Кіріспе
Индуизмдегі құдайлардың иесіз иті, Рамаянадағы кейіпкер және Вибишананың әйелі. Инду мифологиясында Сарама (Сарама), құдайлардың иесіз иті немесе Дева шуни (देव शुनी, devaśunī) деп аталатын мифологиялық ит. Ол алғаш рет индуизмнің ең көне мәтіндерінің бірі – Ригведада кездеседі, онда ол құдайлардың патшасы Индраға Панис асуралары ұрлаған қасиетті сиырларды қайтаруға көмектеседі. Бұл аңыз кейінгі көптеген мәтіндерде айтылады және Сарама көбінесе Индрамен байланыстырылады. Махабхарата эпосында және кейбір Пураналарда да Сарама туралы қысқаша айтылады. Ригведаның ерте туындыларында Сарама ит ретінде бейнеленбеген, бірақ кейінірек Веда мифологиясы мен түсіндірмелерінде көбінесе осылай бейнеленеді. Ол барлық иттердің анасы деп сипатталады, әсіресе Яма құдайының екі төрткөзді, жолақты иттерінің анасы ретінде, ал иттерге Сарамея («Сараманың ұрпағы») деген матронимдік атау беріледі. Тағы бір жазбада Сарама барлық жабайы жануарлардың анасы деп айтылады.
character in the Ramayana and wife of Vibhishana
In Hindu mythology, Sarama (, Saramā) is a mythological dog being referred to as the female dog of the gods, or Deva shuni (देव शुनी, devaśunī). She first appears in one of Hinduism's earliest texts, the Rig Veda, in which she helps the king of the gods Indra to recover divine cows stolen by the Panis asuras. This legend is alluded to in many later texts, and Sarama is often associated with Indra. The epic Mahabharata, and some Puranas, also make brief reference to Sarama. Early Rig Vedic works do not depict Sarama as a dog, but later Vedic mythologies and interpretations usually do. She is described as the mother of all dogs, in particular of the two four eyed brindle dogs of the god Yama, and dogs are given the matronymic Sarameya ("offspring of Sarama"). One scripture further describes Sarama as the mother of all wild animals.
Этимологиясы мен эпитеттері
Шығыстанушы Макс Мюллер Сарама сөзі санскрит тіліндегі "сар" ("бару") түбірінен шыққан "жүгірген" дегенді білдіруі мүмкін деп санайды, бірақ оның атының екінші бөлігі – "ама" – нен шыққандығын түсіндіре алмайды. Профессор Монир Уильямс Сараманы "шапшаң" деп аударады. Ясканың "Нирукта" атты этимологиялық трактатында Сараманың аты оның жылдам қозғалысынан шыққандығы айтылады. Ваджасанеи Самитаға түсіндірме жазған Махидхара Сараманы "құдайларды құрметтейтін әйел" деп сипаттайды. Көп жағдайда, Сарама сөзі кез келген иттің анасын білдіреді. Сараманың тағы бір аты – Дева шуни, ол "құдайлық иесіз ит" немесе "құдайлардың иесіз иті" деген мағынаны береді. Грек құдайы Гермес пен Сараманың туыс екендігі жөнінде болжам бар.
Ригведа және оған ұқсас нұсқалар
Сарама Ригведа жырларында (1700–1100 б.з.д.) айтылады, ол Ведада көп рет кездеседі, соның ішінде бірінші (1.62.3, 1.72.8), үшінші (3.31.6), төртінші (4.16.8) және бесінші (5.45.7, 5.45.8) мандалаларда (Ригведа кітаптары). Жыр бойынша, Панис асуралары Ангирастардың – адамзаттың ата-бабалары, абыз Ангирастың ұлдары – бағып жүрген малды ұрлап алады. Панистер сиырларды үңгірге жасырады, сосын Сарама ұрылардың ізін тауып, Индраға оларды қайтаруға көмектеседі. Сарама сиырларды «ақиқат жолымен» тапқан делінеді. Сарама Дэва шуни осы гимннің авторы саналады. Сарама кейбір ведалық гимндерде де еске алынады, көбінесе Ангирастармен және ең жоғары болмыс салаларын жеңумен байланысты, олардың ең маңыздысы Атристің Суктасы (5.45.8). Мұнда ол ақиқат жолында малды тапқандығы айтылады. Вишвамитраның үшінші мандаласының 31-ші гимнінде ақ аяқты Сараманың жасырын жерді тауып, Индраны сиырларға жетелегені туралы баяндалады. Бұл жерде Сарама «білу» ретінде сипатталған, ол оның сезімталдық қабілеттерін көрсетеді. Сарамаға қысқаша сілтемелер басқа гимндерде де кездеседі, мысалы, Парашара Шактьяның гимнінде. Анукраманика, Ригведаның бір бөлігі, Индраның сиырларды іздеуге Дэва шуниді жібергенін және Сарама мен Панистер арасында сөйлескенін жазады. Жаиминия Брахмана және Саянаның 14 ғасырдағы Сатьянакасы осы оқиғаға қосымша мән береді. Индра алдымен сиқырлы құс Супарнаны сиырларды әкелуге жібереді, бірақ ол адал емес екенін көрсетеді. Содан кейін Индра Сараманы жібереді, ол оның балаларына сүт берілгені шартымен сиырларды табуға келіседі. Бұл келісім оның балаларына ғана емес, адамзатқа да сүт әкеледі. Саянаның Ригведаға түсіндірмесі, Ведартха Пракаша, Ригведада айтылған түпнұсқалық оқиғаны жеңілдетеді және кейбір егжей-тегжейлі мәліметтерді қосады. Сиырлардың иесі Ангирастар немесе Брихаспати деп есептеледі. Ірі қараны тастан жасалған үңгірде тұратын Панистер ұрлап алады. Брихаспатидің кеңесімен Индра Сараманы жібереді. Сарама сиырларды Валаға дейін іздейді, онда Панистер оны өз жақтарына тартып алуға тырысады. Саяна сондай-ақ Сарама іздеуді бастамас бұрын Индрамен келісім жасасатынын, оның балаларына сүт және басқа да тағамдар берілетінін айтады. Два Двиведаның 15 ғасырдағы Нитиманджари еңбегінде былай делінеді: «Ақиқатты білген адам, осы дүниелік өмірдегі ашкөздіктен құндылықтардың барлық сезімін жоғалтады; Ақиқатты білген Сарама, киналарды (малдарды) құтқарып алу кезінде Индрадан тамақ сұрады». Важасанейи, Катхака, Майтраяни және Атхарваведа сияқты Самхита мәтіндері Сарамаға сілтеме жасайтын Ригведалық тармақтарды қайталайды. Атхарваведа Самхитада Сарамаға тағы бір сілтеме бар, онда оның тырнақтары туралы айтылады, бұл оның барлық итттердің құдайы ретіндегі орнын көрсетеді. Таиттирия Брахмана және Апастамба Шраута Сутра сияқты брахман мәтіндері «ит кейпіне түскен» Сараманың Индраның өлмейтін әлемде жүруге жібергенін, онда ол аштық көрген адамдарды көргенін айтады. Сондықтан Сарама азық-түлік үшін су құйып, оны егістіктерге ағызып жіберді. Ол сондай-ақ сүтпен қамтамасыз ететін құдайлық сиырларды да тапты. Ясканың Нируктасы да Сарама мен Панистер арасындағы диалогтың тарихын және сиырларды қайтару тарихын жазады, оның түсіндірмешісі Дургачарья Сараманың ертегісіне кейіннен егжей-тегжейлі түсіндірмелер қосады. Осыған ұқсас оқиғалар Вараха Пуранада да кездеседі. Асуралар Индрадан көктегі билікті тартып алады, оған билікті қайтару үшін сиыр құрбандығын ұйымдастыруға кеңес беріледі. Әлемнің барлық сиырлары салтанатты рәсімге жиналады, Сарама оларға басшылық етеді. Алайда асуралар сиырларды ұрлап алып, Сарамаға сүтпен пара береді, оны орманда жалғыз қалдырады. Қорқыныштан дірілдеп, Сарама Индраға барып, сиырларға не болғанын білмейтінін айтады. Сараманы қорғауға Индра тағайындаған Маруттар Сараманың сатқындығына куә болып, оны Индраға хабарлайды. Индра Сараманың құрсағына тепкілейді, ол сүтті құсып жібереді. Содан кейін Сарама Индраны асураларға жетеледі, оларды Индра өлтіреді. Содан соң Индра құрбандығын аяқтап, қайтадан аспан патшасы болады. Ригведаның оныншы мандаласындағы соңғы гимнде екі Сарамейя (сөзбе-сөз «Сараманың ұлдары»), Шьяма және Сабала Сарамаға ана ретінде тікелей сілтеме жасамай сипатталған. Олар төрт көзді және жолақты, Яманың хабаршылары, Ведадағы заңның Иесі және кейіннен өлім құдайы. Олар көктегі жолдың күзетшілері, адамды олардың жолында қорғайды. Көбінесе барлық итттердің анасы ретінде танылатын ол кейделер арыстан мен жолбарыс сияқты барлық жыртқыштардың анасы ретінде де қарастырылады, мысалы Бхагавата Пуранада.
Эпостар
Рамаяна эпосында Сараманың өзі туралы айтылмаған. Дегенмен, онда Рама құдайының себепсіз Сарамея – Сараманың ұрпағы – итті ұрып-соққан брахманды жазалаған оқиға келтірілген. "Махабхарата" эпосында да осыған ұқсас оқиға бар. Эпостың "Ади Парва" кітабының бірінші бөлімінде, Жанамежая ханның бауырлары Жанамежаяның яджна орнына жақындаған итті ұрып-соғады. Жылаған ит анасы Сарамаға Жанамежаяның бауырларының себепсіз ұрып-соққанын айтады. Сарама Жанамежаяның құрбандық орнына жетеді де, оған оның ұлына негізсіз зиян келтіргендіктен, көрінбейтін қауіп келеді деп қарғыс айтады. Бұл қарғыс ханның қорқуына себеп болады, ол қарғыстан құтылу үшін Сомашравас есімді дін қызметкерін іздейді. Екінші кітабында, "Сабха Парва"да, Сарама Брахма құдайының сарайында табынып, немесе оның сарайының мүшелері болып саналатын көптеген қасиетті әйелдердің қатарында тізілген. Үшінші кітапта, "Вана Парва"да, Сарама Матрика ("Аналар") немесе манушья грахалар (жаман рухтар) ретінде көрсетіледі, оларға "ұлының", соғыс құдайы Сканда он алты жасқа дейінгі балаларды жеуге рұқсат береді. Онда Сарама, барлық иттің анасы, әлемнің Иесі, жүкті әйелдердің құрсағындағы адам ұрықтарын ұрлап алады делінеді.
Түсіндірмелер мен байланыстар
Макс Мюллер, Шри Ауробиндо және Венди Донигер сияқты ғалымдар ертедегі Ведадағы көптеген сілтемелер Сараманы ит ретінде көрсетпейтінін атап өтеді. Ол Панилерді қызықтыратын, олардан қарындасы болуды сұрайтын әдемі аяқты құдай болуы мүмкін. Ведалық бейнелердің кейінгі түсіндірмелерінде ғана Сарама Панилерді иіскеп тауып, оларға қожайынын жетелеуші құдайлық ит болады. Шри Ауробиндоның пікірінше, Сарама ұрпақтары үшін тамақ сұраған сөз тіркесі Сараманың балаларын Сарамадан туған иттерге теңеумен дұрыс түсіндірілмейді. Сараманың ұлдары – Сарамея иттері туралы кейінгі гимндегі сілтеме ғана Сараманың ит екендігі түсінігін бекітеді. Ригведа аңызындағы Сарама рөлі Шри Ауробиндоны "Сарама – жарықтың және, мүмкін, таңның күші" деген қорытындыға әкеледі. Ол "адам санасындағы шындықтың таңының алға басушысы болуы керек". Сарама – "өздігінен [Ақиқатты] иеленбеген, бірақ жоғалғанды табатын саяхатшы және ізденуші". Макс Мюллер Сараманы Ушас, Таңмен байланыстырады. Ол сиырларды ұрлап, қайтарып алу туралы әңгіме – жарқын сиырлардың немесе күн сәулесінің жоғалуы екенін түсіндіреді. Сарама, Таң, оларды табады, ал оның артынан жарық құдайы Индра келеді. Саяна Сараманың "Ақиқат жолымен" жүретін екі дерекке түсіндірме бергенде, Сараманы көктегі ит немесе Сөз (Вак) деп атайды.