Кіріспе
Шакы дәуірі (IAST: Śaka, Śāka) – тарихи индус күнтізбесінің дәуірі (жыл санау жүйесі), оның бастапқы жылы (нөлдік жылы) Юлиан күнтізбесінің 78 жылына сәйкес келеді. Бұл дәуір Үндістан субконтинентінің және Оңтүстік-Шығыс Азияның әртүрлі аймақтарында кеңінен қолданылған. Үндістан үкіметі бұл дәуірді Шаливахана дәуірі (IAST: Śālivāhana) деп атайды.
historical calendar era
The Shaka era (IAST: Śaka, Śāka) is a historical Hindu calendar era (year numbering), the epoch (its year zero) of which corresponds to Julian year 78. The era has been widely used in different regions of the Indian subcontinent as well as in Southeast Asia. According to the Government of India, it is referred as the Shalivahana Era (IAST: Śālivāhana).
Тарих
Шака дәуірінің шығу тегі қатты даулы. Ғылыми айналымда қолданылатын екі Шака дәуірі жүйесі бар: біреуі – Ескі Шака дәуірі, оның басталуы нақты белгісіз, бірақ б.з.д. I мыңжылдықта болған болуы мүмкін, себебі ежегі будда және джайна жазулары мен мәтіндерінде осы дәуір қолданылады, бірақ бұл мәселе ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Екіншісі – 78 жылғы Сака дәуірі, немесе жай ғана Сака дәуірі, ол Оңтүстік Үндістанның эпиграфикалық деректерінде кеңінен таралған. Солтүстік Үндістандағы параллель жүйе – Викрама дәуірі, ол Викрами күнтізбесімен байланысты. Шака дәуірінің басталуы қазіргі кезде 78 жылы Индо-скиф патшасы Чаштананың билікке келуімен байланыстырылады. Оның 11 және 52 жылдарға жататын жазулары Катч аймағындағы Андхаудан табылған. Бұл жылдар Шака дәуірінің 11 (89 ж.) және 52 (130 ж.) жылдары деп түсіндіріледі. Бұрынғы кең таралған пікір бойынша, Шака дәуірінің басталуы 78 жылы Канишка I-нің билікке келуімен сәйкес келеді. Алайда Генри Фалктің соңғы зерттеулері Канишканың 127 жылы таққа отырғанын көрсетті. Сонымен қатар, Канишка Шака емес, Кушан билеушісі болған. Тарихи кандидаттардың ішінде Вима Кадфисе, Вононе және Нахапана сияқты билеушілер де бар. Тағы бір ұқсас мәліметте, аңыз император Викрамадитьяның немересі, император Шаливахана 78 жылы Шакаларды жеңгендігі айтылады, ал Шака дәуірі осы жеңістің күнін белгілейді. Бұл аңыз Брахмагуптаның (7 ғасыр), Аль-Бирунидің (973–1048 жж.) және басқалардың еңбектерінде кездеседі. Дегенмен, бұл анық қиямет. Уақыт өте келе "Шака" сөзі жалпылама мағынаға ие болып, "дәуір" дегенді білдірді, соның салдарынан бұл дәуір "Шаливахана Шакасы" деп аталды.
Қолданылуы
Бұл дәуірдің ең алғашқы пайдаланушылары – батыс сатраптар, Уджайнның шака (үнді-скиф) билеушілері. Рудрасимха I (178–197) билігінен бастап, олар өз монеталарының соғылған күнін Шака дәуірінде көрсеткен, әдетте патшаның басының артындағы аверске Брахми сандарымен жазылған. Күнтізбелік дәуірді қолдану Гупта дәуірінде сақталды және Үндістан субконтинентінде буддизмнің төмендеуінен кейін индуизм дәстүрінің бір бөлігіне айналды. Ол 6-7 ғасырларда кеңінен қолданылды, мысалы Варахмихира мен Брахмагуптаның еңбектерінде, ал 7 ғасырда Үндістанның Оңтүстік-Шығыс Азиясындағы жазбаларда да кездеседі. Күнтізбелік дәуір Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда орта ғасырлар бойы қолданыста болды, дәстүрлі индуистік уақыт санаудағы басты балама – Викрам Самват дәуірі (б.з.д. 56 жыл). Ол 1633 жылға дейін Ява сарайларында қолданылды, содан кейін оны жаван-исламдық гибридтік жүйе – Anno Javanico алмастырды. 1957 жылы ол Үндістанның ұлттық күнтізбесі (сонымен қатар «Шака күнтізбесі» деп те аталады) ретінде қабылданды. Шака эпохасы – біздің заманымыздың 78 жылы көктемгі күн мен түн теңелуі. Шака күнтізбесінің ресми жылы жыл сайын 22 наурыздағы Григориан күнімен байланысты, бірақ Григориандық кезекті жылдары 21 наурызда басталады. Лунисоляр Шаливахана Сака Оңтүстік және Батыс Үндістанда көптеген діни және кейбір тұрмыстық мақсаттарда, мысалы, егін салу және ауыл шаруашылығында кеңінен қолданыла береді.