Аквинаның «Теологиялық жинағы» туралы тұжырымдамасы

Кіріспе

Томас Аквиннің теологиялық трактаты «Summa Theologiae» немесе «Summa Theologica», көбінесе «Summa» деп аталады, Томас Аквиннің (1225–1274), схоластикалық теолог және Шіркеу докторының ең танымал еңбегі. Бұл Католик шіркеуінің барлық негізгі теологиялық ілімдерінің жинағы, теология студенттері, соның ішінде семинариялар мен сауатты діндарлар үшін нұсқаулық ретінде қызмет етуі тиіс. Батыс христиан теологиясының дерлік барлық мәселелерін қамтитын «Summa» тақырыптары келесі циклді ұстанады: Құдай; Жаратылыс, Адам; Адамның мақсаты; Мәсіх; Ғибадаттар; және Құдайға оралу. Аяқталмаған болса да, ол «философия тарихының классикасы және Батыс әдебиетінің ең ықпалды туындыларының бірі» саналады. Бұл «Аквинастың ең кемелді еңбегі, оның жетілген жылдарының жемісі, өмірінің барлық ой-пікірлерін қамтиды». «Summa» бойынша Аквина христиандық, мұсылмандық, еврейлік және түрлі діни көзқарастардан алынған дереккөздерді келтіреді, олардың ішінде: Христиандық Киелі кітап, Аристотель, Августин Гиппоний, Авиценна, Аверроэс, Әл-Газали, Боэций, Иоанн Дамаскин, Пауыл апостол, Псевдо-Дионисий, Маймонид, Кентерберийлік Ансельм, Платон, Цицерон және Джон Скот Эриугена. «Summa» – Аквинаның бұрынғы «Summa contra Gentiles» еңбегінің құрылымдық және кеңейтілген нұсқасы, бірақ екеуі де әртүрлі мақсаттармен жазылған. «Summa Theologiae» теологияны жаңа бастаған студенттерге христиандық сенімді түсіндіруді мақсат етеді, ал «Summa contra Gentiles» христиандық сенімді түсіндіруді және оны жау жағдайларда қорғауды көздейді, әр мақала нақты сенімді немесе ересьті жоққа шығарып, қолданылуы жоспарланған жағдайларға бейімделген аргументтермен түсіндіріледі. Аквина «Summa»ны бастауыш студенттерге арналған жұмыс ретінде жоспарлаған:

Theological treatise by Thomas Aquinas

The Summa Theologiae or Summa Theologica , often referred to simply as the Summa, is the best known work of Thomas Aquinas (1225–1274), a scholastic theologian and Doctor of the Church. It is a compendium of all of the main theological teachings of the Catholic Church, intended to be an instructional guide for theology students, including seminarians and the literate laity. Presenting the reasoning for almost all points of Christian theology in the West, topics of the Summa follow the following cycle: God; Creation, Man; Man's purpose; Christ; the Sacraments; and back to God. Although unfinished, it is "one of the classics of the history of philosophy and one of the most influential works of Western literature." It remains Aquinas' "most perfect work, the fruit of his mature years, in which the thought of his whole life is condensed". Throughout the Summa, Aquinas cites Christian, Muslim, Hebrew, and Pagan sources, including, but not limited to: Christian Sacred Scripture, Aristotle, Augustine of Hippo, Avicenna, Averroes, Al Ghazali, Boethius, John of Damascus, Paul the Apostle, Pseudo Dionysius, Maimonides, Anselm of Canterbury, Plato, Cicero, and John Scotus Eriugena. The Summa is a more structured and expanded version of Aquinas's earlier Summa contra Gentiles, though the two were written for different purposes. The Summa Theologiae intended to explain the Christian faith to beginning theology students, whereas the Summa contra Gentiles, to explain the Christian faith and defend it in hostile situations, with arguments adapted to the intended circumstances of its use, each article refuting a certain belief or a specific heresy. Aquinas conceived the Summa specifically as a work suited to beginning students:

It was while teaching at the Santa Sabina studium provinciale—the forerunner of the Santa Maria sopra Minerva studium generale and College of Saint Thomas, which in the 20th century would become the Pontifical University of Saint Thomas Aquinas, Angelicum—that Aquinas began to compose the Summa. He completed the Prima Pars ('first part') in its entirety and circulated it in Italy before departing to take up his second regency as professor at the University of Paris (1269–1272). Not only has the Summa Theologiae been one of the main intellectual inspirations for Thomistic philosophy, but it also had such a great influence on Dante Alighieri's Divine Comedy, that Dante's epic poem has been called "the Summa in verse". Even today, both in Western and Eastern Catholic Churches, and the mainline Protestant denominations (Anglicanism, Lutheranism, Methodism, and Reformed Christianity), it is very common for the Summa Theologiae to be a major reference for those seeking ordination to the diaconate or priesthood, or for professed male or female religious life, or for laypersons studying philosophy and theology at the collegiate level.

Ол Санта-Сабина провинциалдық студиумында – Санта-Мария sopra Minerva бас студиумы мен Сент-Томас колледжінің алдағысы, 20 ғасырда Сент-Томас Аквиналықтың Пап университеті, Анжеликум болар еді – «Summa»ны жазуды бастады. Ол «Prima Pars» («бірінші бөлім») толыққанды аяқтап, Италияда таратып, Париж университетінде профессор ретінде екінші регенттік қызметін бастамас бұрын (1269–1272) кетті. «Summa Theologiae» томистік философияның негізгі интеллектуалдық шабыты ғана емес, сонымен қатар Данте Алигьеридің «Құдайлық комедиясына» үлкен әсер етті, сондықтан Дантенің эпостық поэмасы «өлеңмен жазылған Сумма» деп аталды. Бүгінгі күні Батыс және Шығыс Католик шіркеулерінде, сондай-ақ негізгі протестанттық конфессияларда (Англикандық, Лютерандық, Методистік және Реформаланған христиандық) «Summa Theologiae» діни қызметке немесе діни өмірге дайындалып жатқандар үшін, сондай-ақ философия мен теологияны колледж деңгейінде оқып жатқан жай адамдар үшін маңызды анықтама болып табылады.

Мақаланың пішімі

Сумманың мақалаларында қолданылған әдіс Аверроэстен алынған, оны Аквинас құрметпен "Түсіндіруші" деп атайды. Сумма мақалаларының стандартты форматы мынадай: әлі айтылмаған қорытындыға қарсылықтардың (praeterea) тізімі келтіріледі. Бұл қорытынды көбінесе (бірақ әрқашан емес) бірінші қарсылықтың кіріспесін жоққа шығару арқылы анықталады. Ұзындығы жағынан қысқа қарсы пікір, "sed contra" ("керісінше") сөзімен басталады. Бұл пікір көбінесе Киелі кітап, Аристотель немесе шіркеу әкелері сияқты авторитеттік еңбектерге сілтеме жасайды. Нақты аргумент "respondeo dicendum quod" ("Мен былай жауап беремін") сөзімен басталады. Бұл әдетте мәселені түсіндіру болып табылады. Қажет болған жағдайда, бұрынғы қарсылықтарға немесе қарсы пікірге жеке жауаптар беріледі. Мұндай жауаптар бір сөйлемнен бірнеше абзасқа дейін созылуы мүмкін.

ІІ бөлімнің құрылымы

Сумманың ІІ бөлігі екі бөлікке бөлінеді (Prima Secundae және Secunda Secundae, тиісінше "1a2æ" және "2a2æ" деп аталады). Бірінші бөлім 114 сұрақтан, ал екінші бөлім 189 сұрақтан тұрады. Екінші бөлімнің екі бөлігі көбінесе бірнеше "тақырыптарды" қамтиды. Мазмұны:

II-I бөлік

Соңғы нәрсе туралы трактат (qq. 1–5):
Адам әрекеттері туралы трактат (qq. 6–21)
Жалпы ерік (qq. 6–7)
Ерік (qq. 8–17)
Жақсылық және жамандық (qq. 8–21)
Құмарлықтар туралы трактат (qq. 22–48)
Жалпы құмарлықтар (qq. 22–25)
Махаббат және жек көру (qq. 26–29)
Құштарлық және ләззат (qq. 30–34)
Ауырсыну және қайғы (qq. 35–39)
Қорқу және батылдық (qq. 40–45)
Ашу (qq. 46–48)
Әдеттер туралы трактат (qq. 49–70)
Әдеттер жалпы; олардың себептері мен салдары (qq. 49–54)
Жақсы мінез; зиялы және моральдық жақсылықтар (qq. 55–60)
Жақсы мінез; негізгі және діни жақсылықтар (qq. 61–67)
Киелі Рухтың сыйлары, берекелері және игіліктері (qq. 68–70)
Керілік және күнә туралы трактат (qq. 71–89)
Керілік және күнә өздері; күнәлердің салыстырылуы (qq. 71–74)
Күнәның жалпы себептері; күнәның ішкі себептері (qq. 75–78)
Күнәның сыртқы себептері, мысалы, шайтан және адамның өзі (qq. 79–84)
Табиғаттың бұзылуы, күнәның ізі; жеңіл және өлімдік күнә үшін жаза (qq. 85–89)
Заң туралы трактат (qq. 90–108)
Заңның мәні; заңның түрлері; оның салдары (qq. 90–92)
Мәңгілік заң, табиғи заң, адам заңы (qq. 93–97)
Ескі заң; рәсімдік және сот ережелері (qq. 98–105)
Евангелие заңы немесе жаңа заң (qq. 106–108)
Рақым туралы трактат (qq. 109–114): оның қажеттілігі, мәні, себебі және салдары

II-II бөлік

Теологиялық ізгіліктер туралы трактат (сұрақтар 1–46)
Кардинал қасиеттер туралы трактат (сұрақтар 47–170)
Сақтық туралы трактат (сұрақтар 47–56)
Әділет туралы трактат (сұрақтар 57–122)
Қуат пен ұстамдылық туралы трактат (сұрақтар 123–170)
Тегін рақым туралы трактат (сұрақтар 171–182)
Өмір жағдайы туралы трактат (сұрақтар 183–189)

Қорытынды және негізгі ойлар

Сент-Томастың ең ұлы еңбегі – «Сумма» еді, және ол оның көзқарастарының ең толық баяндамасы болып табылады. Ол Климент IV (1265 жылдан кейін) тұсынан өмірінің соңына дейін осы кітапты жазды. Ол қайтыс болған кезде ІІІ бөлімнің (құнаю туралы) 90-сұрағына жеткен еді. Бұл еңбектің құрылымы циклдік реттелуді көрсетеді. Ол 2-сұрақтағы Құдай мен Оның бар екендігінен басталады. «Сумманың» бірінші бөлігі Құдай мен Оның жаратылысы туралы, ал оның шыңы адамда. Сондықтан Бірінші бөлім адам туралы зерттемемен аяқталады. «Сумманың» екінші бөлігі адамның мақсатымен (өмірдің мәнімен) айналысады, ол – бақыт. Бұл бөлімде егжей-тегжейлі баяндалған этика, адамның тағдырына жетуі үшін ұстанған этиканың (табиғаты Аристотельдік) тұжырымдамасы болып табылады. Ешбір адам өз күшімен толыққанды этикалық өмір сүре алмайтындықтан (демек, Құдайға жете алмайтындықтан), Құдай мен адам арасындағы қашықтықты жою үшін толық адамның болуы қажет болды. Осылайша Құдай адам болды. Сондықтан «Сумманың» үшінші бөлігі Мәсіхтің өміріне арналған. Бұл толық адам көрсеткен жолмен жүру үшін, Құдайдың игілігімен өмір сүру үшін (адамның құтқарылуы үшін қажет нәрсе), қасиеттер (сакраменттер) берілді; «Сумманың» соңғы бөлігі осы қасиеттерді қарастырады.

Негізгі тұстар

Теология – барлық ғылымдардың ең анығы, себебі оның бастауы – құдайлық білім (оны ешқандай жаңылысқа салу мүмкін емес) және оның тақырыбының жоғары құндылығы, оның мәні адам ақылынан асып түседі. Адам бір нәрсенің салдары мен себебін білгенде, зияның табиғи қалауы – сол нәрсенің мәнін түсіну болып табылады. Бұл түсінік – зияның толықтығы үшін қажет. Бір нәрсенің болуы мен оның мәні ерекше (мысалы, қатты алтыннан жасалған таудың мәні болар еді, себебі оны көзге елестетуге болады, бірақ оның болуы болмас еді, өйткені ол әлемде жоқ). Дәлірек айтқанда, бір нәрсенің болуы және адамның оны түсінуі/қиялдауы – барлық нәрседе бөлек, Құдайдан басқа, Ол толық қарапайым. Адам ақылы ғана мыналарды дәлелдей алады: Құдайдың бар екендігін; Оның толық қарапайымдығын, яғни құрамының жоқтығын; Оның мәңгілік табиғатын (яғни, Ол уақыттан тыс, себебі уақыт – Құдайдың жаратылған ғаламының бір бөлігі); Оның білімін; Оның еркінің іс-әрекет ету жолын; және Оның күшін. Әйгілі Томас адам ақылының Құдайдың ғаламды жаратқанын дәлелдеуге жететінін ойласа да, ғаламның мәңгілік пе, әлде белгілі бір уақытта пайда болды ма, оны анықтауға жете алмады. Керісінше, мұны тек Жаратылыс кітабынан алынған құдайлық аян ғана дәлелдей алады. Құдай туралы барлық айғақтар аналогтық немесе метафоралық болып табылады: адамды Құдай сияқты "жақсы" деуге болмайды, керісінше, ол жақсылық, әділдік немесе даналықта Құдайдың қарапайым табиғатын белгілі бір дәрежеде бейнелейді. "Сенімсіздік" – моральдық жағынан ең ауыр күнә. Әділ соғыс және табиғи құқық принциптері. Ең үлкен бақыт, ең жоғары жақсылық – нұрлы көріністе. Қарызға пайыз алуға тыйым салынған, себебі ол адамдардан бір нәрсе үшін екі рет ақы төлеуді талап етеді. Бір нәрсенің құнынан артық немесе кем сатудың өзі заңсыз (әділ баға туралы теория). Тасаппен айналысу өмір, белсенді өмірден артық. Одан да артығы – тасаппен айналысып, басқаларды да осы өмірге шақырып, оларға тасаппен айналысудың жемісін сыйлайтын өмір. (Бұл, шын мәнінде, Әйгілі Томасқа мүше болған Доминикан монахтарының өмір салты еді.) Монахтар да, епископтар да толықтық күйінде. Монах болу – үйленгеннен гөрі, тіпті (көп жағынан) дін қызметкері болудан да артық, бірақ епископ болудан кем. Яһудилер Мәсіхті өлтіруге ұстап бергенмен, оны жұртшылық өлтірді, бұл құтқарылу яһудилерден басталып, жұртшылыққа таралатынын алдын ала білдірді. Әлемнің соңынан кейін (барлық тірі нәрсе жойылғаннан кейін) әлем тірі емес нәрселерден (мысалы, тастардан) тұрады, бірақ апокалипсис оттарымен жарықтанады немесе сұлулығы артады; жаңа аспан мен жер құрылады. Шейіттер, дін мұғалімдері (дәрігерлер) және бойжеткендер, осы ретпен, көкте олардың жетістіктері үшін ерекше тәждер алады. "Физик Жердің дөңгелек екенін бір жолмен дәлелдейді, астроном басқа жолмен: соңғысы оны математика арқылы дәлелдейді, мысалы, тұтылудың пішіні арқылы немесе осыған ұқсас нәрселер арқылы; ал біріншісі оны физика арқылы дәлелдейді, мысалы, ауыр денелердің ортаға қарай қозғалысы арқылы." Суммада Құдайдың бар екендігіне бес дәлел бар, олар "бес жол" (quinque viae) деп аталады. Бес жол Сумманың 3125 бабының тек біреуін ғана қамтиды.

Theology is the most certain of all sciences because its source is divine knowledge (which cannot be deceived) and because of the greater worth of its subject matter, the sublimity of which transcends human reason. When a man knows an effect and knows that it has a cause, the natural desire of the intellect or mind is to understand the essence of that thing. This understanding is necessary for the perfection of the intellect. The existence of something and its essence are distinct (e. g., a mountain of solid gold would have essence, since it can be imagined, but not existence, since it is not in the world). More precisely, the being of something, and man's conception/imagination of such, are separate in all things—except for God, who is simple. Human reasoning alone can prove: the existence of God; His total simplicity or lack of composition; his eternal nature (i. e., He exists outside of time, as time is held to be a part of God's created universe); His knowledge; the way His will operates; and His power. Although St. Thomas felt that human reason alone could prove that God created the universe, reason alone could not determine whether the universe was eternal or actually began at some point in time. Rather, only divine revelation from the Book of Genesis proves that. All statements about God are either analogical or metaphorical: one cannot say man is "good" in exactly the same sense as God, but rather that he imitates in some way the simple nature of God in being good, just, or wise. "Unbelief" is the worst sin in the realm of morals. The principles of just war and natural law. The greatest happiness of all, the ultimate good, consists in the beatific vision. Collecting interest on loans is forbidden, because it is charging people twice for the same thing. In and of itself, selling a thing for more or less than what it is worth is unlawful (the just price theory). The contemplative life is greater than the active life. What is even greater is the contemplative life that takes action to call others to the contemplative life and give them the fruits of contemplation. (This actually was the lifestyle of the Dominican friars, of which St. Thomas was a member.) Both monks and bishops are in a state of perfection. Being a monk is greater than being married and even greater (in many ways) than being a priest, but it is not as good as being a bishop. Although the Jews delivered Christ to die, it was the gentiles who killed him, foreshadowing how salvation would begin with the Jews and spread to the Gentiles. After the end of the world (in which all living material will be destroyed), the world will be composed of non living matter (e. g. rocks), but it will be illuminated or enhanced in beauty by the fires of the apocalypse; a new heaven and earth will be established. Martyrs, teachers of the faith (doctors), and virgins, in that order, receive special crowns in heaven for their achievements. "The physicist proves the Earth to be round by one means, the astronomer by another: for the latter proves this by means of mathematics, e. g. by the shapes of eclipses, or something of the sort; while the former proves it by means of physics, e. g. by the movement of heavy bodies towards the center." The Summa includes five arguments for the existence of God, which are known as the "five ways" (quinque viae). The five ways occupy only one of the Summa 3,125 articles.

І бөлім: Теология

Сумманың бірінші бөлігі Құдай әлемді "жалпы алғашқы себеп" ретінде басқарады деген тұжырымда қорытылады. Құдай ақылды бағындырады; ол білу қабілетін сыйлайды және санаға түсініктерді бейімдейді, сондай-ақ, жақсылықты мақсат ретінде ұсынып, ерік-жігерді де бағындырады, осы арқылы қалау күшін (virtus volendi) құрайды. "Қалау дегеніміз – жалпы жақсылыққа деген белгілі бір ұмтылыс емес, оның өзі". Құдайдың барлық нәрседегі әсері бар, бірақ сонымен бірге, заттардың өзі де тиісті әсерін тигізеді. Сент-Томас ойлауында, Ареопагит идеялары, яғни жаратылған нәрселердің дәрежелі әсерлері осы жерде маңызды рөл атқарады. Көлеміне қарамастан, еңбек қолжазба түрінде кеңінен таралды, ал баспа ісінің дамуымен салыстырмалы түрде ерте басылды, 1460 жылдардан бастап.

Басылымдар

Инкунабуланың (15 ғасыр) ішінара басылымдары 1463 жылы жарық көрді; 2-бөлімнің бірінші бөлігін 1471 жылы Майнц қалалық Петер Шёффер басып шығарды. 1485 жылы Базель қалалық Михаэль Венслер толық басылымды жариялады. 16 ғасырдан бастап Суммаға көптеген түсініктемелер жарық көрді, олардың ішінде Питер Крокарт (1514 жылы қайтыс болды), Франсиско де Витория және Томас Каетан (1570 ж.) есімдері ерекше аталады. 1663 жыл. Summa totius theologiae (Ordinis Praedicatorum ed.), редакторы Грегорио Донати (1642 жылы қайтыс болды).
1852–73 жылдар. Парма басылымы. Opera Omnia, Парма: Fiaccadori. 1871–82 жылдар. Vivès басылымы. Opera Omnia, Париж: Vivès. 1886 жыл. Editio altera romana, Папа Лео XIII редакторы. Forzani, Рим. 1888 жыл. Леонин басылымы, редакторы Роберто Буса, түсіндірмесі Томас Каетан. 1964–80 жылдар. Blackfriars басылымы (61 томдық, латын және ағылшын тілдерінде жазбалар мен кіріспелермен, Лондон: Eyre & Spottiswoode (Нью-Йорк: McGraw Hill. 2006 ж., қағаздық мұқаба).

Аудармалар

Ең қолжетімді ағылшын тіліндегі аудармасы – 1911 жылы Бензигер ағайындары бес томдық түрінде жариялаған (1920 жылы қайта қаралып басылған) нұсқасы. Аударманың барлық жұмысын Лоуренс Шапкотт (1864-1947), ағылшын доминикан монах жасаған. Авторлық құқығын жасыру үшін, ол аударманы Ағылшын доминикан провинциясының әкелері жасаған деп көрсеткен. Әке Шапкотт сонымен қатар Аквинаның басқа да көптеген еңбектерін аударған. 1886–92 жылдар. Die katholische Wahrheit oder die theologische Summa des Thomas von Aquin (неміс тілінде), К. М. Шнайдер аударған. Регенсбург: Г. Дж. Манц. 1911 жыл. Ағылшын доминикан провинциясының әкелері аударған Қасиетті Тома Аквиннің Summa Theologiæ. Нью-Йорк: Бензигер ағайындары. 1920–22 жылдар. Қасиетті Тома Аквиннің Summa Theologiæ (қайта қаралып басылған). Лондон: Бензигер ағайындары. 1947–48 жылдар. (қайта басылым, 3 томдық). Нью-Йорк: Бензигер ағайындары. 1981 жыл. Вестминстер, МД: Христиандық классикасы. 1927–43 жылдар. Theologische Summa (голланд тілінде), Доминикан ордені аударған. Антверпен. 1964–80 жылдар. Blackfriars басылымы (61 томдық, латын және ағылшын тілдерінде түсіндірмелермен және кіріспелермен, Лондон: Eyre & Spottiswoode және Нью-Йорк: McGraw Hill Book Company), жұқа қағазды басылымы 2006 жылғы 1989 жыл. Summa Theologiae: A Concise Translation, Т. Макдермот аударған. Лондон: Эйр және Спотисвуд.