Кіріспе

Шотландияның 1707 жылға дейінгі монеталары 1124 жыл шамасынан 1709 жылға дейін Шотландияның монеталары ерекше болды және жергілікті құйылды. Осы кезеңде плак, бодль, бауби, доллар және риал сияқты әртүрлі монеталар шығарылды. Сауда үшін бұл уақытқа дейін Нортумбрия және басқа да аймақтардың монеталары қолданылған, ал 1709 жылдан бастап Ұлыбритания Корольдігінің, кейіннен Ұлыбританияның монеталары қолданысқа енді.

Ежелгі тарих және Рим саудасы (400)

Шотландиядағы ең алғашқы монеталар, Рим империясының батыс шебімен сауда арқылы алынған, Британияның рим провинциялары арқылы енгізілді. Адриан қабырғасының солтүстігіндегі Каледония кельттері оқшауланған емес, қабырғаның солтүстігіндегі халықтың жалпы игілігі үшін сауда-саттық жасады. Рим монеталары елдің көптеген жерлерінде, әсіресе Антонин қабырғасының жанында табылды. Қабырғаның оңтүстігіндегі аймақтарда империя мен солтүстік арасындағы сауданы жеңілдететін дүкендер мен таверналар пайда болды. Флавий және Антонин кезеңдеріндегі монеталардың топталуын анықтауға болады, мысалы, Кардеан Форт Ангустағы Рим дупондий монеталары император Веспасианның 69-79 жылдардағы билігіне сәйкес келеді. Басқа да жергілікті орындарға Фейри Ноу брошы (Букливи), сондай-ақ Стирлингширдегі Гаргунноктағы брош пен дун жатады. Бұл, Британияның рим губернаторының Оңтүстік Шотландия тұрғындарына үлкен сомада ақша төлегенін, ал Солтүстік Каледониялықтарды римдіктермен және британдықтармен бейбіт қарым-қатынас орнату үшін пара бергенін көрсетеді. Басшыларға төленген төлемдер Эдинбург, Файф, Абердин және Морей-Ферт сияқты төрт аймақта тіркелген. Мүмкін, осындай жаңалықтар (мысалы, 200-ден 400-ге дейінгі күміс монеталардан тұратын Бирни қоймасы) құрмет ретінде сақталған. Олардың бірі – Нортумбрия, Стратклайд Корольдығына дейін солтүстікке қарай кеңейді. Осылайша, ол қазіргі Шотландияның оңтүстік бөлігін бақылады, ал Нортумбрия патшаларының қоладан жасалған скат монеталары қазіргі Шотландияда еркін айналымда болды. Бұл монета 837-854 жылдары шығарылған. Аңглосаксон монеталары Нортумберлендте соғылды; алайда, викингтердің кең сауда жолдарының арқасында, аңглосаксон дәуірінде скат монеталары Фризия және Ютландта да соғылды, ал осы кезеңдегі монеталар шотландтық сауданың Нортумберлендпен ғана емес, континенттік Еуропамен де қаншалықты кеңейгенін көрсетеді. Нормандықтар да ақшаның бір түрін енгізді, ал Византия мен Араб елдерінен келген монеталар Скандинавияда, соның ішінде ерте орта ғасырларда Шотландиямен тығыз байланысы болған Норвегияда табылған.

Шотландиялық пенни (1602)

Шотландияның алғашқы өз монетасын шығарған королі Дэвид I болды. 1136 жылы ол Англия королі Стивеннен Карлайлды, оның ағылшын монетаханасын және жақын маңдағы күміс кендерін басып алды. Ол Стивен Англия үшін соққан күміс пеннилерге ұқсас күміс пеннилерді Карлайл, Эдинбург, Сент-Эндрюс, Роксбург және Бервик қалаларында соқты. Келесі екі ғасыр бойы шотланд монеталарын ағылшын монеталарынан ерекшелендіретін нәрсе – профильдік бейнелеудің, бетке қарама-қарсы портреттен гөрі, қолданылуы болды. Шотланд монеталарының артқы жағындағы суреттер ағылшынның Тилби, қысқа крест және ұзын крест үлгілерін қабылдады. Сонымен қатар, шотланд монеталары ағылшын салмақ стандарттарына сәйкес келіп, екі монетаның бірдей айналымда жүруіне мүмкіндік берді. Шотландияның Давид II шотланд және ағылшын монеталары арасындағы теңдікті жойды, нәтижесінде 1356 жылы ағылшын жарлығы төмен сапалы шотланд монеталарын елден шығаруға тыйым салды. Шотландия королі Роберт III шотланд монеталарының құнын девальвациялауды жалғастырды, 1392 жылы олардың құны ағылшын монеталарының жартысына теңелді. Ол шотланд монеталарының алдыңғы жағындағы профильдік бейнені бетке қарайтын баспен ауыстырды, бұл оның монеталарын ағылшынның құнды монеталарымен шатастыруды жеңілдетті. Дәуіт II ағылшын абыройын көшіру арқылы Шотландияға алтын монеталарды енгізуге тырысты, бірақ Роберт III сәттілікпен алтын арыстанды енгізді, онда киелі Андрей өзінің тұз пішіндес крестінде шалынып тұрды. Шотландия королі Джеймс III тұсында шотланд монеталарына ағылшынның ықпалы Бургундия үлгілеріне уступи орын берді, оның алтын салт аттысы және күміс плаксы болды. Дегенмен, ол күміс гротындағы реалистік суреттерімен есімдеріне іңірді. Джеймс III алтын бір мүйізді де енгізді. Бұл шотланд монеталарының стандарттары мен қайта бағалаудағы үнемі өзгерістерді көрсететін монеталардың ұзақ тізіміне қосылды. Шотландиялықтардың ескі монеталарын төмен стандартта соғылған жаңа монеталарға қайтаруды талап ететін жарлықтар қабылданды, осылайша патшаға пайда әкелді. Джеймс VI тақтарды, соның ішінде Шотландия мен Англияның монеталарын біріктіргенге дейін сегіз монета шығарды. 16 ғасырдың соңында король Джеймс VI барлық күміс монеталарды, барлығы 211 тас пен 10 фунтты шақырды, олар оның суреті бар жаңа монеталар жасау үшін балқытылды, бұл осы уақытқа дейін сақталған монеталардың санын қысқартып, азайтты. Осы кезде мыс пеннилер алғаш рет соғылды, олар күміс пеннинің он екіден бір бөлігіне тең бағаланды.

Корольдер одағы (1603 жылдан бастап)

1604 жылы, Тақтар одағынан кейін бір жыл өткен соң, Кеңес Шотландияға Англиямен бірдей монета стандартын қолдануға бұйрық берді. Шотландияда Unit, ал Англияда Unite деп аталатын жаңа алтын монетаның құны 12 шотланд фунты немесе 1 фунт стерлинг болды. Алтын және таза күміс монеталардың мөлшері мен құрамы енді Шотландия мен Англияда бірдей болды, бірақ Шотландия өз мыс монеталарын сақтап қалды. Шотланд және ағылшын монеталарының екеуі де Ұлыбритания, Франция және Ирландия королі деген бірдей патшалық атақты қолданды, және номиналын көрсеткенде ол шотланд шиллингтері немесе ағылшын пенсі ретінде түсіндірілетін рим саны болды. Екі елдің монеталарында тек шағын айырмашылықтар болды. Солтүстікте монеталар ортасында лилия гүлімен безенілген Шотландия тәжін пайдаланды, екі айқыш арасында, ал ағылшын тәжінде лилия мен айқыштардың орналасуы кері болды. 1610 жылдан бастап шотланд монеталарында Шотландияның корольдық гербі де пайдаланыла бастады, онда шотланд арыстаны ағылшын нұсқасына қарағанда маңыздырақ орын алды. 1636 жылы Карл I Николас Бриотты Эдинбургтағы Шотландия монетаханасының басшысы етіп тағайындады. Өзінің шотланд күйеу баласы, сэр Джон Фальконермен бірге Бриот Шотландияның алтын және күміс соғылып жасалған монеталарын машинамен жасалған монеталармен алмастырды. Англия азаматтық соғысы 1642 жылы осы монетаны шығаруды тоқтатты. Соғыс кезінде Шотландия бірнеше мыс монеталар шығарды, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін Эдинбург монетаханасы жабылды және Шотландия Англияның ортақ монеталарын пайдаланды. Шотландия Парламенті 1649 жылдың 5 ақпанында Карл II-ні король деп жариялағанмен, ол 1664 жылға дейін Шотландияда монеталар шығармады. Оның күміс номиналдары мерк есебінен есептелді. Осы кезде шотланд меркінің бір монетасы ағылшын шиллингіне ұқсас болды, бірақ оның құны 13 шотланд фунты 4 пенске тең болды. 1677 жылы Карл II 6 шотланд пенсіне бағаланған мыс баббиді енгізді, монетаның соңғы бетінде Англияда шығарған мыс монеталарындағы Британия бейнесінің орнына тәжді қарағай бейнеленген. Шотландия королі Джеймс VII шиллингтермен көрсетілген күміс монеталарға қайта оралды, енді салмақтары 13 шотланд шиллингінің 1 фунт стерлингке шамамен тең болуын көрсету үшін түзетілді.

1707 1710 қайта монеталау

1707 жылы Шотландия Корольдігі мен Англия Корольдігінің біріккеннен кейін, шотландтың күміс (алтын немесе мыс емес) монеталары жаңа күміс монеталармен алмастырылды. Бұл, Одақ шартында талап етілгендей, жаңа Ұлыбритания Корольдігі үшін ортақ валюта құру мақсатында жасалды. Бұл жұмыс бұрын Англияда монета соғуды басқарған, кейіннен Монетахана шебері болған сэр Исаак Ньютонның жетекшілігімен жүзеге асырылды. 1603 жылдан бері валюта бағамының өзгеруіне және 1697 жылғы қатынас 13:1 деп белгіленген жарияланымға қарамастан, қайта соғу кезінде 12:1 қатынасы (бір шотланд шиллингі – бір стерлинг пенні) қолданылды, бірақ толық өтемақы төленді. Жаңа монеталар дәстүрлі шотланд салмақтарының (бір фунтқа 16 трой унция) орнына трой салмақтарында (бір фунтқа 12 трой унция) жасалды. Монеталар Лондон мен Эдинбургте соғылды, соңғысында монархтың бейнесінің астына «E» әрпі жазылып, оларды бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік берді. Бұл 2017 жылғы күміс бағасы мен айырбас бағамы бойынша 20,5 миллион АҚШ долларына (17,1 миллион фунт стерлинг) тең болды. Бұл 12:1 қатынасы sgillinn сөзінде көрінеді – бастапқыда «шиллинг» деген мағына берген бұл сөз шотланд гаэл тілінде «пенни стерлинг» деген мағынаны алды, ал «алты монета» деген мағынадағы bonn a sia сөзі «жарты пенни» деген мағынаға ие болды. 1971 жылы ондық жүйеге көшуден кейін sgillinn шотланд гаэл тіліндегі «жаңа пенни» сөзінің атауы ретінде сақталды. Монетаны қайта соғу нәтижесінде, жергілікті валютамен қатар қолданылатын шетел монеталары 1707 жылдың 6 қазанында заңды төлем құралы болуын тоқтатты. Одаққа дейінгі 40, 20 және 10 шиллингтік монеталар 1708 жылдың 10 ақпанында заңды төлем құралы болуын тоқтатты, бірақ 1 маусымда заңды төлем құралы болуын тоқтатқанға дейін уақытша айналымға қайта енгізілді. Соңғы партия монеталар – күміс шиллингтер мен жарты кроналар 1709 жылдың 5 қазанында жеткізілді және Шотландияда соғылған соңғы монеталар болды. Эдинбург монетаханасы өзінің тұрақты қызметкерлерін (басқа қызметкерлерсіз) 1814 жылға дейін сақтап тұрды, бірақ өндірісті қайта бастау туралы бірнеше ұсынысқа қарамастан, Одақтан кейін екі жыл өткен соң монета соғу тоқтатылды. Монетахана 1817 жылы таратылып, 1830 жылы сатылды. Таратуға қатысты Сэр Уолтер Скотт айтқандай, наразылықтың шамалы деңгейі болды және 1950-ші жылдарға дейін және одан кейін де ұлттық памфлеттерде наразылық жалғасты. 1870 жылғы Монета заңы бойынша Қаржы министріне берілген «Шотландия монетаханасының губернаторы» лауазымы 1971 жылғы Монета заңы қабылданғаннан кейін жойылды. Бауби сияқты кейбір ескі монета атаулары 20 ғасырға дейін сөйлеу тілінде қолданылып келді. Басқалары, мысалы, марка мен доллар, қазіргі шотландтардың көбінесе әртүрлі шетел валюталарымен байланыстырады. Кейбір британдық монеталардың кейіннен шотландтық кері жағы болды: мысалы, шиллинг 1937 жылдан 1970 жылға дейін ағылшын немесе шотланд патшалық гербімен кері жағында бейнеленді, ал оның орнына келген 5 пенс монетасы 1971 жылдан 2008 жылға дейін тәжді қарақұйрықпен бейнеленді. Қазіргі уақытта үш шотланд банкі өздерінің банкноттарын шығарады (Шотландия банкі, Корольдік Шотландия банкі және Клайдсдейл банкі), бірақ монеталарды емес. Шотландия Ұлыбританияның бір фунттық банкноттары әлі де қолданыста болатын жалғыз бөлігі (олар Мэн аралы мен Норманд аралдарында да кездеседі).