Кіріспе

Қытайдың Шаньси провинциясындағы Сянфэнь округіндегі археологиялық орын Таоси. Таоси Шаньсидің оңтүстігіндегі Лонгшан мәдениетінің соңғы кезеңінің бір бөлігі саналады, сонымен қатар Таоси кезеңі (б.з.д. 2300-1900 жылдар) деп те аталады.

Археология

Таосиді алып саз балшықтан жасалған қоршау қоршап тұрды. Бұл 1999-2001 жылдары Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясының Археология институтының археологтары тапқан. Олар бұл қабырғаны Орта Таоси кезеңіне (4100-4000 жыл бұрын) жатқызды. Қабырғаның пішіні тікбұрышты, ішкі ауданы 280 гектарды құрайды. Ішкі саз қабырға элитаның тұрғын және салтанатты аймақтарын қарапайым халықтың тұратын жерлерінен бөліп, қабатталған қоғамның қалыптасуын көрсетеді. Таосидің астрономиялық орнынан қазылған, б.з.б. 2300 жылға жататын суреттелген таяқ, Қытайдағы ең ежелгі гномон болып табылады. Гномон ежелгі Қытайда б.з.б. II ғасырдан бастап маусымдардың, бағыттың және географиялық ендіктің өзгеруін анықтау үшін кеңінен қолданылды. Ежелгі қытайлықтар көлеңке өлшеу арқылы бірнеше көне мәтіндерде айтылған күнтізбелер жасаған. Чжоу әулетінің поэзия жинағы «Классикалық поэзия» бойынша, Чжоу патшасы Вэннің шалқы аталарының бірі б.з.б. XIV ғасырда бағытты анықтау үшін гномон көлеңкесінің ұзындығын өлшеген. Хуася қонысы қабырғаның шегінен тысқары өсті. Бұл қоныс Сары өзеннің Линфен алқабындағы ең ірі Лонгшан ескерткіші болып табылады және аймақтық орталық болуы мүмкін. Бұл елді мекен сол кезде Орталық жазықтағы ең саяси ұйымдасқан жүйені білдіреді. Таосидегі билік жүйелері дамыған басшылықтар саналады, бірақ олар жоғары саяси ұйымға жетпеген болуы мүмкін. Осы аймақтағы алғашқы мемлекеттердің пайда болуына Таоси билігі емес, керісінше, әлеуметтік жағынан аз дамыған Орталық жазықтың Лонгшан ескерткіштері, шашыраңқы және көптеген жүйелердің бәсекелестігі себеп болды.

Ежелгі обсерватория

Таусиде Шығыс Азиядағы ең көне астрономиялық обсерватория да болған. Бұл 2003-2004 жылдары анықталды. Археологтар Орта Таоси қоршауының оңтүстік қабырғасының жанында Орта Таоси кезеңіне жататын жартылай дөңгелек іргетасты тапты, оны астрономиялық байқаулар үшін пайдалануға болады. Құрылыс сыртқы жартылай сақина тәрізді жолдан және диаметрі шамамен 60 метр болатын, төселген жерден жасалған жартылай дөңгелек платформадан тұрады. Платформаның диаметрі 42 метр, ал ауданы 1000 шаршы метрден астам, оны үш деңгейлі құрбандық алаңы ретінде қайта жаңартуға болады. Алаңның үстінде шығысқа қарай қараған, ені 0,15-тен 0,2 метрге дейін, арасы 1,4 метр болатын 12 ойық бар, төселген жер іргетасы табылды; Алаңның ортасында тұрып, ойықтар арқылы қарағанда, олардың көпшілігі шығысқа қарай Чонгфэн тауының белгілі бір нүктесіне бағытталғандығы байқалады. Ежелгі заманда белгілі бір кезеңде, қысқы күн тоқырауындағы күн шығысы екінші шығыс ойығының ортасында, ал жазғы күн тоқырауындағы күн шығысы батыстағы ойықтың ортасында болатын, ал маусымдар арасында күн батыстан шығысқа қарай әр ойықтан шығып, қысқы және жазғы күн тоқыраулары арасындағы уақыттың өтуін көрсететін. Бұл ойықтар Шанкилло обсерваториясының Он үш мұнарасы сияқты бірдей функцияға ие, және олар сол кездегі ауыл шаруашылығы үшін маңызды болған жергілікті күн күнтізбені құру мақсатымен, белгілі бір күні күннің шығуын астрономиялық бақылау үшін қасақана салынған болуы мүмкін.

Некрополь

Таусидің зираты өзінің кеңдігінде 30 000 шаршы метр (3 га) аумақты құрады. Зиратта 1500-ден астам жерлеу орындары болған. Таусидегі жерлеулер өте жіктеліп сараланған (Лонгшандағы ең жіктеліп сараланған жерлеу орындары), жерлеу байлығы бірнеше еркектердің (тоғыз үлкен қабір) қабірлерінде шоғырланған. Ең үлкен қабірлер бөлек бөлмелерде, қабырғадағы суреттермен бірге орналасқан, және қабірлік заттардың көптеген жиынтығы болған (кейбіреулерінде 200-ден астам зат, оның ішінде жаде, мыс қоңыраулар, ағаш және крокодил терісінен жасалған музыкалық аспаптар); орташа өлшемді қабірлерде боялған ағаш лақеттері мен сәнді заттар кездесетін, ал көптеген кіші қабірлерде қабірлік заттар болмаған. Таусидегі бір қабірден бір қола қоңырау да табылды.

Император Яомен байланысы

Бірнеше қытай археологтары Таусидің Тан мемлекеті (有唐) император Яо (дәстүрлі түрде б.з.д. 2356–2255 ж.) басып алған жері болғанын, ал кейіннен Яо Таусиді астана етіп белгілегенін жорамалдайды. Қытай классикалық еңбектерінде – «Шан Шу» («Ежелгі уақыт кітабы») ішіндегі «Яо Диан» («Яо құжаты») және «Шицзи» («Тарихи жазбалар») ішіндегі «Удибенджи» («Бес патша туралы жазбалар») – Яо патша астрономдарды күннің шығуы мен батуының уақыты мен орнын, сондай-ақ жұлдыздардың толық күйін бақылауға тағайындады, осылайша жылына 366 күндік, алқызыл айы бар күнтізбе жасауды жүйелендірді. Таусиде табылған обсерватория осы жазбалармен үндеседі. Қала билеуші топқа қарсы болған көтеріліс салдарынан құлаған деген теория бар.