Кіріспе

Түстік Африкада саяси партияларды ауыстыруға мүмкіндік беретін заңнама

Төбеден өту – 2002 жылы апартеідтен кейінгі Түстік Африка саяси жүйесіне енгізілген жүйе. Оған сәйкес, Парламент мүшелері, облыстық мәслихат мүшелері және жергілікті басқару кеңесшілері саяси партияны өзгерте (немесе жаңа партия құрып), олармен бірге өз орындарын сақтай алатын. Түстік Африкада төбеден өту 2009 жылдың қаңтар айында жойылды.

Іс жүзінде

Жалпы алғанда, билеуші АНК жүйеден ең көп пайда көрді, бірақ басқа партиялар да одан орындар алуға қол жеткізді. АНК және басқа ірі партиялар заңнамадағы партияның қауымдастығының он пайызы есімдерін берген жағдайда ғана бір мүше өтуге рұқсат беретін ережеге байланысты өтуден ең көп пайда көрді. Яғни, егер Ұлттық Ассамблеядағы АНК депутаты өтуді қаласа, оған 30 әріптесінің де солай істеуі қажет еді, себебі АНК-тің Ұлттық Ассамблеяда 293 депутаты болды. Шағын партиялардың өкілдері үшін өту әлдеқайда оңай болды, өйткені олардың әріптестерінің аз бөлігімен келісу жеткілікті болды. Егер партияда оннан кем мүше болса, он пайыздық ереже әрбір мүшеге жеке өтуге мүмкіндік берді.

Сын-пікірлер мен даулар

Бұл жүйе көптеген дау-жанжалға себеп болды, көптеген сарапшылар бұл сайлаушылардың сайлау құқығын жоққа шығарады деп, саясаткерлерге өздері қалағандай дауыстарды "қайта бөлуге" мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Төбеден өтуді сыншылардың тағы бір тобы парақорлық пен сыбайлас жемқорлыққа ықпал етеді деп атап өтті. Ресми оппозиция, Демократиялық Альянс, 2002 жылы Кейптаундағы төбеден өту кезеңінде Ұлттық партия кеңесшілерінің 87% ANC-ге өтіп, жақсы жалақымен қызметке тағайындалғанын көрсетті. Оңтүстік Африка парламентінің депутаттары пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша сайланады және жалпы сайлаудан бұрын саяси партиялар жабық тізім бойынша кандидаттарды ұсынады. Сондықтан сайлаушылар жеке депутаттарға емес, саяси партияға дауыс береді. Дегенмен, төбеден өту депутаттарға партияны өзгертуге мүмкіндік берді, бұл сайланған органдардың құрамы бастапқы дауыс санағын көрсетпеуіне әкелуі мүмкін. 15 қаңтар 2006 жылы Оңтүстік Африка Пресс Ассоциациясына берген сұхбатында Инката Азаттық партиясының президенті Мангосуту Бутелези: "Төбеден өту – бұл АИТВ вирусына ұқсайды, себебі ол саяси жүйенің барлық ар-ұятын жоққа шығарып, саяси партияларды өз мүшелерін тәртіпке келтіре алмай тұтқынға алады. Бұл мансапқор, тек өзінің мүддесін ойлайтын саясаткерлердің пайда болуына жағдай жасайды, олар ерекше топ, себебі олар бюллетеньде берілген дауыстың қадір-қасиетін құрметтемейді." 2005 жылы Африкалық Христиандық-Демократиялық Партиясы (АХДП) төбеден өтушілерді қабылдауды тоқтатты: "Төбеден өту – парламенттік демократияны толығымен қорлау, алдауға, күдікке, айыптауға және "чек кітабы" саясатына әкеледі."