Кіріспе

АҚШ Әуе күштерінің технологияны бағалау бағдарламасы
АҚШ Әуе күштерінің бағдарламасы

Жеңілдетілген жауынгер (LWF) бағдарламасы – 1960 жылдардың соңында офицерлер мен қорғаныс сарапшылары тобын "Жауынгер мафиясы" деп атаған АҚШ Әуе күштерінің технологияны бағалау бағдарламасы еді. Оған сол кездегі майор Джон Бойдтың «энергиялық маневрлеу» (ЭМ) теориясы түрткі болды, бұл теория ұшақтың маневрлеу қабілетіне артық салмақтың зиян келтіретінін көрсетті. Бойдтың жобасы жоғары жылдамдыққа ие, маневрлеуге қабілетті, жалпы салмағы McDonnell Douglas F-15 Eagle ұшағының жартысынан кем жеңіл ұшақты көздейді. Бұл есепте болашақ әуе шайқасы негізінен алыс қашықтықтан зымыранмен жүргізілетіні айтылды. Болашақтағы «жауынгерлер» негізінен ұзақ қашықтыққа, жоғары жылдамдыққа арналмақ, ал қарсыластың ұшақтарын көзден тыс қашықтықта (BVR) анықтап, шабуылдау үшін өте үлкен радар жүйелерімен жабдықталар еді. Бұл оларды классикалық жауынгерлерге қарағанда көбінесе ұстаушыларға (interceptors) ұқсатты, соның салдарынан ұшақтар ауырлап, технологиялық тұрғыдан күрделене түсті, демек, қымбаттады. АҚШ Әскери-теңіз күштері де ұқсас қорытындыға келген және осы рөлге арналған ұшақтар сериясын жобалады. Олардың ішіндегі ең танымалдарының бірі – Douglas F6D Missileer, ұзаққа созылатын, бірақ баяу және маневрлеуге қиын, флотты қорғауға арналған қуатты зымырандармен және радармен жабдықталған ұшақ. АҚШ Әуе күштерінде де ұқсас жобалар болды, бірақ олар ұстаушылар рөліне арналған, онда нысаналардың үлкен өлшемдері радардың тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Радарлық жабдықтардың жақсаруы, әсіресе Доплер радар жүйелерінің енгізілуімен, жауынгерлер кішірек нысаналарға қарсы да ұқсас қашықтықта жұмыс істей алды. 1960 жылдардың басында, тіпті «Forecast» баяндамасы жарық көргенге дейін, Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері General Dynamics F-111 Aardvark (сонда әлі TFX ретінде әзірленуде) және McDonnell Douglas F-4 Phantom II ұшақтарын ұзақ және орта қашықтықтағы қажеттіліктері үшін пайдалануды жоспарлаған. Жақын арадағы «түскі шайқас» (dogfighting) қабілеттеріне деген қажеттіліктің төмендеуі «Фантомға» ішкі зеңбіректерді орнатпау туралы шешім қабылдануына себеп болды.

Жауынгерлік тәжірибе және ЭМ теориясы

Алайда, Вьетнам соғысындағы тәжірибе американдық истребительдердің кейбір кемшіліктерін көрсетті, себебі ерте буын советтік истребительдері АҚШ-тың конструкциялары үшін күткеннен гөрі қиындық туғызды. АҚШ пилоттары жойылған техникаға қатысты жақсы көрсеткіштерге қол жеткізгенімен, ұрыс осы кезеңдегі әуеден әуеге зымырандардың (AAM) күтілгеннен әлдеқайда аз сенімді екенін көрсетті. Сонымен қатар, Вьетнамдағы қақтығыс ережелері көбінесе визуалды идентификация талап етілгендіктен, ұзақ қашықтықтағы зымыран шабуылдарын шектеді. Осы жағдайларда ұрыс әдетте қысқа қашықтыққа дейін қысқарды, онда маневрлеу қабілеті және қысқа қашықтықтағы әуеден әуеге қару-жарақтар, тіпті Convair F 102 Delta Dagger сияқты арнайы жойғыштар үшін де маңызды болды. Корея соғысындағы тәжірибесі және истребитель тактикасы бойынша нұсқаушы ретінде, 1960 жылдардың басында полковник Джон Бойд және математик Томас Кристи ұшақтың ерекше энергиясын сақтаудың истребительдер арасындағы ұрыстағы артықшылығы туралы Энергиялық Маневрлеу (ЭМ) теориясын жасады. Маневрлеу – қарсыластың шешім қабылдау цикліне «ішке ену» құралы болды, Бойд бұл процесті «OODA» циклі деп атады («Байқау – Бағдарлау – Шешім – Әрекет»). Бұл тәсіл жылдамдық, биіктік және бағытты жылдам өзгерте алатын ұшақ конструкциясын баса назарға алды. Қарсыласты айналып өте алғанда энергияны жинау немесе жоғалту қабілеті жоғары истребитель кез келген ұрыс мүмкіндігін бастап, басқара алады; жылдам өту қабілеті пилотқа шабуыл кезінде қарсыластың ішінде қалуға немесе қорғаныста болғанда қарсыластың асығып кетуіне мүмкіндік береді. Бұл параметрлер кішкентай, жеңіл ұшақты талап етті, бұл соқтығысуты азайтып, инерциялық күш пен салмақ арақатынасын арттырады, бірақ қанат жүктемесін азайту үшін үлкен, жоғары көтергіш қанатты талап етеді, бұл жүк көлемін арттыра отырып, ең жоғары жылдамдықты азайтуға бейім, сондай-ақ ұшу қашықтығын қысқартуы мүмкін (мұны үлкен қанаттағы жанармай көлемін арттыру арқылы толықтыруға болады).

Жеңіл ұшақ бағдарламасы

Жаңа әуедегі басымдықты ұшақтарға деген қажеттілік 1965 жылы АҚШ Әскери-әуе күштеріне екі тұжырымдамалық зерттеуді бастауға мүмкіндік берді: Fighter Experimental (F X) жобасы бастапқыда өзгермелі геометриялық қанаты бар 60 000 фунт (27 200 кг) класты қос қозғалтқышты ұшақ дизайнын қарастырды. Бұл өте қымбат ұшақ болар еді, сондықтан бүкіл Әуе күшін стандартты ұшақ ретінде жабдықтауды қарастыру мүмкін емес. Осы себепті, арзан Advanced Day Fighter (ADF) ұшағы да қарастырылды, ол 25 000 фунт (11 300 кг) класындағы жеңіл конструкция болып, МиГ-21-ді 25%-ға артық өнімділік көрсетуі тиіс еді. Бойд өзінің E M теориясын қолданып, F X дизайнының тым ауыр екенін дәлелдеді, бұл 40 000 фунт (18 100 кг) класындағы кішірек F X үшін жаңа талаптарға әкелді. Алайда, 1967 жылдың шілдесінде 3 Мах жылдамдығына жететін МиГ-25 пайда болғаннан кейін, қорғаныс министрлігі АҚШ-тың қандай да бір ұшағынан асып түсетін, «супер истребитель» әзірленгеніне алаңдады, ал оның үлкен қанаты оны өте маневрлі ететін еді. Осыған жауап ретінде ADF жұмысы F 15 Eagle ретінде пайда болатын жоғары класты F X ұшағын дамытуға бағытталған күш-жігердің артында қалып қойды. Бойд F-15 ұшағының салмағының артуына және ADF-тің тоқтатылуына таңғалды. 1960 жылдардың соңында ол "Жеңіл жауынгер мафиясы" деп аталған, бірдей ойлы инноваторлар тобын жинады. 1969 жылы бұл "Жауынгер мафиясы" "Кеңейтілген энергиялық маневрлеу теориясын сауда-саттық талдауымен интеграциялауды растау жөніндегі зерттеуге" қаражат жинады. General Dynamics компаниясы 49 000 доллар, ал Northrop компаниясы 100 000 доллар көлемінде Бойдтың E M теориясын жүзеге асыратын ұғымдарды жобалау бойынша келісімшарт алды. Бұл ұшақтар шағын, төмен созылуға ие, жеңіл және бомбалық сөрелері жоқ таза жауынгер ұшақтары болуы керек еді. Олардың жұмысы сәйкесінше YF 16 және YF 17 жобаларына әкелді. Әуе күштерінің F X жақтаушылары бұл концепцияға қарсылық көрсетті, өйткені олар оны F 15 бағдарламасына қауіп ретінде қарастырды. Алайда, ADP концепциясы (жаңартылған және "F XX" деп қайта аталған) реформаға бағытталған Қорғаныс министрінің орынбасары Дэвид Пэккардтың қолдауымен азаматтық саяси қолдау тапты, ол бәсекелестік прототиптеу идеясын жақтады. Нәтижесінде, 1971 жылдың мамыр айында Бойд негізгі мүшесі болып табылатын Әуе күштері прототиптерін зерттеу тобы құрылды. Оның алты ұсынысының екеуі қаржыландырылатын болады, біреуі Жеңіл жауынгер (LWF) болатын. 1972 жылдың 6 қаңтарында ұсыныстар сұранысы (RFP) шығарылды. Онда жақсы бұрылу жылдамдығымен, үдеумен және қашықтығымен, сондай-ақ 0,6–1,6 жылдамдықпен және 9 150–12 200 м биіктікте шайқасқа оңтайландырылған 20 000 фунт (9 100 кг) класты жауынгер ұшақ талап етілді. Бұл Вьетнам, Алты күндік және Үнді-Пакистан соғыстарының зерттеулеріне сүйене отырып, АҚШ Әскери-әуе күштері болашақтағы әуе шайқастарының көп бөлігі осы аймақта өтеді деп күткенімен байланысты. Өндірістік нұсқаның күтілетін орташа құны 3 миллион доллар болатын. Бес өндіруші – Boeing, General Dynamics, Lockheed, Northrop және Vought – ұсыныстар ұсынды. Vought V 1100 және Lockheed CL 1200 2 Lancer 1972 жылдың наурыз айында жойылды. Боингтің 908/909 моделі бастапқыда ең көп ұнағанына қарамастан, ол технология және сыртқы түрі жағынан арзан General Dynamics Model 401 16B-ге ұқсас болды. Бағдарламаның мақсаттарының бірі жаңа технологияларды растау болғандықтан, Әскери-әуе күштерінің хатшысы Роберт Симанс General Dynamics және Northrop ұсыныстарын таңдады. YF-16 ұшағы алғаш рет 1974 жылдың 2 ақпанында ұшты. Екінші YF 16 прототипі алғаш рет 1974 жылдың 9 мамырында ұшты. Одан кейін, 1974 жылдың 9 маусымы мен 21 тамызында Northrop-тың YF 17 прототиптерінің алғашқы ұшулары орын алды. 1974 жылы екі прототипті де жеткізіп, сынақ ұшулары басталды. YF 16 ұшақтары 330 рет ұшып, барлығы 417 сағат ұшты; ал YF 17 ұшақтары 268 рет ұшты.

Әуе шабуылы ұшақтары сайысы

LWF-ті сатып алу бағдарламасына айналдыру үшін үш фактор бірікті. Біріншіден, Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) төрт мүшесі – Бельгия, Дания, Нидерланды және Норвегия – Lockheed F 104 Starfighter истребителінің F 104G бомбалаушы-истребитель нұсқаларын алмастыруды жоспарлады; олар сондай-ақ өздерінің әуе-ғарыш өнеркәсібі лицензия бойынша өндіре алатын ұшақты іздеді, сияқты F 104G. 1974 жылдың басында олар АҚШ-пен келісімге келді: егер АҚШ Әскери-әуе күштері LWF сынағында жеңіске жеткен ұшаққа тапсырыс берсе, олар да оны тапсырыс беруді қарастырады. Екіншіден, АҚШ Әскери-әуе күштері F X-пен бәсекелесетін қосымша әуедегі басымдықты ұшаққа қызығушылық танытпаса да, F 4 және Republic F 105 Thunderchief бомбалаушы-истребительдерін алмастыруды бастау қажет еді. 1974 жылдың сәуір айында АҚШ Қорғаныс министрі Джеймс Р. Шлезингер LWF бағдарламасының жаңа Air Combat Fighter (ACF) конкурсында көп мақсатты ұшақ жобасына қайта бағытталатынын мәлімдеді. ACF таза истребитель емес, көбірек бомбалаушы-истребитель болады, бұл F X тобының қарсылығын тоқтатты. Соңында, АҚШ Конгресі Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштерінің истребительдерін сатып алудағы бірлікті күшейтуді көздеді. 1974 жылдың тамызында Конгресс Әскери-теңіз күштерінің VFAX бағдарламасына арналған қаражатты жаңа Әскери-теңіз шайқас ұшағы (NACF) бағдарламасына қайта бағыттады, ол ACF-тің теңіздік нұсқасы болар еді. Бұл талаптар өте жақсы үйлеседі, бірақ сатып алу мерзімі төрт одақтас қажеттіліктерімен анықталды, олар "Көпұлттық истребитель бағдарламалық тобын" (MFPG) құрған және 1974 жылдың желтоқсанына дейін АҚШ шешімін қабылдауға талап еткен. АҚШ Әуе күштері ACF жеңімпазын 1975 жылдың мамырында жариялауды жоспарлаған, бірақ шешім жыл басына дейін жылжытылып, сынақтар үдетілді. ACF GD және Northrop үшін де бәсекені күшейтті, өйткені ол сол кезде "ғасырдың қару-жарақ келісімі" деп аталған табысты тапсырысты алуға ниетті тағы бірнеше бәсекелестерді әкелді. Олардың ішінде Snecma M53 қозғалтқышымен жабдықталған және Dassault Mirage 2000 сериясында қолданылғанға ұқсас басқару жүйесіне ие Dassault Breguet Mirage F1 E (Еуропа үшін E) бар. ACF бағдарламасы үшін барлығы екі прототип салынды: ағылшын-француз SEPECAT Jaguar және Saab 37 Viggen ұшағының Saab 37E Eurofighter деп аталатын модификациясы (кейінірек және байланыссыз Eurofighter Typhoon-мен шатастырмау керек). Northrop бұрынғы дизайнын, YF 17-ге өте ұқсас P 530 Cobra-ны да ұсынды. Jaguar және Cobra MFPG-дан ерте кезде алынып тасталды, нәтижесінде екі еуропалық және екі АҚШ LWF дизайны үміткер ретінде қалды. 1974 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ Әуе күштері бес тактикалық истребитель эскадрильясын жабдықтауға жеткілікті ACF дизайнына тапсырыс берудің нақты жоспарын растады. Ұшу сынақтары YF 16-ның үдеуі, жылдам көтерілуі, ұшу уақыты және (шамамен 0,7 Мах жылдамдығында) бұрылу жылдамдығы жоғары екенін көрсетті. Тағы бір артықшылығы – YF 16, YF 17-ден айырмашылығы – F15-те де қолданылатын Pratt & Whitney F100 турбовентиляторлы қозғалтқышын қолданды; мұндай бірлік екі бағдарлама үшін де қозғалтқыштардың құнын төмендетті. 1975 жылдың 13 қаңтарында Әскери-әуе күштерінің хатшысы Джон Л. МакЛукас YF 16-ның ACF конкурсының жеңімпазы атанғанын жариялады. Министр бұл шешімнің себептерін YF 16-ның төменгі пайдалану шығындары, үлкен қашықтығы және YF 17-ге қарағанда "елеулі түрде жақсы" маневрлік қасиеттерімен түсіндірді, әсіресе жартылай және жоғары дыбыс жылдамдықтарында. Алайда, Әскери-теңіз күштерінің әуе шайқас ұшағы (NACF) конкурсында 1975 жылдың 2 мамырында Әскери-теңіз күштері YF 17-ні McDonnell Douglas F/A 18 Hornet ұшағының негізі ретінде таңдағанын жариялады.