Кіріспе
1911-1920 жылдар аралығында Бұхараның соңғы әмірі, Әмір Саид Мир Мұхаммед Әлім Хан (3 қаңтар 1880 – 28 сәуір 1944) – Орталық Азиядағы Бұхара әмірлігін билеген өзбек Мангит әулетінің соңғы өкілі. Бұхара 1873 жылдан бастап Ресей империясының қарауында болғанымен, әмір өзінің әмірлігінің ішкі істерін толық билікке ие монарх ретінде басқарды және 1911 жылдың 3 қаңтарынан 1920 жылдың 30 тамызына дейін билік етті.
Emir Sayyid Mir Muhammad Alim Khan (, 3 January 1880 – 28 April 1944) was the last emir of the Uzbek Manghit dynasty, rulers of the Emirate of Bukhara in Central Asia. Although Bukhara was a protectorate of the Russian Empire from 1873, the Emir presided over the internal affairs of his emirate as an absolute monarch and reigned from 3 January 1911 to 30 August 1920.
Ерте өмір
Он үш жасында Әлім хан әкесі Әмір Абдулахад хан оны Санкт-Петербургке үш жылға мемлекеттік басқару және заманауи әскери тактиканы оқу үшін жіберді. 1896 жылы Ресей үкіметінен Бухараның тақ мұрагері ретінде ресми мәртебе алғаннан кейін, ол үйіне қайтты. Бұхарада әкесіне екі жыл көмектескен соң, ол келесі он екі жылға Насыф аймағының әкімі болып тағайындалды. Одан кейін ол солтүстік Кармана провинциясына ауыстырылды, онда 1910 жылы әкесінің қаза болғанын естігенге дейін тағы екі жыл басқарды.
Билік
Әлім хан билігінің басында реформаларға үміттендіретін белгілер болды. Ол бастапқыда жеке сыйлықтарды қабылдамауды жариялап, шенеуніктерге пара сұрауға және рұқсатсыз салық салуға тыйым салған. Алайда, уақыт өте келе, әмірдің пара, салық және мемлекеттік жалақы сияқты мәселелерге қатысты көзқарасы өзгерді. Дәстүршілдер мен реформаторлар арасындағы билік күресі дәстүршілдердің жеңісімен аяқталды, ал реформаторлар фракциясы Мәскеуге немесе Қазанға қашып басты. Кейбір тарихшылар Әлім ханның бастапқыда жаңғырту мен реформаларды қолдағанмен, реформаторлардың соңғы мақсаттары оны және оның ұрпақтарын болашақ биліктен шеттетуі мүмкін екенін түсінген болуы мүмкін деп болжайды. Әлім хан, өз ізінен келген билеушілер сияқты, дәстүрлі билеуші болған. Ол реформа идеясын дін қызметкерлерін бақылауда ұстау құралы ретінде пайдаланды, бірақ тек оны Манғұд билігін нығайту үшін қолдану мүмкіндігін көріп тұрғанда ғана. Тәжік әдебиетінің көрнекті өкілі Садриддин Айни әмірлік тұсындағы өмірді көрнекті түрде суреттеген. Ол тәжік тілінде сөйлегені үшін қамшымен жазаланды, кейіннен «Бухараның жазалаушылары» («Жаллодон и Бухара») атты шығармасында әмірлер тұсындағы өмір туралы жазды. Әлім хан – өзінің құрметті атағына «халифа» деген сөзді қосқан жалғыз Манғұд билеушісі және Манғит әулетінен шыққан соңғы ұлттық билеуші болды. 1914-1916 жылдары Нодир Девонбегі ханакасы Олим ханның жөндеу жұмыстарымен қамтылды. 1918 жылдың наурыз айында «Жас Бұхаралықтар» қозғалысының белсенділері большевиктерге бұхаралықтар революцияға дайын екенін және халықтың азаттық күтіп отырғанын жеткізді. Қызыл Армия Бұхара қақпаларына жетіп, әмірден қаланы «Жас Бұхаралықтарға» тапсыруды талап етті. Ресейлік дереккөздерде айтылғандай, әмір бұған жауап ретінде большевиктер делегациясын және Бұхара мен айналасындағы аумақтардағы большевиктерді қолдаған бірнеше жүз орыс жауынгерін өлтірді. Бұхаралықтардың көпшілігі басып кіруді қолдамады, ал нашар жабдықталған және тәртіпсіз большевик әскері Ташкенттегі кеңестік бекініске қайта шегінді.
Депозит және өлім
Алайда, әмірге уақытша ғана тыныс берілді. Ресейдегі азамат соғысы аяқталған кезде Мәскеу Орталық Азияға қосымша күштер жіберді. 1920 жылдың 2 қыркүйегінде генерал Михаил Фрунзе басқаратын, жақсы тәртіптелген және жабдықталған Қызыл Армия әскерлері қалаға шабуыл жасады. Төрт күнге созылған шайқастан кейін Бухараның Аркі қиратылды, Қалиян мұнарасының үстіне қызыл ту көтерілді, ал Әмір Әлім хан алдымен Душанбедегі (қазіргі Тәжікстан) өзінің базасына, кейін Афғанстанның Кабулына қашып кетті, ол 1944 жылы қайтыс болды. Ол Шуадой Солехин зиратында жерленген. Ол I Данило орденімен және бірнеше наградалармен марапатталды.
Отбасы
Әмірдің бірнеше баласы болса да, оның нақты бала саны белгісіз. Әмір Әлім ханның Бұхарада үш ресми әйелі болған, бірақ Ауғанстанға қоныс аударғаннан кейін, ондағы адамдар оған көңіл жасыды және көптеген қыздарын оған әйел ретінде берді. Сондықтан оның Ауғанстанда тағы бірнеше әйелі болды. Әлім ханның қызы Шукрия Алими Раад Ауғанстан радиосында хабаршы болып жұмыс істеді. Шукрия Раад 1979 жылғы желтоқсанда Кеңес әскерлері елге басып кіргеннен кейін үш ай өткен соң отбасымен бірге Ауғанстаннан кетті. Ол күйеуімен, ол да журналист еді, және екі баласымен бірге Пәкістанға, содан кейін Германия арқылы АҚШ-қа қашып кетті. 1982 жылы ол «Америка дауысына» қосылып, көп жыл бойы «Америка дауысының» Дари қызметі үшін хабаршы, редактор, бағдарлама жүргізушісі және продюсер болып жұмыс істеді. Бұхарада билік жүргізген кезінде Әлім ханның Қасем есімді ұлы болды, оны большевиктер революционерлері өлтірді. Қасемнің тек бір ұлы болды, ол 13 жасында Бухарадан әкесінің кемеңгерімен бірге Иранның Машхад қаласына қашып кетті. Иранға келгеннен кейін Хусейн Бухарей деген есімді қабылдады. Машхадта Бибимейманат Мохсенолхосейниге үйленді. Олардың 6 ұлы мен 4 қызы болды. Хусейн Бухарей 1993 жылы қайтыс болды. Олардың балалары (Хасан, Лоба, Әли, Наргес, Қасем, Реза, Фатеме, Мохаммад, Махмуд, Махбубе) барлығы Машхадта тұрады. 2020 жылы BBC World Service «Бухара» атты деректі фильм түсірді, онда Әмір Әлім хан мен оның отбасының тағдыры талқыланды. Әлім ханның ұрпақтарына оның қызы Разия Әлимиден немересі Найлаж Нәбзаде, шөбересі Кадейж Нәбзаде, анасы Шәмсия Әлимиден немересі Сәлім Исламзада, сондай-ақ шөберелері Садаф, Зохра және Ферешта Исламзада кіреді. Тізімдегілердің барлығы қазіргі уақытта АҚШ-та тұрады. Олардың қатарында АҚШ-та туған Найладж Нэбзаде де бар. Оның анасы Разия Әлими де 1979 жылы Кеңес әскерінің басып кіруі кезінде Ауғанстаннан қашып кеткен.