Кіріспе
Британдық мәдениетінің бір қыры
Осы мақалада Ұлыбританияның классикалық музыкасы деп, басқа жерлерде анықталғандай, формальды түрде жазылған және құрастырылған камералық, концерттік және шіркеу музыкасын – халықтық, дәстүрлі немесе фольклорлық музыкадан өзгеше – атаймыз. Бұл термин 1801 жылы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі құрылғаннан кейін көп ұзамай, 19 ғасырдың басында пайда болды. Бұл аймақтардағы музыкалық шығармалардың тарихын музыкалық жазулар арқылы 13 ғасырға дейін табуға болады, ал одан бұрынғы бастаулары да бар. Ол ешқашан еуропалық музыкадан толығымен оқшау болған емес, бірақ халықаралық аяда өзіндік ерекшеліктерімен дамып келді. 18 ғасырдың еуропалық классикалық формаларын мұра еткен (әсіресе Ұлыбританияда Гендельдің үлгісінен), 19 ғасырда Ұлыбританиядағы музыкалық орындау мен оқытуға байланысты меценаттық және академиялық-университеттік институттардың кеңеюі байқалды. Осыған ұқсас дамулар Еуропаның басқа да өсіп келе жатқан мемлекеттерінде (Ресейді қоса алғанда) және олардың империяларында да болды. Осы халықаралық өсімнің аясында Ұлыбританиядағы композиция және орындау дәстүрлері, оның әртүрлі провинцияларынан алынған мәдени элементтерді қамти отырып, көптеген белгілі композиторлардың еңбектері арқылы ерекше жолмен дамуын жалғастырды.
Ерте және барокко музыкасы
Британ аралдарындағы музыка, ең ерте жазба деректерінен бастап барокко кезеңіне дейін және танымал қазіргі классикалық музыканың қалыптасуына дейін, әртүрлі және бай мәдениетті құрады. Оған киелі және зайырлы музыка қатар енді, сондай-ақ халықтық және элиталық деңгейдегі туындылар да болды. Англия, Ирландия, Шотландия және Уэльстің әрқайсысы өзінің ерекше музыкалық формаларын және аспаптар жиынтығын сақтап келді. Алайда, британдық музыка континенттік үрдістердің күшті ықпалына ішкі болды, ал британ композиторлары Еуропадағы ерте музыканың маңызды қозғалыстарына, оның ішінде Ars Nova полифониясына елеулі үлес қосты және кешірек ұлттық және халықаралық классикалық музыканың негізін қалады. Британ аралдарының музыканттары кельт әні, Contenance Angloise, рота, полифониялық арнау антифондары және орта ғасырлардағы кароль, ал Ренессанс дәуірінде – ағылшын мадригалдары, лютня әндері және маскарадалар сияқты ерекше музыкалық формаларды дамытты. Бұл, әсіресе, барокко кезеңінің басында ағылшыл тіліндегі операның пайда болуына әкелді. Кейінгі барокко кезеңі мен одан кейінгі классикалық музыкадағы маңызды тұлға – неміс тегіндес Джордж Фридерик Гендель (1685–1759) болды.
XIX ғасырдың басында
Ұлыбритания Парламенті мен Ирландия Парламенті 1800 жылы қабылдаған Одақ актісі арқылы Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі құрылды, соның нәтижесінде Ұлыбританияда классикалық музыка туралы сөз қозғау мүмкін болды. Осы кезеңде классикалық музыка британдық және ирландтық мәдениеттің маңызды бөлігі ретінде мойындала бастады және континенттік Еуропадағы жаңалықтармен салыстыруға болатын, ұйымдастырылған жаңа негізге ие болды. Бұл дәуірдегі музыканың бағыттары мен композиторлары континенттік үрдістердің ықпалында болды деп есептеледі.
Негізгі негіздері
1813 жылы Лондонда Филармониялық қоғам құрылды, ол корольдіктегі музыкалық өмірдің дамуында маңызды рөл атқарды. Қоғамды құрушылардың қатарында сэр Джордж Смарт, Иоганн Баптист Крамер, Муцио Клементи, Уильям Айртон (Король театрының музыкалық директоры), Уильям Шилд, Генри Бишоп, Томас Атвуд (Санкт-Пол соборының композиторы және органшысы, Джон Госс-тың ұстазы), Иоганн Питер Соломон және Винсент Новелло болды. Олардың күтімімен халықаралық деңгейдегі концерттердің жыл сайынғы бағдарламасы іске қосылды. Бұл қоғам Бетховеннің Хорлық симфониясын (№ 9) тапсырыспен жаздырды. 1822 жылы Корольдік музыка академиясы құрылып, музыкалық білім беру жаңа, кәсіби негізде ұйымдастырылды, ол 1830 жылы корольдік жарғы алып, британдық музыканттарды континенттегі музыканттар деңгейінде оқытуға тырысты. Академияның алғашқы директоры – оратория композиторы доктор Уильям Кротч (1775–1847), ал фортепианодан алғашқы сабақтарды Циприани Поттер (1792–1871) берді. Поттер Моцарт пен Бетховеннің концерттерін Лондонда алғаш орындады. Ол тоғыз симфония және төрт фортепиано концерті жазды, ал 1832 жылдан бастап британдық музыканың және музыканттық мамандықтың дамуына зор ықпал етті. Ирландиядағы классикалық музыканың маңызы және британдық және ирландтық ұлттық өзіндігіндегі орны 1837 жылы Дублин хор қоғамының, 1848 жылы Ирландия музыка академиясының (1872 жылы корольдік жарғы алды) және 1851 жылы Корольдік хор институтының құрылуымен көрсетілді, оның құрылуына сэр Роберт Прескот сияқты тұлғалар мұрындық болды.
Орындаушылар мен композиторлар
ХХ ғасырдың басында британдық әншілер Майкл Келли, Нэнси Сторас және Джон Брэхам белгілі болды. Олардың үлгісі арқасында Гендель, Хайдн, Моцарт және олардың ізбасарларының халықаралық опералық және ораториялық туындылары британдық сахнада кеңінен танылды. Опера және концерттік өнермен терең байланысы бар Брэхам, 20 ғасырдың басына дейін оның шәкірттері жалғастырған, жеке орындаушылық дәстүрін қалыптастырды. Ағылшын операларынан алынған ариялар мен балладалар концерттерде жиі орындалатын стандартқа айналды. Ирландиялық композитор және виртуоз пианист Джон Филд (1782–1837) өзінің ойнау стилімен үлкен әсер етті, ол ноктюрн жанрын жасады және Шуман, Шопен мен Листке шабыт берген деп саналады. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ең ықпалды композиторлардың бірі – неміс Феликс Мендельсон болды. Ол 1829 жылдан бастап Британияға он рет, барлығы жиырма айға келді. Филармониялық қоғам арқылы ол үлкен қолдауға ие болды, бұл британдық музыкалық өмірге терең ықпал етуіне жеткілікті болды. Ол композиция жазумен және орындаумен қатар, Гендельдің ораториялары мен И.С. Бахтың органдық шығармаларының алғашқы сындық редакцияларын британдық баспагерлер үшін дайындады. Шотландия оның ең танымал туындыларының екеуіне – «Фингал үңгірі» (сонымен қатар «Гебридтер увертюрасы») және Шотландиялық симфонияға (3-симфония) шабыт берді. Оның «Илияс» ораториясы 1846 жылғы 26 тамызда Бирмингемдегі Триенналь музыка фестивалінде тұсаукесерін тапты. 1847 жылы Англияға жасаған соңғы сапарында ол Бетховеннің 4-фортепианолық концертінде солист болды және королева Виктория мен принц Альберт алдында Филармониялық оркестрмен Шотландиялық симфониясын дирижерлік етті. Ұсыныс білдірген британдық пианист шәкірттері Мендельсон құрған Лейпциг консерваториясына жіберілді.
Британдық музыкалық қайта өрлеу 1860-1918 жылдар
Классикалық музыка 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап өзінің мақсаты мен маңыздылығында түбегейлі өзгеріске ұшырады, сол кезде ол ерекше ұлттық ерекшеліктерді іздеуге бет бұрды және британдық мәдени өмірде маңызды рөл атқара бастады.
Орындаушылар мен композиторлар
Жергілікті әншілер итальяндық және неміс операсының халықаралық жұлдыздарымен, атап айтқанда Клара Новелло, Хелен Лемменс Шерингтон, Симс Ривз және Чарльз Сантлимен бірге драмалық сахнаны бөлісті. 1856 жылдан кейін Швецияда туған Дженни Линд, сол дәуірдегі ең танымал әншілердің бірі, Англияға қоныстанып, өнер көрсетуді және сабақ беруді жалғастырды. Бұл кезеңде британдық классикалық музыкасындағы маңызды тұлғалардың бірі – сэр Уильям Стерндейл Беннетт болды. Ол Поттердің RAM шәкірті, пианист, композитор және дирижер, он бір жыл бойы Филармониялық қоғамды басқарды. Люси Андерсон және оның шәкірті Арабелла Годдард, Франклин Тейлормен бірге, Виктория дәуірінің орта шеніндегі жетекші пианисттер еді.
Сахналар мен оркестрлердің өсуі
Бұл ғасырда оркестрлердің көлемі ұлғайып, оған сәйкес музыкалық залдар да кеңейді, бұл көптеген көрермендерге арналған концерттер өткізуге жағдай жасады. Кристалл сарайындағы концерттер 1855 жылы ашылды, оның бас дирижері Аугуст Маннс болды, ал бұрыннан бар, көптеген хорларды қатыстыратын Гендельдің үшжылдық фестивалі де сол жерге көшірілді. Ковент-Гардендегі Корольдік опера театры 1858 жылы бұрынғы театр орнында ашылды, ал Корольдік Альберт залы 1878 жылы салынды. Осы кезеңде құрылған оркестрлердің қатарында 1840 жылы құрылған Ливерпульдің Корольдік филармониялық оркестрі, 1858 жылы Сэр Чарльз Холле басқаратын Манчестердегі Холле оркестрі және 1891 жылы құрылған, қазіргі Шотландияның Корольдік ұлттық оркестрі бар.
Ағылшын тіліндегі опера
XIX ғасырдың ортасындағы ерекшеліктердің бірі – ағылшын тіліндегі опера дәстүрінің қайта жаңғыруы. Госс шәкірті Артур Салливан 1860 жылдары Шекспирдің музыкалық қойылымдарымен – «Жұбан» (1862), «Венеция саудагері» (1871), сондай-ақ «Ирланд симфониясы» (1863–66) және «Мемориам» шығармаларымен көпшілік назарына түсті. 1835–1865 жылдар аралығында Ирландияда туған Майкл Балф (1808–70), «Богемиялық қыз» (1843) операсының, Джон Пайк Хулланың (1812–84) операларының және неміс туған сэр Джулиус Бенедикттің (1804–85) ағылшын тіліндегі операларының, оның ең танымал «Килларниң лилиясы» (1862) операсының шығармалары кең танылды. Уильям Винсент Уоллестің операларының ең әйгілісі және балладаға толысы – «Маритана» (1845) болды. Фредерик Клейдің (1838–89) опералары осы кезеңнің ең танымал операларының қатарына жатты, оның ішінде «Көп бұрынғы заманда» (Ages Ago, 1869), «Қара костюмдегі джентльмен» (The Gentleman in Black, 1870) және «Бақытты Аркадия» (Happy Arcadia, 1872) опералары В. С. Гилбертпен (1836–1911) бірлесіп жазылған. Гилберт пен Салливанның «Савой» опералық ынтымақтастығы 1875 жылы «Төрешілер алдындағы сот» (Trial by Jury) қойылымымен басталды. Олар британдық жеңіл опера дәстүрінде, сөйлеу диалогтарымен орындалды. Олар 1880 жылдары «Пензанс қарақшылары» (The Pirates of Penzance, 1880) және «Гондольерлер» (The Gondoliers, 1889) операларымен өркендеп, 1896 жылы «Ұлы герцог» (The Grand Duke) операсымен аяқталды. Альфред Сельердің (1844–91) «Дороти» (Dorothy, 1886) және «Марионетшілер» (The Mountebanks, 1892) опералары олардың бәсекелестері болғанымен, олар дәуірдің ең табысты опералары болды және ең көп қайта қойылған опералардың қатарында болды. Эбенезер Пруттың «Херевард» және «Король Альфред» опералары, сондай-ақ Салливан мен Генри Фотэргилл Чорлидің «Кенилворттағы маска» (The Masque at Kenilworth, 1864), Джон Фрэнсис Барнетттің «Ежелгі теңізші» (The Ancient Mariner, 1867) және Фредерик Хаймен Коуэннің «Роза гүлі» (The Rose Maiden, 1870) және «Гарольд» (Harold, 1895) кантаталары да танымал болды. Джордж Александр Макфарреннің «Робин Гуд» (1860), Салливанның «Иванхо» (1891) және Артур Горинг Томастың «Эсмеральда» (1883) және «Надежда» (Nadeshda, 1885) операларында да осыған ұқсас тенденциялар байқалды. Гендель, Мендельсон және Спордың шығармалары британдық музыкалық репертуардың маңызды бөлігі болып қала берді, бірақ діни драмаға көбірек мән берілді. Италияда туған сэр Майкл Костаның «Или» (1855) және «Нааман» (1864) опералары да танымал болды. Ұлыбританияның викториан дәуірінің соңғы ұлы композиторларының бірі – Эдвард Эльгар (1857–1934) болды, ол 1890 жылдары «Карактак» және «Король Олаф» кантаталарын, 1899 жылы «Энигма вариацияларын» және 1900 жылы революциялық «Геронтийдің арманы» операсын жазды.
XIX ғасырдың аяғындағы іргетастар
1880 және 1887 жылдар аралығында Лондонның Гильдхолл музыка мектебі құрылды. Артур Салливан басқарған оқу мектебінен бастау алған Корольдік музыка колледжі Сэр Джордж Гроув басшылығымен құрылды (1882–83). Сэр Хьюберт Пэрри (1848–1918) 1884 жылдан бастап RCM оқытушылар құрамында болды және 1894 жылдан өмірінің соңына дейін директорлық қызметін атқарды, ол оны шығармашылықты дамыту және британ музыкасын жаңару үшін пайдаланды. Оның жеке туындыларына «Шексіз Прометей» (1880) және «Король Саул» (1894) кантаталары, сондай-ақ төрт симфония, оның ішінде «Англия» (1889) симфониясы кіреді. Оның замандасы – ирланд туған Сэр Чарльз Вильерс Стэнфорд (1852–1924), ол 1883 жылдан бастап RCM композиция профессоры болды; 1886 жылдан 1902 жылға дейін Бах хорының дирижері; 1887 жылдан Кембридж университетінде музыка профессоры, ал 1897–1909 жылдары Лидс филармониялық қоғамының, 1901–1910 жылдары Лидс фестивалінің дирижері болды. Осы тұлғалар Гюстав Холст және Ральф Воан-Уильямс сияқты композиторлардың бір буынына зор әсер етті.
Ұлттық немесе пасторальдық мектеп
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ерекше бір құбылыс – классикалық музыканың ағылшын пасторальдық мектебінің дүниеге келуі. Бұл Еуропаның көптеген елдерінде байқалған ұқсас дамумен қатар жүрді, мысалы, Сметана, Дворжак, Григ, Лист, Вагнер, Нильсен және Сибелиус музыкасында. Бұл қозғалысқа британдық халықтық өнердің қайта жандануы, атап айтқанда Сабина Баринг Гулд және Сесил Шарп сияқты тұлғалардың еңбектері зор әсер етті. Мысалдарға австралиялық Перси Грейнгердің "Жағадағы Молли" (1907), Фредерик Делиустың "Бригг Фэйр" (1908) және Ральф Воган Уильямстың мыс оркестрі үшін жазылған "Ағылшын халық әндері сюитасы" (1923), сондай-ақ Арнольд Бакс, Джордж Баттерворт, Густав Холст, Сэмюэл Колридж Тейлор және Джон Ирландияның шығармаларындағы халық мотивтеріне жасалған айқын сілтемелер жатады. Шотландияда да осындай дамуды Сэр Александр Маккензидің шығармаларында көруге болады, ол оркестр үшін үш шотланд рапсодиясында (1880–1881, 1911) және 1880-1890 жылдары жазылған фортепиано немесе скрипка және оркестрге арналған концерттік туындыларында туған Шотландиясын жырлады. Сол сияқты, Джон Макьюэннің "Пиброх" (1889), "Шекара балладалары" (1908) және "Солвей симфониясы" (1911) шығармаларында да дәстүрлі шотланд халық әуендері қолданылған.
ХХ ғасыр
1921 жылғы Англо-Ирландиялық келісім бойынша Ирландияның 32 графтығының 26-сы, Дублин қаласының ішінде, Біріккен Корольдіктен ресми түрде бөлінді. Екі ел классикалық музыка мұрасын бөлісіп жүргенімен, енді олар әртүрлі жолмен дами бастады. Қазіргі Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінде ғасырдың көрнекті композиторлары Уильям Уолтон, Бенджамин Бриттен, Майкл Типпет, Леннокс Беркли және Хавергал Брайан болды. Олардың музыкаға деген жеке көзқарастары және ұлттық санадағы рөлі айқын ерекшеленді. Уолтонның шығармаларында фанфарлар мен патриоттық тақырыптар жиі кездеседі, соның ішінде Король Георг VI мен Королева Елизаветаның тәж кию рәсімі үшін жазылған салтанатты марштар, «Корона Империясы» және Королева Елизавета II үшін «Сфера мен Скептр». Ал Бриттен, керісінше, өзін ағылшын музыкалық бағытынан саналы түрде ажыратуға тырысты, оны ол қанағаттанбаған, өзгелерден оқшауланған және әуесқойлық деңгейде деп есептеді. Оның шығармаларына «Питер Граймс» (1945) және «Билли Бадд» (1951) опералары, сондай-ақ Джон Даулендтің гитараға арналған «Ноктюрнал» (1964) инструменталды композициялары кіреді. Бұл тенденция Ұлыбританияда Арнольд Долметш және Дэвид Мунроу сияқты тұлғалардың бастамасымен ерте музыкаға деген қызығушылықты қайта жандандыруға себеп болуы мүмкін.
ХХІ ғасыр
Қазіргі заманда Ұлыбританияда классикалық музыка көбінесе танымал музыканың үстемдігімен қатар өмір сүруге және оған бейімделуге тиіс. Корольдік музыка академиясы, Корольдік музыка колледжі, Шотландияның Корольдік музыка және драма академиясы, Корольдік солтүстік музыка колледжі, Корольдік Бирмингем консерваториясы және Гильдхолл музыка мектебі сияқты оқу орындарында мамандандырылған музыкалық білім беріледі.
Айтулы заманауи композиторлар: Питер Максвелл Дэвис, Харрисон Биртвистл, Джон Тавенер, Робин Холлоуэй, Джордж Бенджамин, Томас Адес, Оливер Кнуссен, Джеймс Макмиллан, Джудит Вейр, Питер Сибурн, Александр Гоер, Джонатан Харви, Салли Бимиш, Джулиан Андерсон, Хью Вуд және халыққа кеңінен танымал Эндрю Ллойд Веббер – Ұлыбритания классикалық музыкасының әртүрлі композициялық бағыттарын көрсетеді.
Фестивальдар мен орындар
Ұлыбритания көптеген маңызды оркестрлерге, фестивальдерге және концерт алаңдарына төңкерілген. Корольдік филармониялық қоғам (1813 жылы құрылған) және "The Proms" 19-шы ғасырдың басынан бері жыл сайынғы, халықаралық деңгейдегі музыкалық бағдарламаларды ұсынады. Бенджамин Бриттен негізін салған Альдебург фестивалі де халықаралық деңгейдегі жыл сайынғы музыкалық шара.