Тимош Хмельніцкий: Өмірі мен ерліктерінің тарихы

Кіріспе

Тимофий Богданович Хмельницкий немесе Тимиш Богданович Хмельницкий (Тимофий, Тимиш, Тимош Хмельницкий, Тимофей Хмильницкий; 1632 – 15 қыркүйек 1653) – украин қазақ гетманы Богдан Хмельницкийдің үлкен ұлы. Молдавия ханшайымы Руксандра Лупуға (украин тілінде Розанда), ханзада Василий Лупудың қызына үйленген. 1653 жылғы Финта шайқасына қазақ күштерінің командирі ретінде қатысты. Жеңіліснен кейін Тимофий Сучава қаласында валахиялық әскерлермен қоршауға түсіп, соңында қақтығыста қаза болды.

Өмірбаян

1632 жылы Суботовта дүниеге келген. Көздердің айтуынша, Тимиш бойы кішкентай, қызыл шашты, бетінде шекпендері болған. 1648 жылдың ақпан-наурызында гетман Богдан Хмельницкий мен Қырым ханы Ислам III Герай арасындағы келіссөздердің нәтижесінде және Польша-Литва одағына қарсы бірлескен күрес туралы келісімге қол қойылды. 1648 жылдан бастап Тимиш Чигирин жүзбасы болды және әкесімен бірге Галициядағы украин әскерінің жорықтарына, 1649 жылы Зборов шайқасына, 1651 жылы Берестечко шайқасына, 1652 жылы Батих шайқасына қатысты. Бұл шайқаста ол батылдығы мен қайсарлығымен көзге түсті. Яссы Молдавия княздығының астанасын басып алғаннан кейін, украин-молдавандық одақ құрылды, оны нығайту үшін Тимиш молдаван князі Василе Лупудың қызы Руксандраға үйленді. Бұл неке өте маңызды оқиға, себебі осы неке арқасында Хмельницкийлер отбасы сол кездегі Шығыс және Орталық Еуропаның ең беделді ақсүйек отбасыларымен – Радзивиллдермен (Иван Радзивилл Розанданың қарындасына үйленген), Конецпольскийлермен, Золкиевскийлермен, Збараскилермен және Вишнюевскийлермен туыс болды, сондықтан Богдан Хмельницкий белгілі бір дәрежеде олармен тең деңгейге келді. Украинаның Молдавия княздығымен одақтасуы Трансильвания князі Георгий II Ракоци мен Валахия әміршісі Матей Бесарабты алаңдатты, олар Молдавия тағына үміткер канцлер (логофет) Георге Стефанның жасақтарымен бірігіп, Лупулға қарсы соғыс бастады. 1653 жылдың сәуір айында Василий Лупулдың қарсыластары Яссыны басып алып, Георгиканы Молдавия тағына отырғызды. Хмельницкий бастаған украин әскері Лупулға көмекке келді және 1653 жылдың 1-2 мамырында Яссы маңында Стефан Георгиканың әскерін жеңді. Өзінің жетістігін нығайтуға тырысқан Хмельницкий Валахияға шабуыл жасады, бірақ 17 мамырда Финта шайқасында жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Әйелінің әкесіне көмектесуге тырысқан Тимиш, 9 мыңдық казак жасағымен 10 тамызда Сучава бекінісіне (қазіргі Румыния) шабуыл жасап кірді, оның әскері поляк-валахиялық күштермен қоршауда тұрған еді. Тамыз айының алғашқы он күнінде гетман Богдан Молдавия княздығына өзінің үлкен ұлы және күйеу баласы Василий Лупу, Тимош Хмельницкий бастаған жаңа казак корпусын жіберді. 17 немесе 18 тамызда казактар Сучаваға кірді. Тимиш бірнеше бағытта жүріп, елді қиратты, Стефанды Сучавадан кетуге итермелеу үшін, сондай-ақ оның негізгі күштерінің бағытын анықтауға мүмкіндік бермеу үшін. Нәтижесінде Стефан қоршауды жойды және Тимиш Сучаваға қарсылыққа ұшырамай кіре алды (Стефан қалдырған 500 сарбаздан тұратын блокадалық жасақ оңай жеңілді). 21 тамызда Георгий Стефанның әскері Сучаваға жақындап, қамал қабырғасының астындағы казак лагерін алуға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі Сучаваға келгеннен кейін өткен бірнеше күн ішінде казактар мықты бекіністер салды; бекіністі қоршау басталды. Қоршау басталғаннан кейін Тимиш Богдан Хмельницкийге көмек сұрап хат жіберді. 29 тамызда Хмельницкий ұлынан көмек сұраған үрейлі хат алды. Алайда, Чигиринде 10 мыңға жуық сарбазы болғандықтан (бірақ басқа полктер Біла Церква маңында жиналған), ол поляктар шабуылдайды деген қауіпке байланысты Сучаваға үлкен күш жіберуге батылы бармады (бірнеше мың казак жағдайды құтқара алмады). Сондықтан ол Тимошқа хат жазып, оған көмек жібермейтінін және өзін қорғауға кеңес берді. Көздердің айтуынша, бұл оқиғадан кейін гетман үш рет офицерлерге Сучавадағы қоршауға алынғандарға көмек көрсету үшін жиналуға бұйрықпен универсалдарды жіберді, бірақ олар оны орындағысы келмеді. Қыркүйектің екінші он күнінде Рашковта тек екі казак полкі жиналды. Ең ауыр шайқас 10-12 қыркүйекте болды, онда казактар қоршауды бұзуға тырысты. Бұл тиімділік, ең алдымен, блокаданың салдарынан азық-түлік пен оқ-дәрі, су таусылып бара жатқанын көрсетті. Сонымен қатар, казактар қыркүйектің алғашқы он күнінде келген Денгофтың жасағы үлкен әскердің авангарды ғана деп шеше алды. Тимиш 5 мыңға жуық сарбаздан тұратын шабуыл тобы құрып, жарты городтықтардың позицияларын басты соққыға ұшырады. Казақтар шахталарға еніп, бірнеше қаруды да тартып алды, бірақ қарсы шабуыл кезінде олар кері қайтарылды. Бұл казактар арасында шатасу тудырды, сондықтан қоршау командасы осы сәтті жалпы шабуылға пайдалануды шешті. Шабуыл 11 қыркүйек күні түстен кейін басталды және 3 сағатқа созылды. Денгофтың жаңадан келген драгундары казак қамалдарына енуді қолға алды, бірақ оларды қорғаушылар ығыстырып шығарды. Казақтар отты қару қолданбады – оқ-дәрі таусылып қалған сияқты. Шабуылдаушылар ауыр шығынға ұшырады: 1500 молдаван, валахиялық және жарты городтық, сондай-ақ 800 поляк. Көзі куәгерлері поляк мәйіттері казак орларының алдындағы шахталарды толығымен толтырғанын жазды. Поляк драгундарының тек бір капитаны ғана аман қалды, ал қалған барлық офицерлер қаза тапты. Поляктар мен олардың одақтастары шабуылдың жеңілісіне кім кінәлі екені үшін дауласты. Казақтар осы үлкен жетістіктерін пайдалана алмады. Түнде олар поляк орларының алдындағы блокпостыны жоюға тырысты, тіпті қараңғыда жақындап, шабуыл жасауға дайын болды, бірақ қорғаушылар өздерін сақтап қалды (қолында гранаталар болды) және казактарды олардың лагеріне кері шегіндірген кавалерия келді.

He was born in 1632 in Subotov. According to sources, Tymish was short, red and had freckles on his face. In February March 1648, as a result of negotiations between Hetman Bohdan Khmelnytsky and the Crimean Khan İslâm III Giray and the conclusion of an agreement on a joint struggle against the Polish–Lithuanian Commonwealth, Tymish was left hostage in Bakhchisarai. From 1648 Timysh was a Chyhyryn centurion and together with his father took part in the campaigns of the Ukrainian army in Galicia, the Battle of Zboriv in 1649, the Battle of Berestechko in 1651, the Battle of Batih in 1652, during which he distinguished himself by courage and bravery. After the capture of the capital of the Moldavian principality by Iasi, the Ukrainian Moldavian alliance was concluded, for the strengthening of which Tymish married the daughter of the Moldavan Prince Vasile Lupu Ruxandra. This marriage is a very important fact, because thanks to this marriage the Khmelnytsky family was related to the most influential noble families of Eastern and Central Europe at that time the Radziwills (Ivan Radziwill was married to Rozanda's sister), the Koniecpolski, Żółkiewski, Zbaraski and Wiśniowiecki, therefore, Bohdan Khmelnytsky in a sense became on the same social level with them. The alliance of Ukraine with the Principality of Moldavia caused concern among the Transylvanian Prince George II Rákóczi and the Wallachian lord Matei Besarab, who, uniting with the detachments of the candidate for the Moldavian throne of Chancellor (logofet) Gheorghe Ștefan, started a war against Lupul. In April 1653, a combined force of Vasily Lupul's opponents captured Iasi and installed Georgica on the Moldavian throne. The Ukrainian army, led by Khmelnytsky, came to Lupul's aid and defeated Stefan Georgica's troops near Iasi on May 1 2, 1653. Trying to strengthen his success, Khmelnytsky launched an offensive on Wallachia, but on May 17 he was defeated at the Battle of Finta and was forced to retreat. Trying to help his father in law, whose troops were surrounded by joint Wallachian Polish forces in the Suceava Fortress (now Romania), Tymish, led by a 9,000 strong Cossack detachment, broke into the city on August 10. In the first decade of August, Hetman Bohdan sent a new Cossack corps to the Principality of Moldavia, led by his eldest son and son in law Vasily Lupu, Timosh Khmelnytsky. On August 17 or 18, the Cossacks entered in Suceava. Tymish marched in several columns, ravaging the country in order to provoke Stefan to withdraw from Suceava, as well as not giving the opportunity to accurately locate the direction of the march of its main forces. As a result, Stefan lifted the siege and Tymish was able to enter Suceava, barely meeting resistance (the blocking detachment of 500 soldiers left by Stefan was easily defeated). On August 21, Georgy Stefan's army approached Suceava and tried to take the Cossack camp under the walls of the fortress. This attempt completely failed, because in the few days that passed from the arrival to Suceava, the Cossacks were able to build strong fortifications; the siege of the fortress began. After the siege began, Tymish sent a letter to Bohdan Khmelnytsky asking for help. On August 29, Khmelnytsky received an alarming letter from his son requesting reinforcements. However, having only 10,000 soldiers in Chyhyryn (other regiments gathered near Bila Tserkva), he did not dare to send large forces to Suceava before the threat of an attack by the Poles (several thousand Cossacks could not save the situation). Therefore, he wrote back to Timosh that he could not send reinforcements at the moment and advised him to defend himself. Sources say that after that the hetman sent universals to the officers three times with an order to gather to help the besieged in Suceava, but they did not want to do it. In the second decade of September, only two regiments of Cossacks gathered in Rashkov. The heaviest fighting took place on September 10 12, when the Cossacks tried to break through the siege. This efficiency was most likely due to the fact that the blockade began to show in the fortress food and gunpowder were running out, and water was running out. In addition, the Cossacks could decide that Dengoff's detachment, which had arrived in the first decade of September, was only the vanguard of a larger army. Tymish formed a strike group of up to 5,000 soldiers and directed the main blow at the positions of the Semigorodites. The Cossacks managed to break into the shafts and even seize several guns, but during the counterattack the Cossacks were repulsed. This led to some confusion among the Cossacks, so the siege command decided to use this moment for a general assault. The assault began on the afternoon of September 11 and lasted 3 hours. Dengoff's fresh dragoons managed to break into the Cossack ramparts, but they were knocked out by the defenders. The Cossacks did not use firearms it seems that they were running out of gunpowder. The attackers suffered very heavy losses: 1,500 Moldavians, Wallachians and Semigorodites, and 800 Poles. Eyewitnesses wrote that Polish corpses completely filled the shaft in front of the Cossack trenches. The Polish dragoons survived only one captain, and all other officers were killed. Quarrels broke out between the Poles and their allies over who was to blame for the defeat of the assault. The Cossacks failed to use their great success. Although the next night they tried to destroy the blockhouse in front of the Polish trenches, and almost succeeded in attacking it suddenly in the dark, the defenders were able to hold out (including hand grenades) to the approach of their cavalry, which drove the Cossacks to their camp.