589-1038 жылдар аралығындағы Вавилондық еврей академиялары

Кіріспе

Яһуди ғылымының орталығы, 589–1038 жж.

Вавилониядағы Талмуд академиялары, сондай-ақ Геоникалық академиялар деп аталатын олар, шамамен 589–1038 жылдар аралығында (еврей күнтізбесі бойынша 4349 жылдан 4798 жылға дейін) еврей ғылымының орталығы және Халаханың дамуы болды. Еврей көздерінде «Вавилония» деп аталатын, сол кезде әртүрліше Асористан (Сасани империясының құрамында) немесе Ирак (11 ғасырға дейін мұсылман халифатының құрамында) деп белгіленген аймақта орналасқан. Бұл академиялар геосаяси және географиялық тұрғыдан ежелгі Вавилония империясымен толықтай сәйкес келмейді, себебі еврейлердің қызығушылығы негізінен Тигр және Евфрат өзендері арасында, әсіресе Пумбедита (қазіргі Фаллужа, Бағдаттан батысқа қарай орналасқан қала) және Евфраттың оңтүстігіндегі Сура қалалары арасында орналасқан еврей діни академияларына қатысты. Бұл академиялардың басты жұмысы – 550 жыл шамасында Вавилонның еврей қауымының екі жетекшісі Рав Аши мен Равина бастаған Вавилон Талмудын құрастыру болды. Савораим немесе Раббанан Савораи (Талмудтан кейінгі раввиндер) бұл мәтінге редакциялық жұмысты келесі 250 жыл бойы жалғастырды. Шын мәнінде, мәтіннің көп бөлігі шамамен 700 жылға дейін соңғы түріне жеткен жоқ. Ең танымал екі академия Сура мен Пумбедитада орналасқан; Сура академиясы бастапқыда үстемдік құрды, бірақ Геоникалық кезеңнің соңына қарай оның билігі әлсіреді және Пумбедита академиясының Геонаты үстемдікке ие болды. Нехардеа және Махуза (әл-Мадаин) қалаларында да маңызды ешивоттар орналасқан. Ежелгі дәуірдің соңында және орта ғасырдың басында Бабылдағы ешивоттар ежелгі Синедриомен, яғни еврейлердің діни билік кеңесімен бірдей функцияларды атқарды. Академиялар исламға дейінгі Вавилонияда зороастрийлік Сасанидтер тұсында құрылған және сол кезде әлемдегі ең ірі қала болған Сасанидтердің астанасы Ктесифоннан алыс емес жерде орналасқан. VII ғасырда Персияны мұсылмандар басып алғаннан кейін, академиялар төрт жүз жыл бойы ислам халифатының билігінде жұмыс істеді. Шерира Гаонның айтуынша, Сураның алғашқы гаоны 609 жылы қызметке кірген Мар Раб Мар болды. Сураның соңғы гаоны 1034 жылы қайтыс болған Самуэль бен Хофни болды; Пумбедитаның соңғы гаоны 1040 жылы өлімге қиналған Езекия Гаон болды; сондықтан Геонимдердің қызметі шамамен 450 жылды қамтиды. Геонимдер Сура мен Пумбедитаның екі ұлы раввиндік колледждерінің президенттері болды және ерте орта ғасырларда бүкіл әлемдегі еврей қауымының жалпы қабылданған рухани басшылары болды, бұл Реш Галутадан (Екзиларх) айырмашылығы ислам елдеріндегі яһудилерге дүниежүзілік билік жүргізді. Вавилон Талмуды Рав пен Самуилдің академияларында дамыған үш ғасырдан кейін, оны бес ғасыр бойы ынтамен сақтап, зерттеп, мектептерде түсіндірді және олардың ықпалы арқылы бүкіл диаспора мойындады. Сура мен Пумбедита білімнің маңызды орталықтары саналды: олардың басшылары мен даналарының шешімдері барлық тараптан ізделді және еврей қауымдық өмірі барлық жерде қабылданды.

The Talmudic academies in Babylonia, also known as the Geonic academies, were the center for Jewish scholarship and the development of Halakha from roughly 589 to 1038 CE (Hebrew dates: 4349 AM to 4798 AM) in what is called "Babylonia" in Jewish sources, at the time otherwise known as Asōristān (under the Sasanian Empire) or Iraq (under the Muslim caliphate until the 11th century). It is neither geopolitically, nor geographically identical with the ancient empires of Babylonia, since the Jewish focus of interest has to do with the Jewish religious academies, which were mainly situated in an area between the rivers Tigris and Euphrates and primarily between Pumbedita (modern Fallujah, a town west of Baghdad), and Sura, a town farther south down the Euphrates. The key work of these academies was the compilation of the Babylonian Talmud, started by Rav Ashi and Ravina, two leaders of the Babylonian Jewish community, around the year 550. Editorial work by the Savoraim or Rabbanan Savoraei (post Talmudic rabbis), continued on this text for the next 250 years. In fact, much of the text did not reach its final form until around 700. The two most famous academies were located at Sura and Pumbedita; the Sura Academy was originally dominant, but its authority waned towards the end of the Geonic period and the Pumbedita Academy's Geonate gained ascendancy. Major yeshivot were also located at Nehardea and Mahuza (al Mada'in). For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient Sanhedrin, i. e., as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sasanians and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the Muslim conquest of Persia in the seventh century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to Sherira Gaon, was Mar Rab Mar, who assumed office in 609. The last gaon of Sura was Samuel ben Hofni, who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was Hezekiah Gaon, who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early Middle Ages, in contrast to the Resh Galuta (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. The three centuries in the course of which the Babylonian Talmud was developed in the academies founded by Rav and Samuel were followed by five centuries during which it was zealously preserved, studied, expounded in the schools, and, through their influence, recognized by the whole diaspora. Sura and Pumbedita were considered the only important seats of learning: their heads and sages were the undisputed authorities, whose decisions were sought from all sides and were accepted wherever Jewish communal life existed.

Географиялық аумақ

Яһуди дереккөздері Талмуд академияларының төменгі Месопотамияның солтүстік жартысында орналасқан жерін атау үшін "Вавилония" терминін жиі қолданады. Бұл аймақ 637 жылы мұсылмандар басып алғанға дейін, бір замандастары үшін Сасани әкімшілігінің Асористан провинциясы ретінде танымал болды, ал содан кейін араб тілінде Савад немесе аль 'Ирак аль 'Араби ("Араб Ирағы") деп аталды. Яһуди дереккөздеріндегі "Вавилония" термині – әрқашан анахронизм, себебі олар сипаттайтын аймақ көне Вавилония империяларынан мүлдем өзгеше. Яһуди дереккөздері негізінен солтүстіктегі Пумбедита (қазіргі Фаллужа, Бағдаттан батысқа қарай) және оңтүстіктегі Сура арасындағы екі маңызды академияға назар аударады. Екі академия да, сондай-ақ Нехардея және Махуза Тигр мен Евфрат өзендері арасында немесе олардың жанында орналасқан.

Өмірбаян

Ирактағы яһудилердің тарихы Езрадан (б.з.д. 5 ғасыр) Ақсақал Хиллелге (дәстүрлі түрде б.з.д. 110 – 10 жылдар) дейінгі төрт ғасыр үшін көбінесе белгісіз болып табылады; ал Хиллелден Яһуда ханзадасына (б.з. 2 ғасыры) дейінгі келесі екі ғасырдың тарихы Вавилон яһудилерінің білім деңгейі туралы аз ғана мәлімет береді. Бабыл мектептері туралы басты мәлімет көзі Шерира Гаон өзінің атақты хатында осы қараңғы ғасырларға сілтеме жасап былай деді: «Шүбәсіз, Бабылда Тора бойынша жалпы білім берілді; бірақ рабби [Иудеяның] өліміне дейін жер аударылғандардан басқа, танымал мектеп басшылары болған жоқ». Бабылдағы яһуди дінінің негізгі орталығы Нехардея болды, онда бірнеше білім беру орындары болды. Нехардеяда патша Екония салған деп есептелетін ежелгі синагога сақталған. Нехардеяға жақын Хузал қаласында Езра академиясының қираған орындары көрінетін тағы бір синагога болды. Адрианнан бұрынғы кезеңде рабби Акива Синедрионнан Нехардеяға келген кезде, неке заңнамасы бойынша жергілікті ғалыммен пікір алмасты (Мишна Йеб., соңы). Сол уақытта Солтүстік Месопотамиядағы Нисибис қаласында тамаша яһуди колледжі болды, оның басшысы Яһуда бен Батира еді, және онда қуғын-сүргін кезінде көптеген Иудея ғалымдары пана тапты. Нехар Пекодта құрылған мектеп те уақытша маңызға ие болды, оны Яһудадан келген көшпенді Ханина, Иешуа бен Хананияның туысы құрған. Егер Иудея билігі Ханинаның амбициясын тез арада тоқтатпағанда, бұл мектеп Бабыл және Иудея яһудилері арасында жарылысқа себеп болуы мүмкін еді.

Академиялардың құрылуы

Адрианнан кейін яһуди білімін қалпына келтіруге көмектескендердің арасында Бабыл ғалымы Натан, жер аударылған патшаның отбасы мүшесі болды, ол тіпті князь Яһуданың кезінде де қызметін жалғастырды. Тағы бір вавилондық, Һийя бар Абба, Танайм дәуірінің соңғы кезеңіндегі ең басты басшылардың бірі болды. Оның немере інісі, Абба Арика, кейіннен Рав деп аталды, ол Яһуданың ең маңызды шәкірттерінің бірі болды. Равтың Бабылдағы үйіне оралуы, оның жылы дәл жазылған (530 Селевкид дәуірі, 219 жылы), эпоханы белгілейді; өйткені ол Вавилондық иудаизмдегі жаңа қозғалыстың басталуымен байланысты, атап айтқанда, бірнеше ғасырлар бойы Вавилондық академиялар ойнаған басым рөлдің басталуы. Нехардияны әкесі Абба сол қаланың билеушілерінің қатарында саналатын досы Самуилге қалдырып, Рав Сурада жаңа академия құрды, онда ол мүлік иеленді. Осылайша Бабылда бір-бірінен тым алыс, бірақ бір-бірінің жұмысына кедергі келтірмейтін екі академия пайда болды. Рав пен Самуилдің дәрежесі мен білімдері бірдей болғандықтан, олардың академиялары да бірдей дәрежеде және ықпалда болды. Осылайша, бабылдық раввиндік мектептер өздерінің дәрістерін керемет түрде бастады, ал сабақтарында жүргізілген талқылаулар бабылдық Талмудқа жинақталған ғылыми материалдың ең алғашқы қабаттарын жасады. Осы екі колледждің бірнеше онжылдықтар бойы бір деңгейде бірге өмір сүруі Вавилон академияларының қос басшылығының ерекше құбылысына әкелді, ол бірнеше кішкене үзілістермен тұрақты мекемеге айналды және Вавилондық иудаизмнің дамуында маңызды фактор болды. 259 жылы Оденатус Нехардеяны жойғанда, Рав өлгеннен кейін он екі жыл өткен соң, ал Самуил өлгеннен кейін бес жыл өткен соң, оның орнын көршілес қала Пумбедита алды, онда Рав пен Самуилдің оқушысы Яһуда бар Езекиел жаңа мектеп құрды. Оның негізін қалаушы өмір сүрген кезде және одан да көп оның мұрагерлері кезінде бұл мектеп зияткерлік жітілігі мен кемсітушіліктерімен танымал болды, олар жиі шашты бөлуге айналды. Пумбедита Вавилондық Исраилдің зияткерлік өмірінің басқа да ошағына айналды және ол осы позицияны гаон кезеңінің соңына дейін сақтады. Нехардия тағы бір рет Рав Ашидің замандасы Амемардың тұсында танымал болды. Сураның (соның ішінде көрші қала Мата Мехасияның атымен де белгілі) жылтырауын Равның шәкірті және мұрагері Рав Хуна арттырды, оның тұсында академияға келушілер саны ерекше болды. 297 жылы Хуна қайтыс болғаннан кейін Пумбедита академиясының директоры Джуда бен Езекиелді Сураның даналары да өздерінің басшысы ретінде таныды. Яһуданың өліміне екі жыл өткен соң, Сура оның басшысы Рав Чисда (өлді 309) болып, білімнің жалғыз орталығы болды. Хисада Хунаның өмірінде Равтың Сурадағы қираған академиясын қайта салды, ал Хунаның колледжі Мата Мехасия (Шерира) маңында болды. Чисда қайтыс болғаннан кейін Сура ұзақ уақыт бойы маңыздылығын жоғалтты. Пумбедитада Рабба бар Нахмани (331 жылы қайтыс болды), Жүсіп (333 жылы қайтыс болды) және Абай (339 жылы қайтыс болды) сабақ берді. Олардан кейін колледжді өзінің туған қаласы Махузаға (әл-Мадаин) қосқан Рабба да келді. Бұл ұстаздардың тұсында Таурат заңының зерттелуі елеулі түрде дамыды. Римдіктердің қуғын-сүргінінен өз үйлерінен қуылған кейбір Яһудалық Палестиналық ғалымдар осы салаға елеулі үлес қосты. 352 жылы Раба қайтыс болғаннан кейін Пумбедита бұрынғы орнын қайта алды. Академияның басшысы Раби Нахман бар Ицхак (356 жылы қайтыс болды), Раббаның шәкірті. Оның тәлім беру әдісінен Бабыл Талмудын құрайтын материалдың орасан көптігін редакциялауға тырысудың алғашқы іздерін байқауға болады. Алайда, бұл шығарманың тууы Пумбедитада емес, Сурада болды. Раба қайтыс болғаннан кейін, оның тағы бір шәкірті Нарештің Папасы Сураға жақын Нареште колледж құрды, бұл біршама уақыт бойы Сура мектебінің өсуіне кедергі болды; бірақ Папа қайтыс болғаннан кейін, 375 жылы Сурадағы колледж бұрынғы үстемдігін қалпына келтірді. Оның қалпына келтірушісі Рав Аши болды, оның басшылығымен жарты ғасырдан астам уақыт бойы (Аши 427 жылы қайтыс болды) ол үлкен беделге ие болды және осындай көрікті жерлерді ұсынды, тіпті елден қуылғандар әр жылдың күзінде өздерінің әдеттегі ресми қабылдауларын өткізу үшін келді. Пумбедита мектебінде Сураның басымдығы танылды және бұл басшылық бірнеше ғасыр бойы берік сақталды. Ашидің ерекше ұзақ қызмет еткендігі, оның жоғары мәртебелі екендігі, білімінің мол болғаны, сондай-ақ сол кездегі жағдайдың қолайлы болғаны оның бастаған ісіне, яғни Бабыл академияларының екі ғасыр бойы жинаған материалдарын іріктеу және жинау жұмысын ілгерілетуге зор ықпал етті. Осы еңбектің нәтижесінде туған әдеби шығарманың соңғы редакциялануы кейінірек болды; бірақ дәстүр дұрыс Рав Ашиді Бабыл Талмудының бастаушысы деп атайды. Шындығында, Ашидің редакциялық жұмысы кейінірек көптеген қосымшалар мен кеңейтімдер алды; бірақ форма ешқандай маңызды өзгеріске ұшырамады. Бабыл Талмуды Академияның Сура жұмысы болып есептелуі керек, өйткені Аши академияның жарты жылдық бас жиналыстарының әрқайсысына, трактат бойынша, өзінің тексеру және таңдау нәтижелерін ұсынды және олар бойынша талқылауға шақырды. Оның жұмысы Сура академиясының келесі басшылары тарапынан жалғастырылып, жетілдірілді және, мүмкін, жазылып алынды, олар Бабылдың яхудилеріне тиген қайғылы қуғын-сүргін кезеңінде оның еңбегінің жемісін сақтады. Осы бақытсыздықтар, сөзсіз, Талмудтың толыққанды жұмыс ретінде жариялануының себебі болды; және Сура академиясынан осы ерекше әдеби еңбек шықты, ол яхудилерде ерекше орынға ие болды. Равина II (Р. Абина), Сура мұғалімі, дәстүр бойынша соңғы амора болып саналады; және оның өлімінің жылы (Селевкидтің 812 жылы, немесе Бірлескен дәуірдің 500 жылы) Талмудтың жабылу күні деп есептеледі. Оның өлімінен кейін яһуди орталығы Пумбедитаға көшті, онда Раба Йосси академияның басшысы болды. Сура осы кезеңде яхудилер қуғынға ұшырағандықтан төмендеді. Пумбедитада оқу жалғасты және академия Бабылдағы жетекші орталыққа айналды.

Among those that helped to restore Jewish learning, after Hadrian, was the Babylonian scholar Nathan, a member of the family of the exilarch, who continued his activity even under Judah the Prince. Another Babylonian, Hiyya bar Abba, belonged to the foremost leaders in the closing age of the Tannaim. His nephew, Abba Arika, afterward called simply Rav, was one of the most important pupils of Judah. Rav's return to his Babylonian home, the year of which has been accurately recorded (530 Seleucid era, 219 CE), marks an epoch; for from it dates the beginning of a new movement in Babylonian Judaism—namely, the initiation of the dominant rôle which the Babylonian academies played for several centuries. Leaving Nehardea to his friend Samuel of Nehardea, whose father, Abba, was already reckoned among the authorities of that town, Rav founded a new academy in Sura, where he held property. Thus, there existed in Babylonia two contemporary academies, so far removed from each other, however, as not to interfere with each other's operations. Since Rav and Samuel were acknowledged peers in position and learning, their academies likewise were accounted of equal rank and influence. Thus both Babylonian rabbinical schools opened their lectures brilliantly, and the ensuing discussions in their classes furnished the earliest stratum of the scholarly material deposited in the Babylonian Talmud. The coexistence for many decades of these two colleges of equal rank originated that remarkable phenomenon of the dual leadership of the Babylonian academies which, with some slight interruptions, became a permanent institution and a weighty factor in the development of Babylonian Judaism. When Odaenathus destroyed Nehardea in 259—twelve years after Rav's death, and five years after that of Samuel—its place was taken by a neighboring town, Pumbedita, where Judah bar Ezekiel, a pupil of both Rav and Samuel, founded a new school. During the life of its founder, and still more under his successors, this school acquired a reputation for intellectual keenness and discrimination, which often degenerated into mere hair splitting. Pumbedita became the other focus of the intellectual life of Babylonian Israel, and retained that position until the end of the gaonic period. Nehardea once more came into prominence under Amemar, a contemporary of Rav Ashi. The luster of Sura (also known by the name of its neighboring town, Mata Meḥasya) was enhanced by Rav's pupil and successor, Rav Huna, under whom the attendance at the academy reached unusual numbers. When Huna died, in 297, Judah ben Ezekiel, principal of the Pumbedita Academy, was recognized also by the sages of Sura as their head. On the death of Judah, two years later, Sura became the only center of learning, with Rav Chisda (died 309) as its head. Chisda had in Huna's lifetime rebuilt Rav's ruined academy in Sura, while Huna's college was in the vicinity of Mata Meḥasya (Sherira). On Chisda's death Sura lost its importance for a long time. In Pumbedita, Rabbah bar Nahmani (died 331), Joseph (died 333), and Abaye (died 339) taught in succession. They were followed by Raba, who transplanted the college to his native town, Mahuza (al Mada'in). Under these masters the study of the Law attained a notable development, to which certain Judean Palestinian scholars, driven from their own homes by the persecutions of Roman tyranny, contributed no inconsiderable share. After Raba's death, in 352, Pumbedita regained its former position. The head of the academy was Rav Nachman bar Yitzchak (died 356), a pupil of Raba. In his method of teaching may be discerned the first traces of an attempt to edit the enormous mass of material that ultimately formed the Babylonian Talmud. Not Pumbedita, however, but Sura, was destined to be the birthplace of this work. After Raba's death, Papa of Naresh, another of his pupils, founded a college in Naresh, near Sura, which, for the time being, interfered with the growth of the Sura school; but after Papa's death, in 375, the college at Sura regained its former supremacy. Its restorer was Rav Ashi, under whose guidance, during more than half a century (Ashi died 427), it attained great prominence, and presented such attractions that even the exilarchs came there, in the autumn of each year, to hold their customary official receptions. The school at Pumbedita recognized the preeminence of that of Sura; and this leadership was firmly retained for several centuries. The unusual length of Ashi's activity, his undeniable high standing, his learning, as well as the favorable circumstances of the day, were all of potent influence in furthering the task he undertook; namely, that of sifting and collecting the material accumulated for two centuries by the Babylonian academies. The final editing of the literary work which this labour produced did not, it is true, take place until somewhat later; but tradition rightly names Ashi as the originator of the Babylonian Talmud. Indeed, Ashi's editorial work received many later additions and amplifications; but the form underwent no material modification. The Babylonian Talmud must be considered the work of the Academy of Sura, because Ashi submitted to each of the semiannual general assemblies of the academy, treatise by treatise, the results of his examination and selection, and invited discussion upon them. His work was continued and perfected, and probably reduced to writing, by succeeding heads of the Sura Academy, who preserved the fruit of his labors in those sad times of persecution which, shortly after his death, were the lot of the Jews of Babylonia. These misfortunes were undoubtedly the immediate cause of the publication of the Talmud as a complete work; and from the Academy of Sura was issued that unique literary effort which was destined to occupy such an extraordinary position in Judaism. Ravina II (R. Abina), a teacher in Sura, is considered by tradition the last amora; and the year of his death (812 of the Seleucidan, or 500 of the Common Era) is considered the date of the close of the Talmud. After his death the Jewish center moved to Pumbedita, where Raba Yossi was the head of the academy. Sura declined in this period as the Jews were persecuted. In Pumbedita the study continued and the academy became the leading one in Babylonia.

Талмудтың түсіндірмесі

Вавилон Талмуды Рав пен Самуил құрған академияларда үш ғасыр бойы дамығаннан кейін, одан кейінгі бес ғасыр бойы ынтамен сақталды, зерттелді, мектептерде түсіндірілді және олардың ықпалы арқылы бүкіл диаспора тарапынан мойындалды. Сура мен Пумбедита білімнің жалғыз маңызды орталықтары саналды: олардың басшылары мен ғалымдары күдіксіз авторитеттер болды, олардың шешімдері барлық жақтан ізделді және еврей қауымдық өмірі барлық жерде қабылданды. Аггадада айтылғандай, «Алла осы екі академияны уәдесін орындау үшін жаратты, осылайша Құдайдың сөзі Израильдің аузынан ешқашан шығармайды». Талмуд аяқталғаннан кейінгі еврей тарихының кезеңдері Сура мен Пумбедитадағы ұстаздардың атақтарымен белгіленеді: Геонимдер мен Савораимдер дәуірі. Савораимдер – алтыншы ғасырдың бірінші үштен бірінде Талмудты аяқтаған және мәтініне көптеген толықтырулар енгізген еңбекқор ғалымдар. Бастапқыда Сура академиясының басшысына тиесілі болған «гаон» атағы, VII ғасырда мұсылман үстемдігі кезінде, эмигранттар мен академия басшыларының ресми лауазымы мен дәрежесі жаңадан реттелгенде, кеңінен қолданыла бастады. Бірақ атақтың иелері арасында үзіліс болдырмау үшін тарих Савораимдерді VII ғасырға дейін жалғастыруы керек немесе гаон атағының көнерек тегін қабылдауы керек. Шындығында, екі атақ та тек конвенциялық және бейтарап түрде қолданылады; олардың иелері Сура мен Пумбедита академияларының басшылары және осы ретте Амораймнің мұрагерлері болып табылады. Сураның жоғары статусы VIII ғасырдың соңына дейін сақталды, содан кейін Пумбедита маңыздырақ атанды. Сура еврей тарихында әрқашан көрнекті орын алады, өйткені Саадия Гаон сол жерде еврей біліміне жаңа серпін берді, осылайша иудаизмнің интеллектуалды жаңаруына жол ашты. Пумбедита, өз тарапынан, өзінің екі ұстазы – Шерира мен оның ұлы Хай Гаон (1038 жылы қайтыс болған) Геонимдер дәуірін және осымен бірге Вавилон академияларының қызметін ұлықтаумен аяқтады деп мақтана алады. X ғасырда Аббасид халифаты мен Бағдад қаласы құлдырағанда, көптеген вавилондық яһудилер Жерорта теңізі аймағына көшті. Геоникалық академиялар құлдырап, ақырында жабылды, бірақ көшпендер вавилондық яһуди дәстүрлерінің еврей әлемінде басымдыққа ие болуына көмектесті.

The three centuries in the course of which the Babylonian Talmud was developed in the academies founded by Rav and Samuel were followed by five centuries during which it was zealously preserved, studied, expounded in the schools, and, through their influence, recognized by the whole diaspora. Sura and Pumbedita were considered the only important seats of learning: their heads and sages were the undisputed authorities, whose decisions were sought from all sides and were accepted wherever Jewish communal life existed. In the words of the aggadah, "God created these two academies in order that the promise might be fulfilled, that the word of God should never depart from Israel's mouth" ." The periods of Jewish history immediately following the close of the Talmud are designated according to the titles of the teachers at Sura and Pumbedita; the time of the Geonim and that of the Savoraim. The Savoraim were the scholars whose diligent hands completed the Talmud in the first third of the sixth century, adding manifold amplifications to its text. The title "gaon," which originally belonged preeminently to the head of the Sura Academy, came into general use in the seventh century, under Muslim supremacy, when the official position and rank of the exilarchs and of the heads of the academy were regulated anew. But in order to leave no gaps between the bearers of the title, history must either continue the Savoraim into the seventh century or accept an older origin for the title of gaon. In point of fact, both titles are only conventionally and indifferently applied; the bearers of them are heads of either of the two academies of Sura and Pumbedita and, in that capacity, successors of the Amoraim. The inherited higher standing of Sura endured until the end of the eighth century, after which Pumbedita came into greater importance. Sura will always occupy a prominent place in Jewish history; for it was there that Saadia Gaon gave a new impulse to Jewish lore, and thus paved the way for the intellectual regeneration of Judaism. Pumbedita, on the other hand, may boast that two of its teachers, Sherira and his son Hai Gaon (died 1038), terminated in most glorious fashion the age of the Geonim and with it the activities of the Babylonian academies. When the Abbasid Caliphate and the city of Baghdad declined in the 10th century, many Babylonian Jews migrated to the Mediterranean region. The geonic academies declined and eventually closed, but the migrants helped Babylonian Jewish traditions become dominant throughout the Jewish world.

Академияларды ұйымдастыру

Академиялар жылдың белгілі бір айларында шақырылғандықтан, олар "сессия" деген мағына беретін арамей тіліндегі "метибта" деп аталды. Рав пен Шмуил басшылығымен Сура академиясы бұрынғысы сияқты "сидра" деп атала берді. Сура академиясының екінші деканы Рав Хуна тұсында ешива "метибта" деп аталды, ал Хуна "реш метибта" (рош месивта, рош ешиваға сәйкес) атағын алған бірінші адам болды. "Реш метибта" академия басшысының ресми атауы Геон дәуірінің соңына дейін сақталды.

Калла (жалпы жиналыс)

Рош метибтаның жанында және оның дәрежесінде екінші орында рош калла (жалпы жиналыстың төрағасы) тұрды. Калла (жалпы жиналыс) – Яһудеяда мүлдем белгісіз болған Вавилон иудаизмінің ерекшелігі. Вавилонның аумағының үлкендігіне байланысты, академиялардан алыс тұратын адамдардың да олардың кеңесіне қатысуы үшін жағдай жасалуы қажет болды. Бұл кездесулер, әрине, әртүрлі жастағы және білім деңгейіндегі студенттердің қатысуымен жылына екі рет – Адар және Елул айларында өтті. 10 ғасырға жататын, калладағы тәртіпті және дәрежелер арасындағы айырмашылықтарды сипаттайтын жазбада тек Геонимдер дәуіріне қатысты мәліметтер бар; бірақ оның көп бөлігі Аморлықтар дәуіріне дейін созылады. Төмендегі қысқаша баяндамада келтірілген сипаттама, кез келген жағдайда, бүкіл институттың және Вавилон академияларының ішкі өмірі мен ұйымдасқандығының қызықты суретін береді:

Калла айларында, яғни, Элул айында, жаздың соңында және Адар айында, қыс соңында, шәкірттер әртүрлі жерлерден кездесуге жол тартады, алдыңғы бес айда академия басшысы жариялаған трактатты дайындағаннан кейін. Адар және Елул айларында олар осы трактат бойынша өздерін тексеретін басшының алдына келеді. Олар төмендегідей ретпен отырады: Төрағаға тікелей жақын бірінші қатарда он адам отырады; олардың жетісі – раше калла, ал үшеуі – хаберим [достар] деп аталады. Әр жеті раше калланың қарауында "алуфим" [шеберлер] деп аталатын он адамнан болады. 70 алуфим – Синедрион, олар жоғарыда аталған бірінші қатардың артында жеті қатарға отырып, беттері төрағаға қаратылады. Олардың артында академияның қалған мүшелері мен жиналған шәкірттер арнайы орынсыз отырады. Отырыс келесідей өтеді: Бірінші қатардағылар тақырыпты дауыстап оқиды, ал қалған қатардағылар үнсіз тыңдайды. Олар талқылауды қажет ететін жерге келгенде, оны өздері талқылайды, ал басшы талқылау тақырыбын жадында сақтайды. Содан кейін басшы қарастырылып отырған трактат бойынша дәріс береді және талқылауға себеп болған жерлерді түсіндіреді. Кейде ол жиналғандарға белгілі бір халақты қалай түсіндіру керектігі туралы сұрақ қояды: оған тек басшы атын атаған ғалым ғана жауап бере алады. Басшы өз түсіндірмесін қосады, ал бәрі түсінікті болған соң, бірінші қатардағылардың бірі тұрып, бүкіл жиналысқа арналған сөз сөйлейді, олар қарастырған тақырып бойынша аргументтерді қорытындылайды. Калла айының төртінші аптасында Синедрион мүшелері, сондай-ақ басқа шәкірттер де басшының жеке тексеруінен өтеді, осы арқылы олардың білімі мен қабілеттерін дәлелдейді. Кімнің дайындығы жеткіліксіз екені анықталса, оны басшы сөкпейді және оның күнкөрісіне бөлінген стипендиясын алумен қорқытады. Осы калла жиналыстарында әртүрлі жерлерден келіп түскен сұрақтар да талқыланып, соңғы шешімі шығарылады. Басшы қатысушылардың пікірін тыңдап, шешімді жасайды, ол дереу жазылып алынады. Айдың соңында осы жаппай жауаптар (респонса) жиналысқа дауыстап оқылады және басшы қол қояды.

In the kallah months, that is, in Elul, at the close of the summer, and in Adar, at the close of the winter, the disciples journey from their various abodes to the meeting, after having prepared in the previous five months the treatise announced at the close of the preceding kallah month by the head of the academy. In Adar and Elul they present themselves before the head, who examines them upon this treatise. They sit in the following order of rank: Immediately next to the president is the first row, consisting of ten men; seven of these are rashe kallah; three of them are called 'ḥaberim' [associates]. Each of the seven rashe kallah has under him ten men called 'alufim' [masters]. The 70 allufim form the Sanhedrin, and are seated behind the above mentioned first row, in seven rows, their faces being turned toward the president. Behind them are seated, without special locations, the remaining members of the academy and the assembled disciples. The examination proceeds in this wise: They that sit in the first row recite aloud the subject matter, while the members of the remaining rows listen in silence. When they reach a passage that requires discussion they debate it among themselves, the head silently taking note of the subject of discussion. Then the head himself lectures upon the treatise under consideration, and adds an exposition of those passages that have given rise to discussion. Sometimes he addresses a question to those assembled as to how a certain Halakah is to be explained: this must be answered only by the scholar named by the head. The head adds his own exposition, and when everything has been made clear one of those in the first row arises and delivers an address, intended for the whole assembly, summing up the arguments on the theme they have been considering. In the fourth week of the kallah month the members of the Sanhedrin, as well as the other disciples, are examined individually by the head, to prove their knowledge and capacity. Whoever is shown to have insufficiently prepared himself is reproved by the head, and threatened with the withdrawal of the stipend appropriated for his subsistence. The questions that have been received from various quarters are also discussed at these kallah assemblies for final solution. The head listens to the opinions of those present and formulates the decision, which is immediately written down. At the end of the month these collective answers (responsa) are read aloud to the assembly, and signed by the head.