Кіріспе

Сасанидтер әскерінің генералы (636 жылы қайтыс болған)

Ростам Фаррохзад (رستم فرخزاد) – Испахбудан әулетінен шыққан, Боран мен Яздегерд III сасанидтер монархтары тұсында Адурбадаганның солтүстік-батыс аймағының (куст) спахбеді ("әскери маршал") қызметін атқарған тұлға. Ростам тарихи фигура ретінде, парсы эпосы "Шахнаме" ("Патшалар кітабы") кейіпкері ретінде және көптеген иран ұлтшылдары үшін маңызды беделді тұлға ретінде есте сақталады.

Өмірбаян

Ростам Иранның жеті ұлы үйінің бірі – Испахбудхан әулетінің мүшесі болды. Бұл әулет Сасани империясының элиталық аристократиясын құрады. Олардың тегі туралы романтикалық аңызға сәйкес, парф/арсакид патшасы Фраат IV-тің қызы Кошм "барлық ирандықтардың бас қолбасшысына" үйленді; олардың ұрпақтары "Аспапет Пахлав" атағын алып, кейіннен Испахбудхан кланын құрды. Арсакидтер арқылы Испахбудхандар өздерін Каяния патшалары Дара II мен Эсфандиярдың ұрпақтары деп санады. Сасанидтер дәуірінде Испахбудхандардың мәртебесі осыншалықты жоғары болғандықтан, олар "сасанидтердің туысқандары және серіктестері" ретінде мойындалды. Шын мәнінде, Ростамның әкесі Фаррух Хормизд Сасани патшасы (шаханшах) Хосров II-нің бірінші туысы болды, ал оның арғы атасы Шапур шаханшах Хосров I-нің бірінші туысы болды. Испахбудханның тарихи отаны Хорасан болғанмен, уақыт өте келе әулет Адурбадаганның солтүстік-батыс бөлігін (куст) биледі (осы аттас Адурбадаган провинциясымен шатастырмау керек). Сондықтан Ростамның туған жері Армения, Адурбадаган, Хамадан немесе Рай деп есептеледі. Ростамтың Фаррухзад есімді ағасы болды, ол Ктесифонда белсенді қызмет етіп, онда үлкен мәртебеге ие болды және Хосров II-нің сүйіктісі болғандығы айтылады.

Византия империясымен соғыс

602 жылы Византия императоры Мористі саяси қарсыласы Фока өлтірді. Соның салдарынан Хосров II, Маврикийдің өліміне кек қайтару ниетімен соғыс жариялады. Екі онжылдыққа созылған соғыста Хосров бастапқыда Мысырды қоса алғанда, Таяу Шығыстағы Рим провинцияларын бағындырды. Алайда, соғыстың үшінші кезеңінде (624 ж.) жағдай күрт өзгерді. Жаңа Византия императоры Гераклий Транскавказияны жаулап алып, Сасанидтер мемлекетінің солтүстік-батыс бөлігін әлсіз қалдырды. Осы кезеңде көптеген ирандық сардарлар Хосров II-нің билігіне наразы болды, себебі Византияның жеңістерімен қатар оның саясаты да оларға ұнамады. Олардың қатарында 10 мың әскер басқарған Ростам да болды. Шамамен сол уақытта Гераклий Адурбадағанға шабуыл жасап, Ганзак қаласын тонады. Қазіргі заманғы тарихшы Парванех Пуршариати Гераклийдің Адурбадағанға жасаған шабуылының табысты болуына екі себепті қарастырады: біріншіден, көтеріліс Гераклийге провинцияға шабуыл жасауға мүмкіндік берді; екіншіден, Фаррух Хормизд Хосров II-ге қолдау көрсетуді тоқтатты, соның нәтижесінде Гераклий Адурбадағанға шабуылдауға мүмкіндік алды. 627 жылы көрнекті Михранид генералы Шахрбараз бүлік көтерді, ал Фаррух Хормизд онымен құпия түрде Хосров II-ге қарсы сөз байласты. Келесі жылы Хосров II империя ішіндегі бірнеше күшті топтардың қолынан құлаттылды. Олардың арасында: Михран әулетін ұсынған Шахрбараз; Фаррух Хормизд және оның екі ұлы Ростам мен Фаррухзадтан құралған Испахбудхан әулеті; Варазтиротс II Багратуни ұсынған армяндық топ; және Канаранг. Бұл топтар Хосров II-нің ұлы Кавад II-ні таққа отырғызды, ол көп ұзамай әкесін өлімге кесті.

Кавад II, Ардашир III және Шахрбараз билік құрған жылдары

Хосров II-нің құлдырауы 628–632 жылдардағы Сасанидтер азаматтық соғысына әкеп соқты, нәтижесінде ең беделді ақсүйектер толық тәуелсіздікке ие болып, өз үкіметтерін құруға кірісті. Парсы (Парсиг) және парфян (Пахлав) ақсүйек отбасылары арасындағы жаңжалдар қайта жақтанды, бұл елдің байлығын жойды. Бірнеше айдан кейін Шероя обасы Сасанидтердің батыс провинцияларында қырылып өтті. Халықтың жартысы, оның ішінде Кавад II өзі де қаза тапты. Оның орнын сегіз жасар ұлы Ардашир III басып алды. Ардаширдің билікке өтуіне Пахлафтар, Парсигтер және үшінші ірі топ – Німрузилер қолдау көрсетті. Алайда, 629 жылы Німрузилер патшаға қолдауын кері алып, Шахрбаразбен оны құлату үшін сөз байласты. Пахлафтар, өздерінің басшысы Фаррух Хормиздтің жетекшілігімен, Хосров II-нің қызы Боранды Иранның жаңа билеушісі ретінде қолдауға кірісті, ол кейіннен Амол, Нишапур, Гурган және Рай Пахлав аймақтарында монеталар соғуды бастады. 630 жылдың 27 сәуірінде Ардашир III Шахрбараздың қолынан қаза тапты, ал ол өзі, қырық күн билік еткен соң, Фаррух Хормизд жасаған төңкеріс салдарынан өлтірілді. Фаррух Хормизд содан кейін Боранға 630 жылдың маусым айының соңында таққа отыруға көмектесті.

Боран, Шапур-і Шахвараз және Азармидохт билік еткен жылдары

Боранның билікке өтуі, ең болмаса, оның қарындасы Азаридохтамен бірге империяны билей алатын жалғыз заңды мұрагер болуымен байланысты болды. Дегенмен, ол 630 жылы тақтан түсірілді, ал Шахбараздың ұлы, Хосров II-нің әпкесі Шапур I Шахвараз Иранның билеушісі болды. Ол күшті генерал Пируз Хосровтың Парсиг фракциясы тарапынан мойындалмағандықтан, Азаридохтаның пайдасына биліктен алынды. Фаррух Хормизд өзінің билігін нығайту және Пахлав пен Парсиг отбасылары арасында келісімді орнату үшін Азаридохтадан (Парсигтің кандидаттарынан) оған үйленуді сұрады. Ол бас тартпағандықтан, Бахрам Шобиннің немересі, Иранның белгілі әскери қолбасшысы және қысқа мерзімге монарх болған Михран аристократы Сиявахшпен бірге оны өлтірді. Сол кезде Хорасанда тұрған Ростам оның орнына келіп, Пахлавтардың басшысы болды. Әкесінің құнын төлеу үшін ол Ктесифонға аттанды, 9-ғасыр тарихшысы Сайф ибн Умардың сөзімен айтқанда, "жолығысқан әрбір Азаридохта әскерін жеңіп алды". Содан кейін ол Ктесифонда Сиявахш әскерін жеңіп, қаланы басып алды. Ростам Азаридохтаны жақында ғана соқыр етіп өлтірді және 631 жылдың маусым айында Боранды таққа қайта отырғызды. Боран оған империяның жағдайы туралы шағымданды, ол сол кезде осал және құлдырауға ұшыраған еді. Ол оны мемлекеттік істерді басқаруға шақырды, осылайша оған толық билік беруге рұхсат берді. Боран мен Ростам отбасы арасында келісім жасалды: Сайфтың сөзіне сүйенсек, онда патшайым "он жылға оған [яғни Ростамға] билік сеніруі керек" делінген, содан кейін билік "егер Сасан әулеті өздерінің еркек ұрпақтарын тапса, оларға, ал егер жоқ болса, олардың әйелдеріне" қайтарылады. Боран келісімді дұрыс деп санады және елдің фракцияларын (соның ішінде Парсигті) шақырды, онда ол Ростамды елдің басшысы және әскери қолбасшысы деп жариялады. Парсиг фракциясы келісті, ал Пируз Хосровқа Ростаммен бірге елді басқаруға сенім артты. Парсиг Иранның осалдығы мен құлдырауына және олардың Михрандық серіктестерінің Ростамнан уақытша жеңіліске ұшырауына байланысты Пахлавтармен жұмыс істеуге келісті. Алайда, Парсиг пен Пахлав арасындағы ынтымақтастық ұзаққа соқпады, себебі екі фракция арасындағы тең емес жағдайлар болды, Ростам фракциясы Боранның келісімімен биліктің айтарлықтай үлесіне ие болды. Келесі жылы Ктесифонда көтеріліс болды. Империялық әскер басқа мәселелермен айналысып жатқанда, Парсиг Ростамның регенттігіне наразылық білдіріп, Боранды құлатуды және Парсигтің көрнекті тұлғасы Бахман Джадуяны қайтаруды талап етті. Боран көп ұзамай өлтірілді; оны Пируз Хосровтың өлтіргені болжанады. Осылайша екі фракция арасындағы қақтығыс қайта басталды. Көп ұзамай, Ростам мен Пируз Хосров өздерінің адамынан қорқып, елдің құлдырауынан алаңдады. Сондықтан Ростам мен Пируз Хосров Боранның туысы ІІІ Яздегерді (632–651) таққа отырғызып, азаматтық соғысқа нүкте қою үшін тағы бір рет бірлесіп жұмыс істеуге келісті.

III Яздегердтің қосылуы және азаматтық соғыстың аяқталуы

Яздегердтің тажы Истахрдағы Анахид от ғибадатханасында киді, ол Азамат соғысы кезінде жасырынған жері болатын. Бұл ғибадатхана алғашқы Сасанид шаханшаһы Ардашир I-нің өзі таққа отырған орны еді, және Яздегердтің дәл осы жерде таж киюі империяның қайта жаңғыру үмітімен байланысты болды. Ол Сасан әулетінің соңғы тірі мүшесіне жақын еді. Көптеген ғалымдар Яздегердтің таққа отырғанда сегіз жаста болғанына келіседі. Ол билікке келген кезде Ростамды империяны қорғауға бекітіп, оған: "Бүгін сен парсылардың ең көрнекті адамысың" деді. Парсиг және Пахлав топтары Яздегердті заңды монарх деп мойындағанмен, ол империяның барлық аймақтарына билік ете алмады. Шындығында, оның билігінің алғашқы жылдарында монеталар тек Парс, Сақастан және Хузестан аймақтарында ғана соғылды, бұл шамамен оңтүстік-батыс (Xwarwarān) және оңтүстік-шығыс (Nēmrōz) аймақтарымен сәйкес келеді, онда Парсиг орналасқан. Империяның негізінен солтүстік бөлігінде орналасқан Пахлавтар оның суретімен монета соғудан бас тартты.

Өлім

Ростамның қазасына қатысты көптеген деректер бар, бірақ олардың бәрі оның шайқаста қаза тапқанын көрсетеді. Бір деректе Ростамның құм дауылдың ішінде 600-ден астам жарамен өлген күйде табылғаны айтылады. Дегенмен, парсылар оның өлімі туралы білмеді және шайқасты жалғастырды. Сасанидтердің оң жақ қанаты қарсы шабуылға көшіп, жоғалтқан позициясын қайта алды, ал мұсылмандардың сол жақ қанаты бастапқы орнына шегінді. Мұсылмандардың сол орталық бөлігі, енді Қағқаның басшылығымен, сол жақ қанатының қолдауынан айырылғаннан кейін бастапқы орнына қайта шегінді. Әл-Яғбубидің нұсқасында Дирар ибн әл-Азвар, Тулайха, Амру ибн Маади Яқриб және Курт ибн Джаммах әл-Абди Ростамның денесін тапқан адамдар екені айтылады. Тағы екі оқиға бар, бірақ олардың екеуі де кейінірек оқиға айтушылардың қияли туындылары болуы мүмкін, олар оқиғаны мазақтап немесе романтизациялауға тырысқан. Олар былай:

Шайқастың соңғы күні Сасанид әскеріне қарсы қатты құм дауыл соқты. Ростам құм дауылдан қорғану үшін қару-жараққа толы түйені паналау ретінде пайдаланды. Хиллал ибн Уллафа Ростамның артында екенін білмей, түйенің жүгінің белбеуін кесіп тастады. Қарулар Ростамның үстіне құлап, оның арқасын сындырып, оны жартылай жансыз және сал қалдырды. Хиллал Ростамның басын кесіп, «Кәбаның Алласына ант етемін, мен Ростамды өлтірдім!» деп айғайлады. Аңызға айналған басшысының басын көрген Сасанид әскерінің рухы құлдырады, ал қолбасшылар әскерді басқаруын жоғалтты. Сасанидтердің көптеген сарбаздары шайқаста қаза тапты, ал кейбіреулері өзен арқылы қашып кетті, соңында әскердің қалған бөлігі басылды. Алайда, оқиғадағы қарама-қайшылықтар, көркемдік тәсілдер мен комедиялық элементтердің болуына байланысты, бұл оқиғаның сенімсіз және өте қиын екені айтылады, тіпті Ростамды өлтірген араб сарбазының кім екендігі де даулы. Екінші оқиғада, бірінші оқиғаға жауап ретінде, Ростам араб қолбасшысы Садпен жеке шайқасқа түседі. Шайқас кезінде Ростам құм дауылдан уақытша соқыр болады, бұл оның қарсыласына оған соққы беріп, өлтіруге мүмкіндік береді.

Салдары

Ростам әскерінің жеңілісі Сасани империясы халқын қатты күңкейтті. Ростамның өлімінен кейін көп ұзамай, тағы да көптеген сасанид ардагерлері қаза тапты, олардың ішінде: Пируз Хосров, Шахрвараз Жадхуйи, Марданшах 642 жылы, ал Сиявахш және Дайламдық Мута 643 жылы. 651 жылы Яздегерд III-ті Махуй Сури өлтірді, содан кейін арабтар Хорасанды жаулап алды.

Жеке тұлға және дағдылары

Шахнамеде ол былай сипатталған: "Ақылды, соғысқа шебер және жаугершілікпен елдерді бағындырған. Ол жұлдыздарды есептеп, зор қабілет-қасиетке ие болған және кеңесшілерінің айтқандарын тыңдықпен тыңдаған". Кристенсен оны: "Ерекше күш-қуатқа ие, тиімді басшы және көрнекті генерал" деп сипаттады.