Кіріспе

Латвиядағы этникалық топ Латвияда соңғы екі ғасыр бойы орыстар елдегі ең ірі этникалық азшылық болып табылады. Латвияның совет оккупациясы кезінде Латвиядағы орыстардың саны төрт еседен астамға өсті, 1935 жылы жалпы халықтың 8,8% құраған (206 499 адам) 1989 жылы 34,0% (905 515 адам) жетті. Латвия 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін олардың саны қайтадан азая бастады және 2023 жылдың басында 23,7% құрады.

Ежелгі Латвия

Латвия тіліндегі "орыстар" дегенді білдіретін "криеви" және "Ресей" дегенді білдіретін "Кривия" (ал Рутения үшін "Криевземе") сөздерінің ерте шығыс славян тайпалық одақтарының бірі – Кривичтерден тарағаны айтылады. 11-12 ғасырларда Шығыс Латвиядағы Ерсика және Кокнесе княздықтары Полоцк княздығына салық төлеген.

Ливония

Кокнес 1208 жылы Ливон қылышбастарлары, ал Джерсика 1209 жылы басып алынды, содан кейін екеуі де Терра Марианаға (Ливония) қосылды.

Ерте сауда

Шығыс славян халқы қалаларда, негізінен саудагерлер ретінде сақталды; Мәскеумен және қазіргі Ресейдің басқа аймақтарымен сауда байланыстары жалғасты. Новгород Республикасының саудагерлері Ганза лигасымен, оның құрамында Рига қаласы болған, және Рига саудагерлер гильдиясы арқылы сауда қатынастарын орнатты. Дегенмен, Ресейдің Ганза лигасындағы, немістер басымдық құрған сауда одағындағы пайда табу мүмкіндіктері шектеулі болды, соның ішінде Новгородтың Ливониямен сауда жасауына тосқауыл келтіретін экономикалық блокадалар да болды. 1392 жылы жағдай өзгерді, «Нибор келісімі» бойынша неміс және орыс саудагерлеріне еркін қозғалыс құқығы берілді. Ресей саудасы келесі ғасыр ішінде Ливонияның дамуына маңызды үлес қосты.

Өңірлік билік күрес

1481 жылы Ресейдің Иван III Ливонияның оңтүстік-шығысындағы Дюнабург қамалын, Ливонияның Солтүстік-Батыс Ресейге жасаған шабуылына жауап ретінде қысқа мерзімге басып алды. Ливон соғысы кезінде орыс патшасы Иван Қатыгез Шығыс Латвиядағы бірнеше қамалдар мен қалаларды жаулап алды және олардың кейбіреулерін тіпті 4 жыл бойы өз бақылауында ұстады. XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап, Ресейде діни қуғынға ұшыраған Ескі Нанымдылар (Старообрядцы) Польша-Литва одағының құрамындағы Латгалияға қоныстанды. XVII ғасырда, Ресейдің Алексей I бастаған орыс-швед соғысы барысында, ресейліктер Шығыс Латгалияның көп бөлігін басып алып, Дюнабургті Борисоглебск деп атады және 1656 мен 1667 жылдар аралығында 11 жылға дейін аймақты бақылады. Ресей Андрусово шартынан кейін бұл аймақты Польшаға қайтаруға мәжбүр болды.

Ресей билігі тұсында бірігу

1710 жылы Ұлы Солтүстік соғысында граф Шереметьевтің Риганы басып алуы Пётр I-нің швед Ливониясын толық жаулап алуын аяқтады. Латвия арқылы Ресей саудасы гүлдене бастады және Латвияда белсенді ресейлік саудагерлер қоныстанды. Ригадағы алғашқы орыс мектебі 1789 жылы ашылды. Латгалия 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін Ресей империясына қосылды, ал Курземе және Земгале (Курляндия және Семигалия герцогтігі) 1795 жылы қосылды. Ресей капиталы Балтық елдері арқылы, соның ішінде Латвия арқылы саудаға инвестицияланды. Осы пайданың бір бөлігі Ресейге тиесілі өнеркәсіпті құруға жұмсалды. 19 ғасырдың ортасына қарай дамып келе жатқан өнеркәсіп ресейлік жұмысшыларды тарта бастады. Ресей шаруалары да ағылып келіп, империяның қалған бөлігіне қарағанда Балтық провинцияларына берілген белгілі бір автономияға байланысты, империя ішінде әлеуметтік және діни жағынан кем қысым көрсететін жағдайларды іздеді. Ресей аристократиясы да өз орнын тапса да, әкімшілік басқару Балтық немістерінің қолында болды.

Латвияның ұлттық оянуы

Латвиядағы орыс қауымдастығы негізінен Ресейдің этникалық орыстарының жалғасы болғанмен, ол Ресейден өзгеше қауымдық сезімді дамыта бастады. Латвиялық орыстар өздерін Латвияның ұлттарының бірі деп санауға келді. Орыс қоғамдық ұйымдары 1860 жылдары, латыш ұлттық оянуымен бірдей уақытта пайда бола бастады. Александр II реформалары, соның ішінде 1861 жылы империяның қалған бөлігінде крепостнойлықтың жойылуы, ұлттық сананың артуын одан әрі күшейтті. Латвия бұл жағынан алда тұрды, себебі крепостнойлық 1819 жылы жойылған, тек Латгалия ғана 1802 жылы Витебск губерниясына қосылғандықтан ерекшелік танытты. Ригадағы алғашқы орыс газеті – «Российское еженедельное издание в Риге» (Ригадағы орыс апталығы) 1816 жылы құрылды. 1869 жылы Евграф Васильевич Чешихин (Евграф Васильевич Чешихин) құрған және 1888 жылы оның қайтысына дейін жарық көрген орыс күндізгі газеті «Рижский Вестник» («Рига Herald») «жергілікті орыс халқының қажеттіліктері мен тілектері» деген түсінікті қалыптастырды. Чешихин 1876 жылы Ригада орыс әдеби үйірмесін (Русский литературный кружок) құрды. Жергілікті орыстар қалалық кеңестерге, кейін Мемлекеттік Думаға сайлауға қатысты.

Империяның құлдырауы мен аяқталуы

ХХ ғасырдың басында ең ірі өнеркәсіптік қалаларда жұмыс істейтін халықтың маңызды бөлігін орыстар құрады. Латвияда, Ресей империясының қалған бөліктері сияқты, фабрика жұмысшыларының жағдайы қиын болды. Олар күніне орташа 11 сағат, сенбі күні 10 сағат жұмыс істеді, оның үстіне жағдайлар ауыр және қауіпті болды. Бірнеше жыл бойы әлеуметтік наразылық күшейді; жұмысшылар Қысқы сарайға шеру ұйымдастырғанда, полиция мен казактар шерушілерге шабуыл жасап, жүздеген адамды өлтірді немесе жарақаттады. Осы оқиға 1905 жылғы революцияның басталуын белгіледі. Революция Латвияға тарағанда, қарсылас – ашу немесе таптық күрес емес, Балтық неміс элитасы болды: бөлек тілде сөйлейтін, бөлек этностың, бөлек әлеуметтік тобы. Осылайша, Латвиядағы 1905 жылғы революция Ресейдің қалған бөліктеріндегіден түбірлі түрде ерекшеленді. Орыс және латыш шаруалары шағын қалаларды басып алып, ондаған шіркеулерді өртеп жіберді. Алайда, Латвиядағы революция Ресейден бөлінуді мақсат етпеді, себебі ұлтшылдар Балтық немістерінің үстемдігіне қарсы тұру үшін Ресей империясының күшіне мұқтаж екендеріне сенді. 1905 жылғы революция аяқталғаннан кейін Николай II түрлі жеңілдіктер арқылы, оның ішінде өкілдік құратын Думаны құру арқылы билікті сақтап қалды. Ресейлендіру саясаты тоқтатылмаса да, Балтық неміс элитасы тағы да патшаның қызығушылығына ие болып, бақылауды сақтау үшін оның өкіліне айналды. Немістер, Ресей армиясының полктерінің көмегімен, ұлтшылдыққа қарсы латыштарды нысанаға алды. Ресей үкіметі биліктегі элитамен қайтадан одақтасып, Ресейдің саяси лидерлерін латыштарға қарсы немістермен одақтасуға шақыру арқылы осы қарым-қатынасты нығайтуға тырысты. Алайда, латыш орыс қауымдастығының көзқарасы екіұшты болды. Көпшілігі діни қуғын-сүргіннен қашып Балтық елдеріне көшіп келген Ескі Нанымдылардың ұрпақтары еді және патшаға күдікпен қарады, тіпті оны жамандық деп санады. Олар Балтық немістері мен ұлтшыл латыштар арасындағы қақтығыста бейтараптық сақтауға бейім болды; бірақ осылай істеу арқылы 1905 жылғы революцияға дейінгі латыш орыстары, латыштар және латыш ұлтшылдары арасындағы ортақ мақсат жойылды. Латвия ұлтшылдығы Балтық немістеріне қарсы бағытталды, бұл 1917 жылғы революцияға дейін өзгермеді. 1917 жылы таптық сана дамуын жалғастырды және әсіресе Ресейдегі екінші ірі порты – индустрияландырылған Ригада күшті болды. Латвиялық атқыштар өте белсенді және маңызды рөл атқарды, қалалық жұмысшылар мен ауыл шаруаларын ұйымдастыруға, иеліктерді тәркілеуге және бұрынғы жергілікті кеңестердің орнына кеңестер құруға көмектесті. Алайда, бұл латыш ұлтшылдары үшін жаңа мәселе тудырды. Пётр I кезінен бері Балтық елдерінің ерекше тарихи мәртебесіне сүйене отырып, олар көбірек автономияға үміттенеді, бірақ Ресейден бөлініп шықпауды қалады. Большевизм ұлтшылдықты жұтып жіберу қаупін тудырды және жаңа жауға айналды. Неміс және орыс ықпалынан құтылуды мақсат ететін жаңа, этникалық, күшті ұлтшылдық большевизмге қарсы күреске түрткі болды. Алайда, бұл латыш орыс халқына және 1917 жылдан кейін Совет Ресейінен қашып Латвияға келген ресейліктерге бағытталған жоқ.

Демография

XIX ғасырдың соңына қарай Латвиядағы орыс халқы едәуір көп болды. 1897 жылғы алғашқы жалқыресейлік халық санауына сәйкес, олардың саны 171 000 адамды құрады, олар былай бөлінді: 77 000 латгалиялық, 68 000 видземелік, 26 000 курземе және земгалиялық. Қала халқының саны ауыл халқынан шамамен екі есе көп болды, бірақ Латгалияда бұл көрсеткіш керісінше еді. Видземе, Курземе және Земгаледегі орыс халқының жартысы Ресейдің жақын маңдағы провинцияларынан келген. Мысалы, Латгалияның Резекне ауданындағы орыстардың 10% басқа облыстардан келген. Империяның көршілес провинцияларынан – Каунас, Витебск және Вильнюс облыстарынан ең көп жаңа келгендер келді. Орыстардың әлеуметтік құрылымы Латвиядағы көптеген басқа ұлттардан ерекшеленді. Олардың арасындағы ең ірі әлеуметтік топ – шаруалар (54%), және олар Латгалиядағы орыстардың басым бөлігін құрады. Орта тап 35% құрады, ал текті және жеке ақсүйектер (аристократия) 8% құрады. Топтық ерекшеліктері тұрғысынан орыстар латыш поляктарына ұқсас болды, бірақ негізінен шаруалар болған латыштардан және негізінен орта тапқа немесе ақсүйектерге жатқан немістерден ерекшеленді.

Тәуелсіз Латвияда (1918-1940 жж.)

1918 жылдың 18 қарашасында Латвия Республикасы тәуелсіз демократиялық мемлекет деп жарияланды. Латвия аумағында шетелдік үстемдік кезінде өмір сүрген барлық ұлттар елдің ұлттық азшылықтары ретінде даму мүмкіндігіне ие болды. Барлық орыстар империяға қатысты этникалық мәртебесін жоғалтты, бірақ Латвияда оларға демократиялық мемлекеттерде кепілденетін барлық құқықтар берілді. Тәуелсіз Латвия жылдары орыс ұлттық тобының өсуіне жағдай жасады. Бұл ұлттық азшылықтың саны тек Латвияның ғана емес, елдің барлық тарихи аймақтарында да тұрақты түрде өсті. 1920 жылғы алғашқы статистикалық мәліметтерге сәйкес, сол кезде орыс халқының саны 91 мың адамды құрады. 1935 жылы орыс азшылығының саны 206 мыңға жетті. Тәуелсіздік алғаннан бері орыстар елдің ең ірі ұлттық азшылығы болып қала берді. 1935 жылы Латвия халқының жалпы құрамында орыстардың үлесі 10,5% құрады (1920 жылы – 7,8%). Орыс халқының өсуіне бірнеше фактор ықпал етті. Азамат соғысы және Ресейде Кеңес билігінің орнауы көптеген елдерге, соның ішінде Латвияға босқындар мен эмигранттардың ағынын тудырды. 1920 жылы Даугавпилс шайқасынан кейін поляктар Двинскіні орыс халқының көпшілігімен бірге латыштарға өткізді. Латвия Республикасы мен Кеңес Ресейі арасындағы бейбіт келісімге сәйкес, орыстар көп тұратын Псков провинциясының бір бөлігі Латвияға қосылды. Бірақ орыс халқының өсуінің басты себебі – олардың жоғары табиғи туу деңгейі болды. Мысалы, 1929 жылы орыстардың табиғи өсімі 2800 адамды құраса, латыштардың табиғи өсімі 3700 адамды құрады, ал олардың жалпы саны сол жылы орыстардан тоғыз есе көп болды. Латвияның басқа ұлттық топтарымен салыстырғанда, орыстардың арасында көп балалы отбасылар көп кездесті. Царлық кезеңде болғандай, орыстар Латвияның «жас» этникалық топтарының бірі болып қала берді. Он төрт жасқа дейінгі орыс балалары Латвиядағы сол жастағы балалардың жалпы санының 14% құрады. Тәуелсіздік кезеңінде орыс отбасылары өте тұрақты болды. Орыс отбасыларында ажырасу көрсеткіші латыш отбасыларынан екі есе, ал неміс отбасыларынан бес есе төмен болды. Латвиядағы орыстардың аумақтық қоныстану құрылымында үлкен өзгерістер болды. Орыс халқының үштен екі бөлігі Латгаледе, 14% Ригада тұрды. Латвия тарихының царлық кезеңімен салыстырғанда, орыстар «ауыл шаруашылығына» көбірек бейімделді және «қала мен өнеркәсіпке» қатысты ерекшеліктерін жоғалтты. Орыстардың басым көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысты (80%). 7% өнеркәсіпте, 4,9% саудада жұмыс істеді. Орыс тұрғындарының шаруашылықтары негізінен Латгалияда, елдің экономикалық жағынан ең кем дамыған бөлігінде орналасқандықтан, оларды еңбек пен ауыл шаруашылығының беделді түрлеріне итермелемеді. Видземе, Курземе және Земгале қалаларында орыстардың әлеуметтік бейнесі латыштардың әлеуметтік бейнесіне жақындады. Бірақ осы жерлерде де орыстар экономикалық және әлеуметтік жағынан дамыған ұлттық топтарға жатпады. Орыстар латыштардан, немістерден және еврейлерден меншіктің аз бөлігімен және бала еңбегін кеңінен пайдаланумен ерекшеленді. Латвия Республикасының тарихының басында орыс халқының жалпы сауаттылық деңгейі империя кезіндегіден төмен болды. 1920 жылы Латвиядағы орыс еркектерінің 42% және орыс әйелдерінің 28% ғана оқи және жаза білді. Тәуелсіздік жылдары мектептердегі орыс оқушыларының саны күрт өсті (1925-1935 жылдар аралығындағы ең жоғары көрсеткіш 1,5 есеге артты). Нәтижесінде 6 жастан 20 жасқа дейінгі латыш және орыс студенттері арасындағы айырмашылық айтарлықтай төмендеді (54% және 47%). Орыстар жоғары білім беру орындарында аз өкілдік етті. 1920 жылы Латвия университетінде тек 65 орыс студенті болса, 1939 жылы 220 студент болды. Ұзақ жылдар бойы Латвия Республикасы орыс азшылығын кең ұлттық-мәдени автономия негізінде интеграциялауға тырысты. Латвияның ұлттық мектептері балаларды ана тілінде оқыту құқығын кеңінен пайдаланды. Орыс мектептері де осыдан тыс қалмады. Орыс тілі бастауыш білім беру кезеңінде ерекше маңызды рөл атқарды. 1920 жылдардың соңында орыс балаларының 92% орыс бастауыш мектептерінде білім алды. Орта мектептер желісін дамытуда ұлттық азшылықтардың өз тілдерінде білім алу талаптарын да ескеру қажет болды. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында азшылық топтарына жататын ата-аналардың балаларын латыш тіліндегі мектептерге жіберу тенденциясы күшейді. 1935 жылы орыс балаларының 60% ана тілінде білім алды. Латвияда орыс тілінің танымал болуы орыстардың латыш немесе басқа азшылық тілдерін үйренуге ұмтылмауымен байланысты болды. Латвия тілі орыс халқына тартымды болған жоқ. 1920-1930 жылдары орыстардың 15% ғана латыш тілінде сөйлей және жаза білді. Латвия қалаларының латыш тілдік ортасы орыстарға латыш тілін үйренуге ынталандырды. Елгіс, Бауска, Валмиера және Кулдига қалаларындағы орыс тұрғындарының 70% және 80% латыш тілінде сөйледі.

Саяси өмір және сана

1918 жылдың 18 қарашасында Латвия мемлекетінің құрылуы жергілікті орыстарды үкіметпен қарым-қатынаста жаңа принциптерді анықтауға мәжбүр етті. Жаңа жағдайларда Латвиядағы орыстар Латвия Халық Кеңесі қабылдаған Азшылықтардың мәдени-ұлттық автономиясы туралы заңмен реттелетін ерекше мәдени мүдделері бар ұлттық азшылыққа айналды. Орыстар Латвия азаматтары ретінде толық құқықтарға ие болды және осылайша елдің саяси өміріне қатысты. Орыстар ұлттық азшылық ретінде Латвияның Құрылтай жиналысына және барлық төрт Сеймге сайлауға қатысты. Латвиядағы сайлаушылардың 2-6 пайызы орыс партияларына дауыс берді. Орыстар көп тұратын аймақтарда (Рига және Латгалия) орыс сайлаушылары парламенттік мемлекеттің барлық кезеңінде орыс партияларына көбірек дауыс берді. Орыстардың ұлттық-мәдени автономия идеясына қатысты көзқарасын нақты тарихи жағдайлар анықтады. Олар орыс мәдениетінің латыш мәдениетімен салыстырғандағы ерекшелігін қабылдады, бірақ орыс мәдениеті мен жалпы орыс халқына қатысты нақты жергілікті автономия жоқ деп санады. Жергілікті орыс қоғамы жергілікті орыстарға тән ерекше белгілерді анықтаған жоқ, олар оларды Ресейдегі орыстардан ерекшелендіретіндей болды. Латвия Республикасы кезеңінде жергілікті орыс тұрғындары әлеуметтік сананың өз принциптерін қалыптастыруға тырысты. Республиканың басында, 1918–1919 жылдары Ұлттық демократиялық лиганың (НДЛ, Рига және кейіннен бүкіл Латвияның алғашқы орыс ұлттық бірлестігі) православиелік қанаты (Н. Бордонос) орыс әлеуметтік ұйымдарының этникалық тазалығын жақтады. НДЛ-ның либералдық қанаты, сондай-ақ кейіннен Латвияның орыс қоғамы (Н. Бережанский, С. Мансырев) бүкіл латыш қоғамымен тығыз ынтымақтастық орнатуға шақырды. Латвиядағы орыс халқының бір бөлігінде "демократиялық ұлтшылдық" деп аталатын ерекше идеологияның белгілі бір элементтері пайда болды. Оның өкілі – публицист Бережанский. Ол Латвиядағы орыстардың тағдыры оңай емес деп ойлады. Олардың тарихи отаны орыс ұлттық мәдениеті мен этикасының жауы – "большевиктік интернационализмнің" қолында болды. Орыстар өздерінің мәдениетін дамыту мүмкіндігі үшін демократиялық Латвияға алғыс айтты. Бірақ, Н. Бережанскийдің пікірінше, орыстардың өзі ұлттық құндылықтар туралы саналарында барынша нығайтуы керек еді. Бұл идеяның жақтастары ресейлік "Слово" ("Сөз") газетінде жұмыс істеді. Сонымен қатар, ең танымал орыс газеті "Сегодня" орыс ұлттық идеяларын насихаттауға талпынбады, бірақ барлық жергілікті азшылықтардың мәдени-ұлттық автономиясын қорғау идеяларын жақтады. Орыс ұлттық принциптерінің жарқын өкілі – Н. Белоцвелов, ол орыстардың ұлтшылдыққа бет бұруы эмигранттардың өз мәдениетінің болашағы үшін қорқып, басынан өткендерінің табиғи салдары деп есептеді. "Демократиялық ұлтшылдық" идеясын оңшыл бағытты Ресей шаруалар одағының басшылары қолдады. РШО төртінші Сеймде үш депутаттан тұратын Ресей шаруалар фракциясының негізін құрады. Латвиядағы орыстардың бір бөлігі саяси спектрдің сол жақ қанатына жатты. Төртінші Сеймде бір орыс социал-демократтарды, ал екіншісі коммунистерді ұсынды. Бірақ Ресейдің солшыл партиялары Рига жұмысшыларының бір бөлігіне белгілі бір ықпал еткенімен, үлкен жетістікке жете алмады. Жалпы алғанда, орыс азшылығы еврей және балтық неміс азшылықтарына қарағанда саяси жағынан аз белсенді болды.

1941-1944 жылдар

1941 жылы нацистік Германия КСРО-ға басып кірді, содан кейін Латвия аумағын оккупациялады. Кеңес кезінде бұл кезең Ұлы Отан соғысы деп аталды, және бұл термин бүгінге дейін Латвиядағы орыс қауымдастығы үшін маңызды. Жергілікті орыс халқының бір бөлігі басқыншыларға қарсы тұруды таңдап, Қызыл Армияда және партизан қозғалысында қызмет етті, сондай-ақ астыртын коммунистік партияны қолдады. Бірақ, сонымен қатар, көптеген орыстар нацистік билікпен ынтымақтастық етті. Олар "большевиктер мен еврейлерден азат ұлттық Ресей" және Вермахттың "азат ету миссиясы" туралы мифтерді таратушы газеттерде жұмыс істеді. Орыстарды әскерилендірілген құрамаларға тартты. Нацистер большевиктерден зардап шеккен орыс халқына жағдай жасады. Сол кездегі газеттер орыс ұлттық мәдениеті туралы мәліметтерге толы болды. Даугавпилс қаласында орыс театры ашылды, ал Резекне педагогикалық институтында орыс тілі мұғалімдерін даярлауға арналған орыс тілі кабинеті құрылды. Латвияның генерал-аймағында орыс халқының мүдделерін қорғайтын мекеме, сондай-ақ Латвиядағы орыс халқының істері жөніндегі орыс комитеті құрылды. Бұл мекемелер орыстарға экономикалық, мәдени және құқықтық тұрғыда көмектесуге бағытталған.

Соғыстан кейінгі көші-қон

Латвияда латыштардан кейін ең көп халықты құрайтын ұлт – орыстар. 1989 жылы бұл ұлттық топ Латвия халқының 34,0% құрады, оның жалпы саны 905 500 адамды жеткізді. Соғысқа дейінгі демографиялық жағдаймен салыстырғанда, орыстардың саны 4,5 есеге артты. Латвияның ұлттық құрамында олардың салыстырмалы үлесі 3,5 есеге өсті. Бүгінде Латвиядағы орыс ұлттық тобының көп бөлігі КСРО-ның басқа республикаларынан, негізінен Ресей Федерациясынан көшіп келгендердің нәтижесі болып табылады. Орыстар көбінесе қалаларда қоныстанды, ауылдық жерлерге емес. Олар көбінесе Рига және Даугавпилс сияқты ірі қалаларды таңдады. Орыстар латыштардан кәсіби дағдыларымен ерекшеленді. Ресей халқының үштен бірінен астамы өнеркәсіпте жұмыс істеді (латыштардың төрттен бірі), орыстардың 7% (латыштардың 22%) ауыл шаруашылығында, орыстардың 1% (латыштардың 2,5%) мәдениет және өнер саласында еңбек етті. Орыстар КСРО-да саны және саяси ықпалы жағынан басты этникалық топ болды. Кеңес Латвиясының жағдайында орыс мәдениеті республикадағы латыш емес халықтың барлығына үстемдік етті. Орыс тілі сонымен қатар орыс тілінде сөйлейтін белорустар, украиндықтар, поляктар, еврейлер және Латвия немістерінің жаңа тобын қалыптастырды. 1959–1979 жылдар аралығында Латвиядағы орыс ұлтының саны 47%-ға, ал орыс тілін ана тілі деп санаған орыс емес халықтың саны 78%-ға өсті. Латвияда орыс тілі негізінде дамыған инфрақұрылым құрылды: орта және жоғары білім берудің, ғылымның және бұқаралық ақпарат құралдарының кең жүйесі.

Ұлттық сана

Бүкіл советтік кезеңде Латвияның ресейлік (латыштары сияқты) бұқаралық ақпарат құралдары латыш ресейліктерінің санасына әсер етіп, коммунистік идеологияның белсенді таратушыларының рөлін атқарды. Кеңес кезеңінде осы үлкен тұрғындар тобының ұлттық-мәдени ерекшелігін білдіретін ресми формула қабылданбады. Коммунистік партия идеологиясы Латвия Республикасының дәстүрін қабылдамады, ол Латвиядағы ресейліктерді ұлттық азшылықтарының бірі ретінде қарастырды. КСРО-да ұлттардың ұлттық-аумақтық автономиясының бір түрі болды, бірақ ол барлық ұлттарға берілмеді, бұл мемлекеттік органдардағы олардың әлеуметтік өкілдігін теңсіз етті. Осының салдарынан, олардың әлеуметтік санаға да әсері тең болмады. Ұлт тек одақтық республика нысанында мемлекеттік жүйеге ие болған жағдайда ғана «толыққанды» деп есептелді. Сондықтан Латвияда мойындалған жалғыз ұлт – латыштар болды. Латвиядағы ресейліктер, онда тамырлары терең жатқандар да, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тұрақты тұруға таңдағандар да, аумақтық автономиясы болмағандықтан, Латвия Республикасында жеке мәдени және ұлттық қауымдастық ретінде емес, Совет Одағының ірі ресейлік қауымдастығының бір бөлігі ретінде қарастырылды. 1980-жылдардың соңында КСРО-дағы алғашқы демократиялық өзгерістер халықтардың ұлттық оянуына әкелді. Жаңа демократиялық тенденциялар латыштар мен ресейліктердің ұлттық қайта жандануына тең мүмкіндіктер берді. Кейбір ресейліктер, жеке және ұйымдасқан топтар ретінде, латыш ұлттық оянуын, «Atmoda» қозғалысын белсенді түрде қолдады. 1988 жылдың шілдесінде А. Мальцев Латвия мәдениетінің көрнекті қайраткерлерінің 17-сінің бірі болып, Латвия Жазушылар Одағының кеңейтілген Ассамблеясына демократиялық Халық фронтын құру туралы бастамамен ашық хатқа қол қойды. Латвия Халық фронтын құру идеясын республиканың ресейлік жазушылары Людмила Азарова [lv], Роальд Добровенский [lv; ru], Владлен Дозорцев [ru; lv] және Марина Костенетская [ru; lv], журналистер Алексей Григорьев [lv], А. Казаков, аудармашы және библиограф Юрий Абызов [ru; lv] және тағы да басқалар қолдады. 1989 жылы Л. Гладков, В. Дозорцев, В. Жданов, В. Кононов және Костенетская Латвия Халық фронты Кеңесіне сайланды. Дозорцев Латвия Халық фронты Кеңесінің басқарма мүшесі болды. Григорьев «Atmoda» газетінің редакторларының бірі болды. «Atmoda» газетінің орыс тіліндегі таралымы өте көп болды (15–100 мың дана). Ол Латвияның ресейлік тұрғындарымен ғана емес, Ресейдің батысқа бағытталған интеллигенциясымен де танымал болды. Халық фронты Латвияның Ресей мәдениет қоғамын (РМҚ) құрудың негізі болды. РМҚ құрылтай жиналысы 1989 жылдың 4 наурызында өтті. Қоғамның мақсаты – «орыс ұлттық мәдениетін барынша дамыту, дәстүрлі орыс-латыш қарым-қатынастарын күшейту және республиканың барлық ұлт өкілдерімен ынтымақтастық орнату» болды. Сонымен қатар, Латвияның көптеген ресейліктері латыш мемлекеттік жүйесінің қайта жандануына күдіспен қарады. Бұл туралы 1989 жылы жүргізілген қоғамдық пікір сауалнамасының нәтижелері көрсетіп тұр. Латвияның тәуелсіздігі идеясын латыш емес тұрғындардың 49% ғана қолдады (идеяны қолдаған латыштардың саны 93% құрады). 1989 жылы құрылған Латвияның Еңбекші Халықтарының Халықаралық Фронты немесе Интерфронт, Совет Одағында қалу және социалистік экономиканы сақтау үшін ашық түрде шықты. Интерфронт Латвияның ұлттық мемлекет идеясына қарсы болған ресейліктердің қолдауын жеңуге бағытталды.

Тарату

Латвиядағы орыстар көбінесе қалалық жерлерде тұрады. 2006 жылы елорда Рига тұрғындарының 42,3%-ы және екінші ірі қала Даугавпилс тұрғындарының 53,5%-ы орыстарды құрады (орыс тілін ана тілі деп санағандарды есептемегенде). Кеңес Одағы тұсында келген орыстар негізінен өнеркәсіптік орталықтарға, фабрикаларда жұмыс істеу үшін орналастырылған, ал ауылдық жерлерде негізінен латыштар тұрды. Шығыс Латвиядағы кейбір шағын аудандарда орыс-латыш аралас ауылдар болды, бірақ олар аз болды. 2022 жылдың басында этникалық орыстар халықтың 24,2%-ын құрады. Латвияның Орталық статистика бюросының мәліметінше, 2011 жылдан 2017 жылға дейін 19 932 орыс Латвияға көшіп келсе, 48 851 орыс басқа елдерге көшіп кеткен.

Азаматтық

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Латвия 1940 жылдың маусым айынан кейін келгендердің тегі бойынша азаматтық бермеді, бұл саясат негізінен этникалық орыстарға әсер етті. Азаматтық алу үшін латыш тілі мен тарихын білу талабы қойылды; бұл алғашқы талаптар кейін жеңілдетілді. Дегенмен, Латвиядағы орыстардың көп бөлігі әлі де шетелдік мәртебесінде. 2022 жылдың қаңтарына қарай Латвияның этникалық орыстарының басым көпшілігі, яғни 66,5% немесе 302 230 адам азаматтыққа ие болды. Латвиялық орыс одағы, орыс мектептерін қорғау және ана тілі үшін штаб!) латыш тілі Конституция мен Мемлекеттік тіл туралы заңда Латвияның жалғыз ресми тілі ретінде белгіленгендіктен, орыс тілінің мәртебесін анықтайды. 2012 жылдың 18 ақпанында Латвияда орыс тілін екінші ресми тіл ретінде қабылдау туралы конституциялық референдум өтті. Дауыс берудің 74,8% қарсы, 24,9% қолдау көрсетті, ал сайлауға қатысу 71,1% құрады. 2019 жылдан бастап жеке колледждер мен университеттерде, сондай-ақ мемлекеттік орта мектептерде орыс тіліндегі оқыту, орыс азшылығының мәдениеті мен тарихына қатысты пәндерді – мысалы, орыс тілі мен әдебиеті сабақтарын қоспағанда – біртіндеп тоқтатылатын болады.

Саяси өкілдік

Латвияда орыс тілді азшылықты өкілдік етуді алға тартатын бірнеше саясаткер мен саяси партия бар. Олардың ішінде Татьяна Жданоканың Еуропалық парламентте бір мандатқа ие болған Латвиялық Ресей одағы және Нильс Ушаков пен Андрис Америкстің екі мандатқа ие болған "Гармония" партиясы бар. Бұл саяси партиялар орыс тілінің құқықтарын, Латвияның азаматтары емес тұрғындарға автоматты түрде азаматтық беруді қолдайды және басқа мәселелерде солшыл көзқарастарды ұстанады. Сонымен қатар, Латвияда бірнеше орыс ұлтының саясаткерлері жоғары мемлекеттік лауазымдарды иеленді, мысалы, Владимиров Макаров [lv], ол Латвияның әл-ауқат министрі және қоршаған ортаны қорғау және аймақтық даму министрі болды, Вьячеславс Домбровскис Латвияның білім және ғылым министрі және экономика министрі қызметін атқарды, ал Нильс Ушаков 2009 жылдан 2019 жылға дейін Рига қаласының мэрі болды.