Кіріспе

Инстинктивті ләззат іздеу

Фрейдтік психоанализде ләззат принципі (Lustprinzip) – биологиялық және психологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында ләззатты инстинктивті түрде іздеу және азаптан қашу болып табылады. Атап айтқанда, ләззат принципі – «Мен» (id) күшін қозғаушы фактор.

Алдын ала өнімдер

Көне заманда Эпикур, ал кейін Джереми Бентам адам өмірін бағыттайтын ләззаттың роліне ерекше мән берді, соңғысы былай деді: «Табиғат адамзатты екі билеуші мырзаның – азап пен ләззаттың билігіне бағындырды». Бірақ Фрейдтің ең тікелей алдыңғысы және кеңесшісі Густав Теодор Фехнер және оның психофизикасы болды.

Фрейдтік даму

Фрейд 1895 жылғы «Ғылыми психология жобасы» еңбегінде, сондай-ақ 1900 жылғы «Түстерді түсіндіру» еңбегінің теориялық бөлімінде ақылдың ләззат іздеп, қасіреттен қашу идеясын қолданды, онда ол оны «жағымсыздық принципі» деп атады. 1911 жылғы «Ақыл-ойдың жұмыс істеуінің екі принципі» еңбегінде Фрейд оны шындық принципімен салыстырып, алғаш рет «ләззат пен жағымсыздық принципі, немесе қысқаша ләззат принципі» туралы айтты. 1923 жылы ләззат принципін либидомен байланыстыра отырып, ол оны өмірдің сақшысы деп сипаттады; ал 1930 жылғы «Цивилизация және оның наразылығы» еңбегінде ол әлі де «өмірдің мақсатын анықтайтын нәрсе – ләззат принципінің бағдарламасы ғана» деп санайды. Фрейд кейде психикалық өмірде ләззат принципінің дерлік шексіз күші туралы жазса, басқа жерлерде ақылдың ләззат принципіне қатысты күшті (бірақ әрдайым орындалмаған) бейімділігі туралы абайлап айтты.

Екі қағида

Фрейд ләззат принципін шындық принципімен салыстырды, ол – жағдайлар тікелей қанағаттандыруға мүмкіндік бермейтін кезде, тілек-қалаудың қанағаттандырылуын кейінге шегеру қабілетін сипаттайды. Сәбилік және ерте балалық шақта, id мінез-құлықты ләззат принципіне ғана бағынып, басқарады. Осы жастағы адамдар тек бірден қанағаттануға ұмтылады, аштық, шөл сияқты құштарлықтарды басуға тырысады, ал кейінірек id жыныстық қанағаттануға көшеді. Ересектік – кейінге шегерілген қанағаттандырудың қиындығына төзуді үйрену. Фрейд «осылай тәрбиеленген эго «самыраған» болады; ол енді ләззат принципімен басқарылмайды, бірақ шындық принципіне бағынады, ол да түбінде ләззат алуға ұмтылады, бірақ шындықты ескере отырып қамтамасыз етілген, болса да кейінге шегерілген және азайтылған ләззатты». Қайталау мәжбүрлігінің ләззат принципін жоңқыреу мүмкіндігін зерттей отырып, Фрейд либидо – өмірлік инстинкт және өлімге ұмтылыс арасындағы қарама-қайшылықты дамытты.