияқты бейтарап ұғымдарға көшті. Гурвичті шабыттандырған физикаға деген ерте қызығушылық, ақырында оның идеяларын қолдауға келмейтін жағдайға жеткізді. "Митогенетикалық сәуле" Ирвинг Лангмюр "патологиялық ғылым" деп сипаттаған ғылыми тақырыптардың бірі болды. Дегенмен, Анна Гурвичтің табандылығы және фотон еселеуіштің жасалуы 1962 жылы биофотон құбылысының расталуына әкелді. Бұл байқау 1974 жылы Квикенден мен Кве Хи батыс зертханасында қайталанды. Сол жылы доктор В. П. Казначеев Новосибирсктегі зерттеу тобының осы сәулелер арқылы жасушааралық байланыс орнатуын хабарлады. Фриц Альберт Попп олардың үйлесімді үлгілерді көрсететінін мәлімдеді. Бұл зерттеулерге тек маргиналдық қызығушылық танылды. Өмірдің өрістік теорияларында соңғы кезде қайта жандану байқалды, бірақ бұл ғылымның шетінде, әсіресе даму психобиологиясын ескеруге тырысатындар арасында ғана. Гурвич теориясының ықпалы британдық өсімдік физиологы Руперт Шелдрейктің еңбектерінде және оның "морфтық резонанс" тұжырымдамасында ерекше көзге түседі.