Кіріспе
Нехардея немесе Нехардия ("білім өзені") – ежелгі еврей деректерінде Вавилония деп аталатын аймақтағы қала. Ол Евфрат өзені мен Нахр Малка (Патшалық канал) қосылатын жерде немесе оның жанында орналасқан. Бұл қала Вавилон яһудилігінің ең ерте және ең маңызды орталықтарының бірі болды. Нехардея академиясы, Вавилониядағы ең белгілі Талмуд академияларының бірі осы қалада орналасып, Нехардеялық Самуил, Рав Нахман және Амемар сияқты көрнекті ғалымдарға мекен болды.
Орналасқан жері
Нехардея Анбармен іргелес немесе бірдей болған, қазіргі Фаллужа қаласынан (бұрынғы Пумбедита орны) қысқа ғана қашықтықта жатқан.
Аморалық кезеңнен бұрын
Нехардияның бастауы патша Ехонияхқа дейін жетеді. Шерира Гаонның сөзіне қарағанда, Иоакин және оның бірге билегендері Нехардияда синагог салған, оның негізін қалау үшін Иерусалимнен әкелген (Зәбүр 102:15 сөзімен сәйкес) топырақ пен тастарды пайдаланған. Осы себепті ол «Сынып, орналасқан синагог» («Шаф ве Ятиб») деп аталды, оған қатысты үшінші және төртінші ғасырларға жататын бірнеше сілтемелер бар, және Абай бұл Вавилониядағы Шехина ордасы болғанын мәлімдеді. Нехардиядағы яһуди халқының көһендері Пашур бен Иммердің құлдарынан тараған деген пікір бар. Талмудта нехардиялық яһудилердің таза қандылығына күмән келтіретін басқа да сілтемелер кездеседі, бұл үшінші ғасырдың соңына дейін қала тұрғындарының кейбіреуі өз тегін Хасмонейлерге дейін жегізгенін түсіндіруге болады. Екінші ғибадатхананың соңғы ғасырында қаланың маңыздылығы Иосиф Флавийдің келесі мәлімдемесінен көрінеді: Нехардия аумағының мөлшері туралы Талмудта да айтылады. Евфраттан басқа, Нехар Малка (Патша каналы) қаланың табиғи қорғаныстарының бірі болды; өзеннен (немесе, мүмкін, каналдан) өтетін қайық та айтылады. Иосиф Флавий былай дейді: «Нехардея мен Нисибис шығыс яһудилерінің қазынасы болды, себебі ғибадатхана салығы Иерусалимге жіберуге белгіленген күнге дейін сонда сақталды». Нехардия – біздің заманымыздың бірінші ғасырының бірінші үштен бір бөлігінде парфян үкіметі астында Евфрат бойында жартылай тәуелсіз мемлекет құрған Анилай мен Асинай ағайындыларының туған қаласы. Иерусалимнің қирауынан кейін Нехардия алғаш рет рабби Акиваның онда болғаны туралы айтылады. Адрианнан кейінгі танайлық кезеңнен Ахай бен Иосияның Нехардияда жинаған қарызы туралы әңгіме жеткен.
Reference to the extent of the territory of Nehardea is made in the Talmud also. In addition to the Euphrates, Nehar Malka (the King's Canal) formed one of the natural defenses of the city; the ferry over the river (or perhaps over the canal) is likewise mentioned. "Nehardea and Nisibis," says Josephus further (ib. ), "were the treasuries of the Eastern Jews, for the Temple taxes were kept there until the stated days for forwarding them to Jerusalem." Nehardea was the native city of the two Jewish brothers Anilai and Asinai, who in the first third of the 1st century C. E. founded a semi autonomous state on the Euphrates, under the Parthian government, and caused much trouble to the Babylonian Jews because of their marauder like escapades. After the destruction of Jerusalem, Nehardea is first mentioned in connection with Rabbi Akiva's sojourn there. From the post Hadrianic tannaitic period there is the anecdote referring to the debt which Aḥai ben Josiah had to collect at Nehardea.
Аморекалық кезең
Нехардия танайлық дәуірдің соңында тарих сахнасына анық көрінеді. Рав Шеланың мектебі сол кезде әйгілі болды және Вавилон академияларының қызметіне негіз салды. Нехардиялық Самуил (әкесі Абба бен Абба Нехардияда құрметті болған) академияның беделін арттырды, ал Рав, ол да бір кезде онда сабақ берді, Сураны (Нехардиядан Евфрат өзені бойында орналасқан жиырма парасанг қашықтықта) одан да ұлы даңққа ие болатын академия орталығына айналдырды. Нехардия тарихы Самуилдің қызметімен тікелей байланысты. Самуил қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, 259 жылы Папа бен Несер (Оденатус немесе оның бір генералы) Нехардияны қиратты, ал оның орнын екінші академия ретінде Пумбедита иеленді. Бірақ Нехардия көп кешікпей маңыздылығын қайтадан қалпына келтірді, себебі атақты Рав Нахман сонда тұрды. Оның қызметі туралы бірнеше дерек бар. Рава Нахманмен бірге «Шоумейкер көшесі» немесе, басқа нұсқа бойынша, «Ғалымдар көшесі» арқылы серуендегенін айтады. Самуил заманында да топырақпен жабылып, жабыла алмаған Нехардия қақпаларын Нахман ашты. Нахман Нехардияны «Бабил» деп атаған екі тұжырым жеткізілген. Шешет те бір уақытқа сонда тұрды. IV ғасырға жататын бір дерек бойынша, амора Нехардеяда танаиттік тұжырымдарды естіген, ол бұрын ғалымдарға белгісіз болған. Нехардияда әрқашан білімді адамдардың белгілі бір тобы тұрды, олардың кейбіреулері сол кезде үлкен беделге ие болған Махуза мектебіне, ал кейбіреулері Пумбедита мектебіне жатқан. IV ғасырдың ортасында атақты ғалым Хама Нехардеяда өмір сүрді; «Нехардеяның аморайлары Хаманы білдіреді» деген мақал Бабыл мектептерінде канонға айналды. IV ғасырдың соңында және V ғасырдың басында Нехардия Амемардың қызметі арқасында Вавилондық иудаизмнің орталығына айналды, бірақ бұл Сура академиясының директоры Рав Ашидің беделімен қабылданып, көлеңкеде қалды. Рав Ашидің өзі Нехардияға ежелгі құқық ретінде тиесілі болған сүйгіншілік орнын Сураға көшірді. Амемар Нехардеяда Күнделікті дұға рәсімдеріне Он Буйрықты енгізуге тырысты, бірақ Аши оны бұған көндірді. Амемардың тағы бір литургиялық жаңалықтары Суккот 55а-да айтылған (Аши мен Амемардың қарым-қатынасы туралы Халевидің «Дорот ха Ришоним» еңбегінің II томы, 515 және одан кейінгі беттері, III том, 68 және одан кейінгі беттеріне қараңыз). Талмудта Нехардияның тумасы ретінде аталған IV және V ғасырлардағы басқа ғалымдарға Дими (кейіннен Пумбедитада Хаманың екінші мұрагері ретінде басқарған), Зебид, Рав Нахман, Ханан және Симай жатады. Адда б. Миньоми «Нехардияның судьясы» деп аталды. Нехардияға қатысты бірнеше шашыраңқы деректерді қосуға болады. Бұл жерде Шаббат күнінің түстен кейін Хагиографтардан үзінділерді оқу ежелгі литургиялық дәстүр болған. Айналадағы ел бедуин тонаушыларының қаупінен қауіпсіз емес деп есептелді. Кет. 87а-да Нехардия сотының ежелгі процедуралық ережесі туралы айтылған. Палестинадағы Лод және Нехардия 3 ғасырда тұрғындары мақтанғақ және білімсіз болған қалалар ретінде еске алынған. Нехардия Масора тарихында Киелі кітаптағы аяттар санына қатысты ежелгі дәстүрге байланысты әйгілі; Мұнда Хамнуна бұл дәстүрді Нехардиядан алып келді, ол оны Наққайдан алған. Киелі кітап мәтінінің кейбір оқулары дәстүрге сәйкес сипатталады, әсіресе Масора мен Пятикнижиенің Таргумы (Онкелос) - Сураның, ал басқалары Нехардияның.
Геоникалық кезең
Шерира Гаон Нехардея маңындағы Бе Хатимнің Ахасын 6-шы ғасырдың саборалық ғалымдарының бірі ретінде еске алады. Мар Р. Ханина Пумбедитаның алғашқы геонимдерінің бірі ретінде Мұхаммед заманында Нехардеяда тұрғандығы айтылады. Бұл – яһуди тарихында Нехардеяға жасалған соңғы сілтеме. Дегенмен, Бенджамин Тудела Сурадан екі күндік сапарда, ал Пумбедитадан бір жарым күндік сапарда орналасқан Шәф Ятиб синагогасының қираған қалдықтарын көргенін айтады.