Кіріспе
1169–1536 жылдар аралығындағы Ирландия тарихы Кембро-нормандардың келуінен басталып, өзін Ирландияның королі деп жариялаған Англияның Генрих VIII билігіне дейінгі кезеңді қамтиды. 1169–1171 жылдардағы нормандардың басып кіруінен кейін Ирландия нормандар мен Англия королінің кезекпен бақылауында болды. Бұрын Ирландияда жоғары корольдік таққа таласқан провинциялық мемлекеттер арасында үзіліс-үзіліс соғыстар болып тұрған. Бұл жағдай нормандардың жалдамалы әскерлері, содан кейін Англия тәжінің осы қақтығыстарға араласуымен өзгерді. Англияны жаулап алғаннан кейін нормандар назарын Ирландияға бұрды. Ирландия Англия королінің қарауына өтті, ал оның көп бөлігі нормандар барондарының иелігіне көшті. Уақыт өте келе, гиберно-нормандардың билігі Дублиннен Дандалкқа дейінгі «Пале» деп аталатын аймаққа дейін тарылды. Елдің басқа бөліктеріндегі гиберно-нормандар гаэль тіліне ауысып, гаэль қоғамына сіңіп кетті.
The history of Ireland from 1169–1536 covers the period from the arrival of the Cambro Normans to the reign of Henry VIII of England, who made himself King of Ireland. After the Norman invasion of 1169–1171, Ireland was under an alternating level of control from Norman lords and the King of England. Previously, Ireland had seen intermittent warfare between provincial kingdoms over the position of High King. This situation was transformed by intervention in these conflicts by Norman mercenaries and later the English crown. After their successful conquest of England, the Normans turned their attention to Ireland. Ireland was made a lordship of the King of England and much of its land was seized by Norman barons. With time, Hiberno Norman rule shrank to a territory known as the Pale, stretching from Dublin to Dundalk. The Hiberno Norman lords elsewhere in the country became Gaelicised and integrated in Gaelic society.
Норманның келуі (1167 1185 ж.)
12 ғасырда Ирландия саяси тұрғыдан бірнеше үлкен патшалықтарға бөлінді, олардың билеушілері Ирландия королі атағы үшін және бүкіл аралды бақылау үшін күресті. Солтүстік Мейк Лохлайн патшалары қазіргі Ольстердің батысы мен орталығын биледі, ал шығыс бөлігін ежелгі Улайдтар сақтап қалды. Миде патшалары билікте болды, бірақ патшалық айналасындағы күшті патшалықтардың салдарынан жиі бөлінетін. Лейгин (Лейнстер) патшалығы осы кезде Уи Ченнселайг әулетінің қолында болды, олар Уи Дунлайнг әулетін ығыстырды. 12 ғасырға қарай Осрайдж Ленстерге толық сіңірілді, оның билеушісі тіпті Осрайдж ішінде де аз ғана билікке ие болды. Оңтүстік Мунстерді тек Маккарти әулеті бақылады, ал Томмондтың О'Брайен әулеті барлық Мунстерді биледі және кем дегенде екі Ирландия патшасын тағайындады. Коннахттың жоғарғы билеушілері Уи Чончобхайр болды. Коннахт, Ольстер және Миде арасында Брейфне патшалығы орналасқан. 1156 жылы қайтыс болған Ирландияның Жоғарғы Королі Мюрчертах Мак Лохлайнның қорғауынан айырылғаннан кейін Дермот МакМурроу (ирландтық Диармайд Мак Мурчада) жаңа король Руайдри Уа Кончобхаир басқаратын ирланд әскерлерінің конфедерациясы тарапынан күштеп жер аударылды. МакМурроу алдымен Бристольге, содан кейін Нормандияға қашып кетті. Ол Англия королі Генрих II-ден өз патшалығын қайтару үшін оның поддандыларын пайдалануға рұқсат сұрады. 1167 жылы МакМурроу Морис Фиц Джеральдтың қызметін алды, кейін Дехьюбарт князі Рыс ап Груффидті Мористің жартылай бауыры Роберт Фиц Стивенді босатуға көндіріп, экспедицияға қатысуын қамтамасыз етті. Ең маңыздысы, ол Камбро-Норман шекара лорды Ричард де Клэрдің, Пемброктың 2-графы, Соңғы Жылдамдық (Strongbow) ретінде белгілі болған қолдауын алды. 1167 жылы Ричард фиц Годберт де Рош Ирландияға қонған алғашқы норман рыцары болды, бірақ норманның негізгі күштері, валлийлік және фламандтық жалдамалы әскерлерімен бірге 1169 жылға дейін Вексфордқа келген жоқ. Ұзақ уақыт өтпей Лейнстер қайта бақылауға алынды, Уотерфорд пен Дублин Диармайдтың бақылауында болды. Ол 1170 жылы үлкен қызы Айфени Соңғы Жылдамдыққа (Strongbow) үйлендіріп, оны патшалығының мұрагері етіп тағайындады. Бұл жағдай Англия королі Генрих II-ні алаңдатты, ол Ирландияда бәсекелес норман мемлекетінің құрылуынан қорқып, өзінің билігін орнату үшін Ленстерге сапар шешуге бел буды.
Папалық бұқа және Генрих II-нің басып кіруі
Адриан IV, алғашқы (және жалғыз) ағылшын папасы, өзінің алғашқы іс-әрекеттерінің бірі ретінде 1155 жылы Генриге шіркеулік сыбайлас жемқорлық пен зәбір-зияраттарды тоқтату мақсатымен Ирландияға шабуыл жасауға уәкілеттік берген Папалық бұйрық шығарды. Алайда, бұл бұйрыққа – Laudabiliter – замандастары аз жүгінді, себебі оның мәтінінде папаның билігі тек Ирландия аралына ғана емес, сонымен қатар Еуропа жағалауындағы барлық аралдарға, оның ішінде Ұлыбританияға да Константинның сыйы негізінде таралатыны айтылған. Мәтінде былай делінген: «Шын мәнінде, сіздің жоғарылығыңыз да мойындайтындай, Ирландия және Мәсіх – Ұлы Дұрыстықтың Күнінің нұрына толынып, христиан дінінің ұстанымдарын қабылдаған барлық аралдар Әулие Петрдің және қасиетті Рим шіркеуінің қарауында». Laudabiliter туралы сілтемелер кейінгі Тюдор дәуірінде, Ренессанс гуманистік ғалымдарының зерттеулері Константиннің сыйының тарихилығына күмән келтірген кезде жиірек кездесе бастады. Бұл пікірталас академиялық сипатта болды, өйткені 1172 жылы Адрианның ізбасары Папа Александр III Генридің Ирландиядағы билігін бекітті, бірақ оны Ирландияның патшасы деп атамады. Генрих 1171 жылы үлкен флотпен Уотерфордқа қонды және Ирландия топырағына аяқ басқан алғашқы Англия патшасы болды. Уотерфорд пен Дублин Корольдік қалалар деп жарияланды. Генрих өзінің ирландиялық жерлерін кіші ұлы Джонға «Ирландияның Иесі» (Dominus Hiberniae) атағымен сыйлады. Джон күтпеген жерден ағасынан кейін корольдік таққа отырғанда, «Ирландияның иелігі» тікелей Англия коронасының билігіне көшті. Генрихті көптеген ирландиялық патшалар қуана қарсы алды, олар оны Лейнстер мен Гиберно-Нормандардың кеңеюін тоқтату мүмкіндігі ретінде қарастырды. Олар оны жаңа және жақын арада кететін жоғары патша деп санады ма, әлде феодализмнің міндеттерін түсінді ме – белгісіз. Бұл Генрих пен Руайдри арасындағы Виндзор шартының (1175) ратификациялануына әкелді. Алайда, Диармайд пен Стронгбоудың өлімінен (1171 және 1176 жылдары) кейін, Генрих Англияға оралды, ал Руайдри номиналды вассалдарына басып таба алмады. Екі жылдың ішінде бұл шарт жазылған пергаментке де лайықсыз болып кетті. Джон де Курси 1177 жылы шығыс Ольстердің көп бөлігін басып алды, ал Реймонд Фитцджеральд (Реймонд ле Грос деп те аталады) Лимерик пен солтүстік Манстердің көп бөлігін жаулап алды. Ал Прендергаст, Фитц Стивен, Фитц Джеральд, Фитц Генри, де Ридельсфорд, де Коган және Ле Поер сияқты басқа нормандық отбасылар өздері үшін дербес патшалықтар құруға белсенді түрде кірісті.
Шабуылдың қысқа мерзімді әсері
12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында Ирландияда адамдарға билік етуден жерді жаулауға көшу болды. Камбро-нормандық жорық қабырғалы қалалардың, көптеген қамалдар мен шіркеулердің салынуына, жаңа қоныс аударушылардың келуіне және ауыл шаруашылығы мен сауданың өсуіне әкелді; бұл Нормандық шабуыл мен Ирландияны басып алудың көптеген тұрақты өзгерістерінің бірі еді. Нормандар Гейл қоғамын тиімді жер пайдалану арқылы өзгертіп, феодализмді қазіргі жергілікті тайпалық династиялық егін бөлісу жүйесіне енгізді. Феодализм Ирландияның көп бөлігінде қалыптаспады, бірақ ол бартерге негізделген ауыл шаруашылығына ақша төлеуін енгізуге тырысты. Дублиннен және шығыс жағалаудан алыс тұратын кейбір нормандар ирланд тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдап, аралас некелерге тұрды, ал ирландтардың өздері де «нормандануға» ұшырады. Бүгінде көптеген ирландтардың тегі Бёрк, Рош және Пауэр сияқты нормандық тектен шыққан есімдерді алып жүреді, бірақ олар Лейнстер және Манстер провинцияларында, нормандардың көп болған жерлерде жиі кездеседі. 1297 жылдан бастап округтер жүйесі енгізілді, бірақ Ирландияның соңғы округі 1610 жылға дейін құрылмады. Англиядағыдай, нормандар континенталдық Еуропаның графтығын ағылшын округімен біріктірді, онда корольдің басты заң сақтаушысы округ рев (шериф) болды. Қалалар, бәлкім, нормандардың ең маңызды үлесі болды. 1192 жылы Дублиннен бастап сауданы дамыту және қала тұрғындарына қосымша құқықтар беру үшін корольдық харталар берілді. Шіркеу қауымдарды бұрынғыдай аббаттықтарда емес, приходтар мен епархияларда шоғырландыруға тырысты және 1172–1348 жылдары жүздеген жаңа шіркеулер салды. Ирландияның байлығын приход деңгейінде тіркеуге жасалған алғашқы әрекет 1303 жылғы Папалық салық тізімдерінде жасалды (Ирландияның «Domesday Book»-іне тең), ол жаңа ондық жүйені іске қосу үшін қажет болды. Тәртіпті канондық құқық көбінесе орталық нормандардың бақылауындағы аумақтармен шектелді. Дәстүрлі ирландтық құқықтық жүйе, «Брехон заңы», орталық бақылаудан тыс аумақтарда жалғасты, бірақ нормандар Генрих II реформаларын енгізді, соның ішінде қылмыскерлер үшін түрмелер сияқты жаңа ұғымдарды енгізді. Брехон жүйесі басқа солтүстік еуропалық әдет-ғұрыптық жүйелерге тән болды және қылмыскер мен оның отбасынан айыппұл төлеуді талап етті, сомасы құрбанның мәртебесіне байланысты болды. Нормандардың саяси әсері зор болғанымен, ол біркелкі емес және біртекті емес еді, ал 1315–48 жылдардағы Лордтыққа жасалған қысым Ирландияның көп бөлігінің бақылаудан шығуына екі ғасырдан астам уақытқа соқтырды.
Ирландияның иелігі (11711300)
Бастапқыда нормандықтар Ирландияның үлкен бөлігін бақылап, Уотерфордтан шығыс Ольстерге дейінгі бүкіл шығыс жағалауын бекітті, және батысқа қарай Гейллимх (Галвей) және Май Эо (Майо) дейін енді. Ең күшті күштер – Джеральдиндер, Батлерлер және де Бургс (Бурк) сияқты ірі Гиберно-нормандық графтықтары болды, олар Дублин немесе Лондон үкіметтерінен дерлік тәуелсіз, кең аумақтарды басқарды. Ирландияның Лорды король Джон болды, ол 1185 және 1210 жылдары жасаған сапарларында нормандық аймақтарды әскери және әкімшілік тұрғыдан қорғауға көмектесті, сонымен бірге көптеген ирланд патшаларын өзіне адал етуді қамтамасыз етті; Катал Кробдеарг Уа Конхобаир сияқты көптеген патшалар оған және оның әскерлеріне өзінің тақтары үшін міндетті болды. Нормандықтар Батлер, Маршалл, де Ливет (Левет), де Бург, де Лейси және де Брауз отбасыларының қабілетті басшыларына ие болды, сондай-ақ алғашқы отбасылардың белсенді басшылары да болды. Тағы бір фактор – 1204 жылы Нормандияны жоғалтқаннан кейін Джон Ирландия мәселелеріне көбірек уақыт арнай алды және тіпті алыстан да тиімді жұмыс істеді.
Гел тілінің қайта өркендеуі (1350-1500)
Геллдік қайта өрлеудің қосымша себептері гиберно-нормандарға қарсы саяси және жеке наразылықтар болды, бірақ ең бастысы – кешігуге шыдамассыздық пен бір-бірінен кейін келген ашаршылықтардың тудырған нағыз қорқынышты жағдайлар еді. Өнімді аймақтардан ығыстырылған ирландтар маргиналды жерлерде күнкөріс шаруашылығымен айналысуға мәжбүр болды, бұл оларды жаман жылдары (мысалы, 1271 және 1277 жылдары) немесе ашаршылық жылдарында (1311–1319 жылдар аралығындағы кезеңде дерлік) қорғаусыз қалдырды. Пэльден тыс жерлерде гиберно-нормандар ирланд тілін және әдет-ғұрыптарын қабылдады, олар «Ескі ағылшындар» деп аталды, ал кейінгі тарихнамада айтылғандай, «ирландтықтардан да ирландтырақ» болды. Келесі ғасырларда олар Англиямен саяси және әскери қақтығыстарда туған ирландтардың жағында болды және Реформациядан кейін католик дінін ұстанды. Пэль билігі Ирландияның геллизациясынан қатты алаңдады, сондықтан 1367 жылы Килкенниде өткен парламентте ағылшын тегінен шыққандарға ирланд тілін сөйлеуге, ирланд киімдерін киюге немесе ирландтармен некелесуге тыйым салатын арнайы заңдар қабылдады (бұл заңдар Килкенни жарғылары деп белгілі). Алайда, Дублиндегі үкіметтің нақты билігі шектеулі болғандықтан, бұл жарғылар көп әсер етпеді. 15 ғасыр бойы бұл тенденциялар қарқынды дамыды және орталық үкіметтің билігі тұрақты түрде төмендеді. Англия монархиясы Жүз жылдық соғыстың соңғы кезеңінде (1453 жылға дейін) және Розалар соғысында (1460–85) дүрбелеңге түсті, нәтижесінде Ирландияға тікелей ағылшынның араласуы күрт азайды. Англияның бірнеше патшалары өздерінің билігін құдіретті Фицджеральд графы Килдерге жүктеді, олар әскери күш пен лордтар мен кландармен жасалған кеңінен таралған одақтар арқылы билік тепе-теңдігін сақтады. Бұл, мәні бойынша, ағылшын тәжін ирланд саясатының шындығынан одан да алыстатты. Сонымен қатар, жергілікті гелл және геллизацияланған лордтар Пэль есебінен өздерінің билігін кеңейтіп, ағылшын әдеттеріне мүлдем жат саясат жасады, және бұл саясат Тюдорлар Ирландияны қайта бағындырғанға дейін толыққанды жойылмады.