Кіріспе

Моше Тейтельбаум (; 1759 – 17 шілде 1841), сонымен қатар Йисмах Моше деп те белгілі, Венгриядағы Ужхелли (Саторжаухелли) қаласының ребесі болды. Леопольд Лёвтің айтуынша, ол өзінің атына "Тамар" деп қол қойған, бұл Теительбаум атына еврей тіліндегі баламасы, ал идиш тілінде "жүзім пальмасы" (неміс тіліндегі "Даттельбаум" сөзімен салыстырылады). Тейтельбаум алғаш Пржемышль қаласында, кейіннен 1808 жылы Ужхеллиге шақырылып раввин қызметін атқарды. Ужхеллиде ол Галиция басшыларынан тәуелсіз хасидтік қауымды құрды. 1822 жылы Тейтельбаумды жала жабу айыбымен түрмеге қамалған кейбір яһуди қылмыскерлеріне қашуға көмектесу үшін амулеттер берген деген күдік туды. Өзін ақтау үшін шақырылғанда, ол аталған амулеттердің мезузаның орнына қолданылғанын және олардың жалғыз мақсаты иесін зұлым рухтардан қорғау екенін мәлімдеді. Тейтельбаум зор құрметке ие болды, тіпті Мозе Софер де оған құрмет көрсеткен.

Шығармалары

Тейтельбаум үш негізгі еңбектің авторы болды: «Моисей жауап берді» (респонса жинағы), Tefillah Le Mosheh (תפלה למשה, Забурларға түсініктеме) және «Моисей қуанды» (ישמח משה, 1849; 2-ші басылымы 1898, Тораға қатысты уағыздар жинағы), және ол көбінесе соңғы еңбегінің атымен танылады. Ол Забурларға түсініктеме жазғанның маңызды бөлігін, оған көмек және бата сұрап келген адамдардан алған жеке жазбалардың артына жазған. Бұл жазбалар 1880 жылы Краковта алғаш рет өңделіп, жарияланғанға дейін көрнекті хасид раввиндерінің тізбегі арқылы жеткізілді. Оның ұрпақтары Сигет және Сатмар қауымдастықтарының басшылары болды, олар Сатмар хасидтері деп белгілі болды, ал оның «Моше» есімі оның ұрпағы, Сатмарлық Йоэль Тейтельбаум жазған «Вайоел Моше» кітаптар сериясына шабыт берді. Ол өзінің бұрынғы үш гильгулін (кабалистикалық терминологиядағы жаңа тууы) анықтағанын айтты: алғашқы гильгулінде Яков Авинудың қорасындағы қой болған, екінші жандарында Мұса заманында өмір сүрген, ал үшінші жандарында Бірінші ғибадатхананың қирауы кезінде өмір сүрген. Кемтарлық танытып, ол үшінші жандарудың мәнін ашпады, бірақ оның ізбасарлары басқа ребеден сұрады, ол оны Киелі кітаптағы пайғамбар Еремия деп анықтады. Алғашқы гильгул туралы ол ізбасарларына үйреткен әнді айтты, ол Яковтың қойларын бағып жүргенде айтатын ән екенін айтты. «Янкель хут эйнe kleine Lamm» әні қазіргі «Марияның кішкентай қозысы» әнімен байланысты емес. Оның ізбасарлары оның Еремиямен бұрынғы байланысын және бұл оның қазіргі өміріне қалай әсер еткенін үйретті. Өмірінің соңында ол еврей халқының Мәсіхтің келуін және ғибадатхананың қайта құрылуын қатты аңсады, сондықтан ол Мәсіхтің келуін күтіп, апта бойы сенбілік киімдерін киді. Ол 1841 жылдың 17 шілдесінде қайтыс болды.