Кіріспе

Сефардтық еврей филантропы Грейсия Мендес Наси – сефардтық еврей филантропы, кәсіпкер және Ренессанс Еуропасының ең бай еврей әйелдерінің бірі. Ол сондай-ақ Дона Грация, Ла Сеньора ("Мырза" испан тілінде) және оның христиандық аты Беатрис (Беатрис) де Луна Микес деп танылды. Ол Осман империясы саясатында маңызды тұлғаға айналған Иосиф Насидің анасының сіңлісі және серіктесі болды. Ол Инквизициядан жүздеген конверсоларды құтқаруға көмектесетін қашу жолын ұйымдастырды.

Ерте өмір

Грейша Мендес Наси 1510 жылғы 20 маусымда Португалияның Лиссабон қаласында дүниеге келді. Оның отбасы Арагоннан шыққан және Конверсос Анусим яһудилері болған. Оның әкесі Альваро де Луна, Альваро де Лунаның туысы болуы мүмкін. Ол балиғатқа толғанда ата-анасы оған өзінің тегі мен яһуди діні туралы айтты. Осыған дейін ол өзін христиан деп есептеген.

Отбасылық негіздер

Яһуди дінін сақтау үшін, 1492 жылы Испаниядан яһудилер қуылған кезде, отбасы Арагоннан Португалияға қашып кетті. Бес жыл өткен соң, 1497 жылы, сол кездегі Португалиядағы барлық яһудилер мен мұсылмандар сияқты, олар да католик дініне күштеп ауыстырылды.

Жесір қалу және Осман империясының Израильге көшіп бару

1538 жылдың қаңтар айында, оған 28 жас болғанда, Франсиско Мендес қайтыс болды. Өсиеті бойынша Франсиско мүлігін Грейсия мен оның іскер серігі, ағасы Диого арасында бөлді. Осы батыл шешім Грейсияның сол кездегідей XVI ғасырдың сәтті және танымал кәсіпкері болу жолына түсуіне себеп болды. Кейін ол Пападан Франсисконың денесін басқа жерге көшіруге рұхсат сұрады. Рұхсат келген соң, ол оны Иерусалимдегі Зәйтүн тауына көшірді.

Белгияның Антверпен қаласында басталған

Франсисконың қайтыс болуына бірнеше жыл қалғанда, 1538 жылы, оның інісі Диого туысы Абрахам Бенвенистемен бірге Антверпен қаласында олардың үйінен филиал ашып, филиал құрған болатын. Франсиско қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Беатрис Мендес Диогоға өзінің кішкентай қызы Ана (болашақтағы Джозеф Насидің әйелі) және оның кіші әпкесі Брианда де Лунамен қосылуға Антверпенге көшіп барды. Лиссабоннан көшіру Португалиядағы саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты уақытылы болды, өйткені 23 мамыр 1536 жылы Папа Павел III Португалия инквизициясын құруға бұйрық берді. Олар Антверпенде қоныстанғаннан кейін Беатрис отбасылық байлығын күйеуінің ісіне салды және өзінің бизнес серіктесі ретінде ғана емес, тәуелсіз бизнесмен ретінде де танымал болды. Де Луна мен Мендес отбасы арасындағы қарым-қатынас Беатристің әпкесі Брианда мен Диого Мендестің некелерімен одан да нығайды. Бірақ Беатрис Мендес Антверпенге қоныс аударғаннан кейін бес жыл өткен соң, Диого да қайтыс болды. 1542 жылы ол өзінің өсиетінде немересі мен қайын әпкесіне Мендестің коммерциялық империясын басқаруды тапсырды, бұл Беатрис Мендесті маңызды бизнеске ие адамға айналдырды. Оның зор байлығы оған корольдер мен папаларға ықпал етуге мүмкіндік берді, ол өзінің конверсоларын қорғады. Сонымен қатар ол қашу желісін қаржыландыруға мүмкіндік алды. Сефардтық мәтіндерден Феррара Киелі кітабын басып шығарудың бастамашысы оның болғаны есептеледі. Кітаптың екінші, жалпыға арналған басылымы оған арналды. Осы уақыт ішінде ол өзінің жалғыз қызын туыстарына үйлендіру арқылы әртүрлі монархтардың оның байлығын тартып алуға тырысуына қарсы тұруға мәжбүр болды. Егер бұл орын алса, отбасылық байлықтың көп бөлігі жоғалып кетер еді, өйткені ол қыздың күйеуінің бақылауына өтер еді. Беатрис Мендес осы әрекеттердің бәріне қарсылық көрсетті, бұл оны жиі жеке қауіпке ұшыратты. Габсбургтердің Нидерландындағы Антверпеннен бастап ол жүздеген крипто-яһудилерге Габсбургтердің Испаниясы мен Португалиясынан қашып кетуіне көмектескен қашу желісін құрды. Бұл қашып бара жатқан конверсолар алғаш рет Лиссабон мен Антверпен арасында тұрақты жүзіп жүретін Мендес/Бенвенисте үйіне тиесілі немесе басқаратын дәмдеуіш кемелеріне жасырын түрде жіберілді. Антверпенде Беатрис Мендес және оның қызметкерлері оларға нұсқаулар мен ақша берді, ал арбамен және жаяу Альп таулары арқылы Венеция портына дейін, онда оларды кемемен Осман империясына, Грекияға және Түркияға жеткізуге дайындық жасалды. Сол кезде Осман империясы мұсылман түркілердің басшылығымен яһудилерді өз жерлеріне қабылдады. Қашу жолы мұқият жоспарланған. Дегенмен, олардың көптегені жолда қаза тапты. Беатрис Мендес (Грация Наси) тұсында Мендес/Бенвенисте әулеті Франция королі Генрих II, Рим императоры Карл V, оның қарындасы Мария, Төменгі елдер губернаторы, Папалар Павел III және Павел IV және Сүлеймен Ұлы, Осман сұлтанымен қарым-қатынаста болды. Бұл сауда-саттық, несиелер мен пара алумен байланысты. Мендес үйі мен олардың серіктестерінің Папаға бұрын төлеген төлемдері Португалияда инквизицияның құрылуын кейінге қалдырды (Португалиядағы яһудилердің тарихы).

Венеция мен Феррарадағы (Италия) өмір

1544 жылы ол тағы да қашып кетті, бұл жолы Венеция Республикасына, және Гранд-каналға қоныс аударды. Қала-мемлекет еврейлерге және конверсоларға өмір сүру және бизнес жүргізу үшін қауіпсіз база ұсынды, бірақ көптеген еврейлер тығыз геттоларда тұтқындалды; осы жағдайға байланысты Мендес отбасы, әрине, католиктер алдында сырттай қалып, жасырын түрде иудаизмді ұстанған болуы мүмкін. Ол күйеу ағасымен айналысқан бизнесін жалғастырды және бұрыш, астық және матамен сәтті сауда жасады. Венецияда болғанда, ол Диогоның әйелі Бриандамен оның мүлігіне байланысты дауға түсті және Венецияның «Шетелдіктер істері жөніндегі соттары» (Giudici al Forestier) қабылдаған шешімнен қашу үшін жақын орналасқан Феррара қаласына қайта кетті. Феррара қаласы Мендес отбасын қабылдауға құштар болды; 1508-1559 жылдары Эсте герцогы Эрколь II Диого Мендестің бай отбасының қаласына көшуі үшін оның өсиетінің шарттарына келісті және оларды 1549 жылы құрметпен қарсы алды. Феррарада Беатрис Мендес өмірінде алғаш рет танымал сефардтық еврей қауымдастығында және оның құқықтарын мойындаған қалада еврей дінін ашық түрде ұстануға мүмкіндік алды. Ол өзінің латынша/еврейше аты Бенвенисте емес, қызының атымен – Наси есімін таңдады. Осы өмірлік кезеңде оны Дона Грация Наси деп тану мүмкін. Отбасының шежіресі осы жерде шатастыра бастайды; бұл, әрине, оның әпкесі Брианда Рейна есімін қабылдаған, Беатристің қызы Ана да Рейна деп аталған, сондай-ақ Беатристің құрметіне аталған Брианданың қызы Грация есімді болған кезде болды. Отбасының жаңадан қабылдаған мақтаныштай еврейлік үлгісі Дона Грацияны коммерциялық іс-әрекеттен тысқары алып шықты, ол еврей диаспорасы кезінде өзінің коммерциялық желісін пайдалана отырып, еврейлерді қоныстандыруға үлкен үлес қосып, ұйымдастырушы болды. Дона Грация Феррарадағы сефардтық колониямен тығыз байланыста болды және Феррарадағы еврейлер арасындағы сауаттылық пен баспа ісінің өркендеуіне белсенді қолдау көрсетті. Оның гуманитарлық күш-жігері мен басқа да жетістіктерінің нәтижесінде осы кезеңде басылған кітаптар, мысалы, 1553 жылы жарық көрген Ферраралық Киелі кітап және 1553 жылы Самуэль Уске жазған «Исраил азаптарына демеу» кітабы Дона Грация Насиге арналды. Ол мұрагерлік емес, өз баспасын құрған алғашқы еврей әйел және Осман империясындағы алғашқы баспашы және баспагер әйел болды. 1556 жылы Дона Грация Константинопольге келгеннен кейін, Папа Пий V Анконадағы конверсолардың бір тобын, олар еврей дінін ұстанады деп санай отырып, бағанада өртеуге үкім шығарды. Оған жауап ретінде Дона Грация Папа мемлекетіндегі Анкона портына сауда эмбаргосын ұйымдастырды. Стамбулда ол синагогтар мен ешивалар салдырды. Синагогтардың бірі оның құрметіне «La Señora» деп аталды. Бұл мекемелер негізінен босқындарға ата-бабаларының дініне – иудаизмге қайта оралуға көмектесу үшін құрылды. 1558 жылы Дона Грацияға сол кездегі Осман Сириясының бөлігі болған Галилеядағы Тиберия аймағына ұзақ мерзімді жалға алу құқығы берілді. Сұлтан Сүлеймен Шығармалы осы аймақты бірнеше жыл бұрын жаулап алған еді, бірақ ол көбінесе шөл дала болды. Нәтижесінде ол Тиберия аймағына билік ету құқығын алды. Сұлтанның көмегімен ол аймақтағы тасталған қалаларды қайта жаңғыртуды бастады, осылайша босқындар қалаға қоныстануына мүмкіндік берді. Оның мақсаты Тиберияны еврейлердің жаңа қонысы, сауда және білім орталығына айналдыру болды. Осы шамада Тиберияға келген еврей саяхатшысы оның жергілікті еврей қауымына көрсеткен қолдауын және оның қайтысынан кейін олардың басқа жерден еврейлерден садақа сұрауға мәжбүр болғанын айтады. Бұл әрекет көбінесе қазіргі заманғы сионистік қозғалыстың алғашқы әрекеттерінің бірі деп есептеледі. Дона Грация (Мендес) Наси 1569 жылдың басында Стамбулда қайтыс болды.

Мұра

Доня Грация қайтыс болғаннан кейін, оның өмірі мен тарихы келесі төрт ғасыр бойы салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды. 1969 жылы еврей педагогы және тарихшы Беа Статдлер «Дона Грасия Мендестің тарихы» атты кітап жариялады. Оған арналған мұражай мен қонақ үй 2000 жылдардың басында Израильдің Тиберия қаласында ашылды. Нью-Йорк қаласы 2010 жылдың маусым айында Дона Грация күнін белгіледі, ал бір жылдан кейін Филадельфияда да осындай жариялау жасалды. Израильдің саяси лидерлері оны 2010 жылдың қазан айында алғаш рет құрметке бөледі. Түркия үкіметі Нью-Йоркте Дона Грация кешін ұйымдастырды, сондай-ақ Лиссабонда көрмеге демеушілік етті. Оның құрметіне Еуропа бойынша лекциялар, мақалалар мен фестивальдер өтті. Кәсіптегі және кәсіпкерліктегі әйелдердің саны артып келеді, олар оның амбициясымен, батылдығымен және тіпті жеке жалғыздығымен байланыс жасайды. Оның құрметіне италиялық ақ шарапқа оның есімі берілген. Израильдің мемлекеттік монеталар мен медальдар корпорациясы ескерткіш медаль шығарды. Ол, оны құтқарып қалған конверсолардың ұрпақтары, қазір Оңтүстік Италияда, Орталық және Оңтүстік Америкада, АҚШ-та тұрып, оны құрметтейді. «Мухтешем Юзиыл» телесериалында Грация Мендес Наси рөлін түрік актрисасы Долунай Сойсерт ойнады.

Қарым-қатынас кітаптары

Штутлер, Би. "Дона Грация Мендестің тарихы". 1969 жыл. Балаларға арналған көркемдемелі өмірбаян. Бірнбаум, Марианна. "Грация Мендестің ұзақ саяхаты". 2001 жыл. Мейнс, Мэри Джо және Энн Бет Уолтнер. "5-тарау: Әлемдік нарықтағы отбасылар". Отбасы: Әлем тарихы. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2012. 65–67 беттер. Басылды. Клемент, Кэтрин. "La Señora", 1992 жыл, Калман Леви баспасынан шықты. Номмаз, Аарон. Дона Грация: Мұсылман елдерінде еврейлерді қауіпсіздікке жеткізген әйел. Осман баспасы, 2018 жыл.