Кіріспе

Бразилияда сөйленетін тупи тілі Камаюра тілі (португал тілінде Камаюра) тупи-гуарани тілдер тобына жатады және оны Бразилияның Камаюра халқы қолданады – 2014 жылы олардың саны шамамен 600 адамды құрады. Түп тілдерінде сөйлейтін халықтардың басқа халықтармен араласуы нәтижесінде тілдерінің біртіндеп өзгеруі мүмкін деген пікір бар. Бұл пікір, тілдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау үшін түрлі аймақтардағы тілдерді зерттейтін лингвистердің зерттеулерімен сәйкес келеді. Камаюра халқы Бразилияның Мату-Гросу штатында, әсіресе Жоғарғы Сингу аймағында қоныстанған. Камаюра халқының жеке мектептері жоқ, сондықтан олар бір-бірінен тіл үйренеді. Дегенмен, 2000 жылдан бері бірнеше жас мұғалімдерді даярлау курсына қатысты. Мұғалімдерді даярлау курсының мақсаты – туған тілді сақтап қалумен қатар, Бразилияның қазіргі мемлекеттік тілінде, яғни португал тілінде білім беру. Қазіргі таңда Камаюра тілінде жазылған көптеген еңбектер мен грамматикалық ұғымдар бар. Люси Секи Камаюра тілінің грамматикасын толық сипаттаған кітапты жазған. "Грамматика до Камаюра" ("Камаюра грамматикасы") атты кітабында Люси Камаюра тілінің морфологиялық құрылымын және әртүрлі фонетикалық ерекшеліктерін егжей-тегжейлі қарастырады. Алайда, Люсидің жұмысы осымен шектелмейді, ол бұрын құжатталмаған көптеген еңбектерді де құжаттаған, бұл Камаюра тілі мен мәдениетін сақтауға мүмкіндік береді. Камаюра халқымен жұмыс істегені үшін ол Америка лингвистикалық қоғамының құрметті мүшесі атанды. 2011 жылдың қыркүйегінде "Nova Raiz" басылымына берген сұхбатында Люси Секи зейнеткерлікке шыққанын, бірақ Камаюрамен жұмысына қатысты оң пікірлерін білдіре беретінін айтты.

Морфология

Камаюра – әлемдегі санаулы тілдердің бірі, себебі ол себеп-салдақ байланыстың екі механизміне ие, олар себепшінің әрекетке қатысу деңгейімен ерекшеленеді. *Мо* префиксі себепшінің іс-әрекетке қатыспағанын көрсетеді («ол каноэде болғанда, каноэдің сыртында тоқтады»), ал *(е)ро* префиксі қатысқанын білдіреді («ол каноэде болғанда, каноэдің ішінде тоқтады»). Бұл Тупиан тілдері үшін тән, ал екі себепті де прото-Тупиан тілінде болған деп саналады. Камаюра тілінде есімнің синтаксистік және семантикалық функцияларын білдіру үшін аффикстер, клитикалар, құрамдастардың реті, постпозициялар, туынды процестер және белгілі бір бөлшектер қажет. Аффикстер: есімнің негізгі функциясын, орналасқан жерін, анықтаушысын, сыртқы байланысын көрсететін кездейсоқ суффикстер жиынтығы, сондай-ақ үшінші жақтың анықталған және анықталмаған түрлерін, рефлексивті және рефлексивті емес формаларын, сонымен қатар үшінші жақтың жолдаушысын және толықтырушысын кодтайтын реляциялық префикстер жиынтығы. Клитикалар: иеленушінің тұлғасын және санын, сондай-ақ етістіктер мен постпозициялардың толықтырушысының жолдаушысын көрсететін икемді клитикалар жиынтығы бар. Құрамдастардың реті: егер «а» (әйелдік) және «о» (еркек) номиналды түрде берілсе, екеуі де бірдей суффикс [а] алады. Транзитивті сөйлемдерде құрамдастардың негізгі реті – AOV, ал транзитивті емес сөйлемдерде – SV, бірақ бұл рет контекстке байланысты өзгеруі мүмкін. Постпозициялар: Постпозициялар әртүрлі синтаксистік және семантикалық функцияларды білдіру үшін қолданылады. Туынды процестер: етістіктер мен сөздерден күрделі есімдерді құратын және есімнің синтаксистік және семантикалық рөлдерін көрсетуге арналған туынды аффикстердің бірнешеуі бар. Бөлшектер: Белгілі бір бөлшектер есімнің семантикалық/синтаксистік рөлін көрсету үшін қолданылады. Португал тілінде есімдік немесе постпозициялық тіркестермен білдірілетін бірнеше қатынастар Камаюра тілінде шырайлар және басқа да құрылымдар арқылы білдіріледі.

Өтірік сөздер

Жеке есімдіктер ерекше қасиеттерге ие, олар оларды жеке қарастыруды қажет етеді. Бұл есімдерден өзгеше, олар кездейсоқ қосымшалар алмайтын, жабық топқа жататын элементтерді құрайды. Синтаксистік таралуы тұрақты түрде ерекшеленетін екі түрлі есімдік бар, олар: еркін есімдіктер тізбегі және төменде сипатталатын бағынышты есімдіктер тізбегі.

Еркін жекелік алмастырушылар

Бұл сөздер акценттелген және синтаксистік тұрғыдан келесі функцияларда қолданылады, бірақ бағынышты сөйлемдерде немесе зат есімдерге қатысты иеленушілік жайында немесе кейінге қойылған сөздердің мақұлы ретінде қолданылмайды. Сонымен қатар, мұндай есімдіктерді байланыс сөйлемдерде қолданудың да шектеулері бар.

Сипаттамалық етістік элементтері

Екі сипаттамалық етістік элементі бар, олар "өте, өте көп рет" және "эта" – "сан алуан" мағынасында сандық белгілер ретінде қолданылады. Біріншісі тек үшінші жақ көрсеткішімен ғана қолданылады және басқа сипаттамалар сияқты, ол да есімше ретінде пайда болуы мүмкін.

Қалдықтар

Асырмалардан өзгеше, бөлшектер жеке құрауыш ретінде қолданылмайды және асырмаға тән қасиеттерге ие болмайды. Олар мағыналық байланысы бар сөз тіркесімен синтагматикалық байланыста болады, яғни оның немесе оның құрамындағы элементтің мағынасымен байланысты. Бөлшектер есімді, асырманы немесе етістікті өзгерте алады. Осы бөлшектер тобына: tete “ғана”, meme “әрқайсысы”, atsã “аздап, кішкентай”, utsu “көп”, a’ia’ip “құрметті” жатады. Төменде tete бөлшегінің мысалдары келтірілген:

Сөзге қосылған түбірлер

Аспектілік ерекшеліктерді көрсететін, етістікке қосылатын сөздік түбірлерде "аяқтау, бітіру, толықтыру" мағынасын беретін "pap" түбірі, өтімді етістіктердің субъектісі мен объектісіне қатысты жалпылама сандық белгіні білдіреді. "Pap" жұрнағымен білдірілетін оқиға/әрекет, қарастырылып отырған бірліктегі немесе барлық заттардың толықтығын қамтиды. Екінші жағдайда, көбінесе, конструкцияда санның белгісі кездеседі: