Кіріспе
"Алты аққу" (Die sechs Schwäne) – Гримм ағайындарының 1812 жылы "Гримм ертегілері" жинағында жазылған неміс ертегісі. Ол Aarne–Thompson жүйесінде 451-типке ("Бауырларын іздейтін қыз") жатады және Еуропа бойынша кеңінен таралған. Осы типтегі басқа ертегілерге "Жеті қарға", "Он екі жабайы үйрек", "Удея және оның жеті бауыры", "Жабайы аққулар" және "Он екі бауыр" кіреді. Эндрю Ланг осы ертегінің бір нұсқасын "Сары ертегі кітабына" қосты. Ғалымдар мен фольклор каталогтары осы ертегі түрінің Еуропа, Таяу Шығыс, тіпті Үндістан мен Жапониядағы нұсқаларын көрсетеді, бірақ ертегілерде бауырлардың саны мен олардың жануарға айналу түрі әртүрлі болуы мүмкін.
"The Six Swans" (Die sechs Schwäne) is a German fairy tale collected by the Brothers Grimm in Grimm's Fairy Tales in 1812 (KHM 49). It is of Aarne–Thompson type 451 ("The Maiden Who Seeks Her Brothers"), commonly found throughout Europe. Other tales of this type include The Seven Ravens, The Twelve Wild Ducks, Udea and her Seven Brothers, The Wild Swans, and The Twelve Brothers. Andrew Lang included a variant of the tale in The Yellow Fairy Book. Scholars and folktale catalogues report variants of the tale type across Europe, the Middle East, and even India and Japan, although the number of brothers and their animal form may vary between tales.
Шығу тегі
Бұл ертегі 1812 жылы ағайынды Гриммдер «Kinder und Hausmärchen» еңбегінің бірінші басылымында жарияланды, ал 1819 жылы екінші басылымда мазмұны толыққанды өзгертілді. Олардың дереккөзі – Вильгельм Гриммнің досы және кейіннен әйелі болған Генриетта Доротея (Дортхен) Вайлд (1795–1867).
Қысқаша мазмұны
Бір патша аң аулап жүргенде орманға түсіп қалады. Ескі бір сиқыршы жоғалған патшаға үйіне оралуға көмектесуге уәде береді, егер ол оның әдемі қызына үйленсе. Патша құпия қызды зұлым деп күдіктенді, бірақ оған үйленуге келіседі. Алайда оның бұрынғы некеінен алты ұл мен бір қызы бар, ал балаларды жаңа әйелі қорлайды деп қорқады. Үйлену тойынан бұрын патша балаларын орманның жасырын орманына жібереді. Оларға бір дана әйел берген жіптің сиқырлы орамасына сүйене отырып, жасырын сапар шегеді. Жаңа патшайым күйеуінің жиі қалмауына ренжіді. Қызық болғандықтан, ол қызметшілерге өгей балаларының қайда екенін және күйеуінің қайда екенін айтып беру үшін пара береді. Сондай-ақ, сиқыршы болып табылатын патшайым жеті сиқырлы ақ көйлек тігеді. Бір күні патша бір іспен кеткенде, патшайым жасырын қамалға барады. Оны әкесі деп ойлап, алты ханзада өгей аналарын қарсы алуға асығады, ол содан кейін көйлектерді өгей ұлдарына лақтырып, оларды қарлығаштарға айналдырады. Ол өзінің жеті өгей баласын да қарғысқа ұшыратты деп сеніп, үйіне қайтты. Бірақ ханзаданың әпкесі адам болып қала береді және ол сиқырдың куәсі болды. Әкесі келгенде, ханшайым оған бәрін айтып, өгей анасынан қорқып, жасырын қалтада қалуын сұрайды. Патша кеткенде, ханшайым қашып кетеді, ағаларын қарақшылардың үйінде табады. Принцтер адам кейпіне тек кешке 15 минут қана ие бола алады. Олар өздерінің әпкелеріне қарғысты алып тастаудың жолын естігендерін айтады: ол алты жыл бойы сөйлеуі тиіс емес, ал ағаларына алты жұлдызды гүлденген көйлек тігуі керек. Ал егер ол алтыншы жылдың соңына дейін сөйлеген болса, сиқыр ешқашан бұзылмайды. Ханшайым бұған келіседі және ағашқа жасырынып, тек қана жұлдыз гүлдерін жинауға және күлгінді тыныш тігуге арналады. Төртінші жылы басқа елдің жас патшасы ханшайымның тігуін байқап қалады. Оның сұлулығына таңғалған патша, ханшайымды өз патшалығына алып кетіп, оны әйелі етеді. Алайда, патшаның зұлым анасы өзінің келінін патшайым болуға лайық деп санамайды. Жас патшайым өзінің тұңғыш баласын дүниеге әкелгенде, қайын енесі сәбиді ұрлап, патшаны өлтіріп жеді деп айыптайды, бірақ патша оған сенуден бас тартады. Келесі екі жылда патшайым тағы екі сәбиге ие болады, бірақ тағы екі рет қайын енесі оларды ұрлап, патшайым өз балаларын өлтіріп жеді деп жалған айтады. Патша оны қорғауға қабілетсіз және өзін дұрыс қорғауға қабілетсіз, патшайымды бүлікші ретінде ағашқа жағып өртеп жіберу жазасына кесіледі. Патшайымды өлтірген күні алты жыл аяқталады. Патшайым алты жұлдызды гүлді жейделердің барлығын тігіп болғанмен, соңғысының сол жеңі жоқ. Патшайымды бағанаға ілгенде, ол солардың күлгіндерін өзімен бірге алып кетеді. Ол өртеліп, өртеліп жатқанда алты қарлығаш ұшып келеді. Патшайым күлшелерді ағаларына лақтырады және олар адам кейпіне қайта оралады, бірақ кішісі қолдың орнына сол қанатын сақтайды (кейбір нұсқаларда, әпке соңғы көйлегін уақытында аяқтай алмайды, кіші інісі тұрақты түрде қарлығашта қалады). Қазір королева еркін сөйлей алады және бауырларының қолдауымен өзіне қарсы жасалған қылмыстардан кінәсіз екенін дәлелдей алады. Патшайымның жоғалған үш баласы тірі табылды, ал жаза ретінде күйеге өрттелген оның қайын анасы. Соңында, патшайым, оның күйеуі, үш баласы және алты ағасы бақытты өмір сүрді.
Талдау
Фольклорист Стит Томпсон Арне-Томпсон-Утер АТУ 451 ертегі түрінің 12 ғасырда Долопатос ертегісімен басталатын ұзақ әдеби тарихы бар екенін көрсетеді. Ортағасырлық дәстүрде Долопатос кейінірек "Лебедь жорығы" (Knight of the Swan) батырлық әңгімесінің бір бөлігі ретінде пайдаланылды. Ертегілерді зерттеуші Джек Зипс ағайынды Гриммдердің оны грек-рим дәуірінде пайда болған деп есептегенін, сондай-ақ француз және скандинавиялық ауызша дәстүрлерде де осыған ұқсас сюжеттер кездесетінін айтады. Гримм ағайындылары өз түсіндірмелерінде "Алты аққу" ертегісінің "Феенмархен" (1801) жинағында жарияланған жеті аққу туралы әңгімемен және "Лебедь жорығының" (Лоэнгрин) аққуға мініп саяхаттауымен байланысты екенін көрсеткен. Олар сондай-ақ бұл киімнің "Волундркида" дастанындағы аққу қыздарының аққу қанаттарымен (swan shirts) байланысы бар екенін атап өткен. "Лир балалары" ертегісіне жасаған түсіндірмелерінде фольклорист Джозеф Джейкобс "Жеті аққудың" (немесе қарғаның) "жақсы белгілі континенттік халық ертегісінің" ортағасырлық "Лебедь жорығы" (Knight of the Swan) циклымен байланысты болғанын жазды.
Тарату
Бұл әңгіме түрі Еуропа мен Таяу Шығыста, сондай-ақ Үндістанда және Америкада "кеңінен таралған" деп айтылады. Тек Еуропа ғана емес, континенттің "барлық бөліктерінен жиналған халық аңыздарынан" жиналған және жарияланған "екі жүзден астам нұсқасы" бар. Француз ғалымы Николь Белмонт Еуропадағы әңгіме түрінің екі нысанын анықтады: біреуі "негізінен" германдық аймақта және Скандинавияда кездеседі, ал екіншісін ол "батыс нұсқасы" деп атады. Ол батыс нұсқасында ең кіші қарындасы бауырластарымен қоныстанғаннан кейін көршілес айдаһардан от сұрайды, содан кейін олардың ауласында ағаш өсіп, түрленуге себеп болатын жеміс піседі. Жапонияда 七羽の白鳥 (романдық жазу: Nanaha no hakuchō; ағылшынша: "Жеті аққу") деген атпен де нұсқалар жиналды. Дегенмен, жапондық ғылым бұл әңгімелер Кикайджима және Окиноэрабуджимамен ғана шектелетінін мойындайды. Жапондық фольклоршы Кейго Секи Кагосимада да нұсқаларын тапқан.
Әдебиеттің алдыңғылары
Әдебиетте осы ертегінің алдында "Жеті көгершін" (неаполитанша: Li sette palommelle; итальянша: I sette colombi) – Джанбатиста Базиленің "Пентамероне" жинағында бауырлар көгершінге айналады.
Ағалардың саны
Гримм ағайындарының ертегісінде алты бауыр бар, олар аққуға айналады. Басқа еуропалық нұсқаларында ханзадалардың/бауырлардың саны үш, жеті немесе он екі арасында өзгереді, бірақ сирек жағдайда екі, сегіз, тоғыз, он немесе тіпті он бір болады, мысалы, Даниялық Матиас Винтер жинаған «De elleve Svaner» («Он бір аққу») ертегісі, алғаш рет 1823 жылы жарық көрген, немесе Лигуриялық «Les onze cygnes» ертегісі. Венгриялық халық аңыздарын жинаған Элизабет Скларек екі венгр нұсқасын жинады: «Die sieben Wildgänse» («Жеті жабайы қаз») және «Die zehn Geschwister» («Он бауырлас»), сондай-ақ, екі аңыздың да Гримм нұсқаларымен байланысты екенін түсіндірді. Үшінші венгрлік нұсқасы «A tizenkét fekete várju» («Он екі қара қарға») деп аталады. Людвиг Бехштейн екі неміс нұсқасын жинады: «Жеті қарға» және «Жеті аққу». Патрик Кеннеди жинаған ирланд нұсқасына түсініктеме беріп, Луи Брюэре тағы бір нұсқа ретінде үнді аңызын – «Ақиқаттың жеңісі» немесе «Der Sieg der Wahrheit» аңызын көрсетті: әңгіменің екінші бөлігінде ең кіші бала, қыз, жүз бауырының қарғаға айналуын көреді. Литвалық нұсқасында «Von den zwölf Brüdern, die als Raben verwandelt wurden» («Он екі бауыр, қарғаға айналған») немесе «Он екі бауыр, он екі қара қарға» атты ертегіде, зұлым өгей ана күйеуінен ұлдарын өлтіруін, денелерін өртеп, күлін әкелуін сұрайды. Венгриялық «A tizenkét koronás hattyu és a csiháninget fonó testvérkéjük» («Он екі тәжді аққу және ине тігуші әпкесі») нұсқасында, жігіттердің кедей анасы он екі ұлын құсқа айналдырып қарғайды, сонымен қатар, құтылу жолын да көрсетеді: олардың әпкесі дүниеге келгеннен кейін, оларды құтқару үшін он екі көйлек тігу керек. Судандық «Он ақ көгершін» ертегісінде, атақты ақ көгершіндер – өгей анасы өзгерткен он бауыр. Олардың әпкесі түс көреді, онда қарт әйел оған қарғысты жоюдың кілтін айтады: ағалары үйден қашқаннан кейін, оларға акация ағашының жапырақтарынан пальто тоқу керек.
Қайта құру нәтижелері
Басқа бір ерекшелік – ағайындылардың түрленуінің нәтижесі: кейбір нұсқаларда олар қазға, ал басқаларында – қарғаға, тіпті бүркітке, қазға, тауқұсқа, қарақұсқа, торғайға, лелекеге, жуғанға немесе көгершінге айналады. Бүркітке айналу поляк ертегісінде куәландырылған «Von der zwölf Prinzen, die in Adler verwandelt wurden» («Бүркітке айналған он екі ханзада»), ол «Бүркіттер» деп аударылған. Осыған ұқсас түрлену румын ертегісінде де кездеседі, ол Гримм ертегісімен салыстырылған. Қазға айналу ирландтық «Он екі жабайы қаз» нұсқасында кездеседі, оны ирланд фольклоршысы Патрик Кеннеди жинаған және неміс («Он екі бауыр» және «Жеті қаз») және скандинавиялық («Он екі жабайы қаз») нұсқаларымен салыстырған. Солтүстік Еуропаға тән «Он екі ақ тауқұс» ертегісінде он екі ханзада трольдің қарғысымен тауқұсқа айналады. Қарақұсқа айналу Орталық Еуропалық ертегіде («Қарақұс»), оны Теодор Верналекен жинаған, куәландырылған: он екі ағайынды қарақұсты өлтіріп, бақшаға көмеді, ал оның қабірінен алма ағашы өсіп, түрленуге себеп болатын жеміс береді. Лелекке айналу Оскар Колбергтің Краковта жинаған «O siedmiu braciach bocianach» («Жеті лелек ағайынды») поляк ертегісінде кездеседі. Венгр ертегісі «A hét daru» («Жеті жуған») ағайындылардың жуғанға айналуын куәландырады. Жағаға айналу мажар ертегісі «A csóka lányok» («Жаға қыздары») куәландырған, онда кедей ана өзінің он екі қызының жаға болып, ұшып кетуін тілейді, бұл тілегі орындалады; сондай-ақ «Батыс Пруссия» ертегісі «Die sieben Dohlen» («Жеті жаға») профессор Альфред Камман жинаған. Құсқа айналу украиндық «Про сімох братів гайворонів і їх сестру» («Жеті бұршақ ағайынды және олардың әпкесі») ертегісінде куәландырылған: анасы ұлдарын бұршақтарға (украин тілінде «грак» және «грайворон» деп те атайды) қарғайды. Бірнеше жылдан кейін әпке туып, ағаларын іздейді. Әңгіме Аққудың уланған алма және шыны табыны (ATU 709) мотивімен жалғасып, ATU 706 түріндегі «Қолсыз қыз» ертегісімен аяқталады. Фольклоршылар Йоханнес Болте мен Жири Поливка Гримм ертегілеріне түсініктеме жазғанда, ағайындылардың бұғы, қасқыр және қой сияқты түрлі жануарларға айналған бірнеше нұсқаларын жинақтады. Грузия профессоры Елена Гогиашвили грузин нұсқаларында ағайындылардың (әдетте тоғыз) бұғыға, ал армян нұсқаларында жетіге дейін азайып, қошқарға айналатынын айтты.
Мәдени мұра
Жюльет Марильердің "Жеті су" трилогиясының бірінші кітабы "Орман қызы" – бұл ортағасырлық кельт аясында осы оқиғаның егжей-тегжейлі қайта баяндалуы. Сорша есімді жас әйел ағаларын (Лиам, Диармуид, Кормак, Коннор, Финбар және Патриак) сиқыршы Леди Оонагтың зұлымдығынан құтқару үшін уытты қызылшадан алты көйлек тігуі керек, міне, тапсырма аяқталғанға дейін толық үнсіздік сақтауы тиіс. Британдық лорд, Харроуфилдтік Хью, немесе "Қызыл" деп аталғанға ғашық болу оның міндетін қиындатады. "Жабайы аққулар" (Sekai Meisaku Dōwa: Hakuchō no Ōji) – 1977 жылғы Toei Animation студиясының анимациялық фильмі, онда Эйко Масуяма ханшайым Элиза рөлінде ойнайды. Фильм Ханс Кристиан Андерсеннің "Алты аққу" және "Жабайы аққулар" шығармаларының элементтерін біріктіреді. "Гримм ертегілері классикасы" (Grimm Masterpiece Theater) анимациялық сериясының эпизоды, онда Мицуко Хори ханшайым (мұнда Элиз деп аталған), Тошико Фуджита сиқыршы, Хидэюки Хори ханзада, Ишидзука Уншо король, ал Коичи Ямадера, Таку Такэмура, Масами Кикучи және Кейичи Нанава ағайындылар рөлін ойнайды. Бұл сюжет Гримм нұсқасынан кейбір тұстарында, әсіресе оқиғаның екінші бөлігінде өзгешеленеді. Анимацияда зұлым өгей ана патшайым күйеуін өлтіріп, балаларын сиқырлайды, бұл оның патшалықты толық бақылауға алуына мүмкіндік береді, бірақ кейін ол ханшайымның зұлым енесі рөлін атқарады және Элизаның жалғыз ұлын (оның жалғыз баласын) орманда тастап кетеді. Аққу ағалар ағайындысын орманда тауып, оны тірі қалдырады және олар күні-түні (әлі де сөйлей алады) аққу түрінде қалып қояды, бірақ қарындасы қарғысты бұзып, сәбиді қайтарып бергенше. Элиза киімдерді уақытында тігіп бітіреді, сондықтан ең кішісінің соңында аққу қанаты болмайды. Зұлым өгей ананың бүлікші екені және Элизаны жала жапқан екені анықталғанда, ол қашу үшін сиқырын қолданады, бірақ Элизаның өртенуінен өзіне-өзі от қойып, өліп қалады. Джим Хенсонның "Оқияшы" телесериалынан Пол Уэйландтың "Үш қарға" эпизоды осы классикалық ертегінің тағы бір нұсқасы. Патшайым қайтыс болғаннан кейін, зұлым сиқыршы патшаны тұзаққа түсіріп, оның үш ұлын қарғаға айналдырады. Принцесса қашып, сиқырды бұзу үшін үш жыл, үш ай, үш апта және үш күн үнсіздік сақтауы керек. Бірақ сұлу ханзадамен кездескеннен кейін бұл оңайға соқпайды, өйткені оның өгей анасы оның әкесін өлтіріп, ханзаданың әкесіне қайтадан үйленген. Бірақ сиқыршы ханшайымды өртегісі келгенде, қарғалар оған шабуыл жасайды және ол өзіне-өзі от қойып, бірден күлге айналады. Оның өлімі сиқырды толыққанды түрде кері қайтарады, бірақ ханшайым үш минут ертерек үнсіздікті бұзады, ал оның ең кіші інісі бір қанатын мәңгілікке сақтап қалады. Раф Мартиннің "Құс қанаты" романы ең кіші ханзаданың, адам, бірақ сол қолының орнына қанаты бар, осы "кемшілікпен" өскенін көрсетеді. Энн Хантердің "Айшырақ" романы, Жаз аралында, балама Ирландияда, анасын құпия аурудан жоғалтқан және әкесі мен алты бауырын таққа ие болуға ниеттенген сиқыршының айлакерлігінен қорғауды тапсырған он үш жасар Аовин есімді ханшайымды бейнелейді. Амбер Спаркстың "Аяқталмаған әлем" кітабы осы оқиғаны "La Belle de Nuit, La Belle de Jour" деп өзгертеді, бұл патшалықтар мен машиналар, телевизорлар мен големдер, сиқыршылар мен саясаткерлер сияқты ертегі элементтерімен араласқан қазіргі заманғы қайта баяндау. Мұнда ханшайымның сөздері араға айналып, сөйлеуіне кедергі келтіреді. Ирландиялық романист Падраик Колум өзінің "Ирландия королінің ұлы" романында "Бірден-бір оқиға" тарауында осыған ұқсас оқиғаны қолданған: патшайым көк көзді, сары шашты қызды қалайды және ұлдарын "жабайы қаздармен бірге жүруге" бей-жайша тілейді. Қыз туылғаннан кейін ханзадалар сұр жабайы қаздарға айналып, қамалдан ұшып кетеді. Бұл оқиға Witcher Saga-дағы "Тағдырдың қылышы" кітабында айтылған, онда Ривиялық Геральт бароннан сиқырды алып тастағаны туралы айтылады, ол өз қарындасының орнына аққудың орнына қара қазға айналдырылған.