Кіріспе
АҚШ-тағы Алғыс айту күнінің орталық бөлігі
Қазіргі АҚШ-тағы Алғыс айту күнінің орталық бөлігі – Алғыс айту кешкі асы (жайылма жағдайда – түйе кешкі асы деп аталады), көбінесе үлкен қуырылған түйеге негізделген мол дастарқан. Алғыс айту күні АҚШ-та тамақ және сусындардың бөлшек саудасы көлемі, сондай-ақ жеке адамның тамақ тұтыну мөлшері бойынша ең ірі тамақтану шарасы болып саналады. Адамдар кешкі ас барысында үш-төрт мың калорияға дейін қабылдауы мүмкін. Шіркеу қызметтеріне қатысумен қатар, Алғыс айту кешкі асы Солтүстік Америкада мереке орнағаннан бері тойлаудың маңызды бөлігі болып табылады. 2015 жылғы Harris Poll сауалы бойынша, Алғыс айту күні АҚШ-та Рождестводан кейін екінші ең танымал мереке болды, ал түйе – аймаққа, жас буынға, жынысқа немесе нәсілге қарамастан, ең танымал мерекелік тағам. Алғыс айту кешкі асында түйе әртүрлі гарнирлермен беріледі, олар дәстүрлі – картоп пюресі, сорпа, жусаны соусы сияқты, немесе аймақтық немесе мәдени мұраны көрсететін тағамдар болуы мүмкін. Алғыс айту күні алғыс айтумен байланысты болғандықтан, Алғыс айту кешкі асы алдында дұға оқу – осы тойдың дәстүрлі бөлігі. Алғыс айту кешкі асының көптеген тағамдары Америка құрлығында өсетін ингредиенттерден жасалады, оларға түйе, картоп, тәтті картоп, жүгері, қабақ (соның ішінде тықылмай), жасыл бұршақ және жусан кіреді. Паломниктер осы тағамдардың кейбіреуін жергілікті халықтан білген болуы мүмкін, ал қалғандары алғашқы қоныс аударушыларға белгілі болмаған. Оларды Алғыс айту күнінде жеу дәстүрі кейінгі американдықтар үшін олардың қолжетімділігімен байланысты болуы мүмкін. Солтүстік Американың алғашқы қоныс аударушылары түйе жеген, бірақ 17 ғасырда Алғыс айту күнімен байланысты әсем дастарқандар 19 ғасылдың жазушыларының туындылары еді, олар барлық американдықтардың бірлесе қуанатын біртұтас мерекені танымал етуге тырысты.
Плимут колониясы және алғыс айту күні кешкі ас
Алғыс айту кешкі асы дәстүрі көбінесе халық мәдениетінде Жаңа Англиямен байланыстырылады. Жаңа Англия пуритандары көптеген нақты оқиғаларды еске алу үшін алғыс айту күндерін жариялаған. Бұл күндер діни рәсімдермен, дұғалармен және кейде ораза ұстаумен белгіленген. Сол кездегі шіркеу жазбаларында мұндай шаралардың бір бөлігі ретінде тамақ жеу немесе тойлау туралы ештеңе айтылмаған. Бір ғана жазбада 1636 жылы шіркеу қызметінен кейін «жаратылысқа қуану, кедейлерді байлар шақырған» деген мәлімет бар. Басқа авторлар осыған соншалықты назар аударған жоқ. Джейн Г. Остин 1889 жылы «Стандиштің Стандиш» атты паломниктер туралы ойдан шығарылған туындысын жариялады. Остин паломниктердің келгеніне бір жыл толған соң, олардың бұршақ жаңғағымен толтырылған түйеқұс, басқа да құстар, бұғы, қайнатылған сиыр еті және басқа да қуырылған еттер, устрица, моллюска сорпасы, шафранды қамыр, асығыс пудинг, кептірілген нан, маншет наны, май, мелитра, горчица, репа, салат, жүзім, шафран, ақшақар, сыра және тамыр сырасын жегенін сипаттады. Остиннің осы шамадан тыс сипаттауы сол қыста Плимут колониясында болған аштықтан және дұрыс тамақтанбаудан туған өлім-жітім туралы тарихи деректерді ескермеді. Дегенмен, оның туындысы өте танымал болды. Оны басқа авторлар қайталап, пьесалар мен қоғамдық шараларға бейімдеп, мектеп оқу бағдарламаларына енгізді. Остин және басқалардың жазбалары халық мәдениетінде паломниктердің алғыс айту мейрамының дұрыс емес бейнесін қалыптастыруға және оны АҚШ-тың ұлттық ерекшелігінің бір бөлігіне айналдыруға көмектесті. 1935 жылы Азаматтық консервация корпусына ұсынылған алғыс айту күнінің кешкі асына мыналар кірді: тұршы, жасыл майлы шұбат, сельдерей, қуырылған түйеқұс, устрица сорпасы, жуса соусы, ішек соусы, қаймақпен пісірілген спаржа ұштары, қар тәрізді картоп, пісірілген морковь, ыстық бөлкелер, жеміс салаты, майлы пирог, жеміс торт, тәттілер, жүзім, алма, моллюскалар, балық және көптеген басқа тағамдар, сондай-ақ француздық тамшы кофе, сигаралар мен темекі. 1942 жылдан 1946 жылға дейін қант және басқа да азық-түлік тауарларына пайыздық норма белгіленді. 1947 жылы ерікті пайыздық нормалау кампаниясының аясында Трумэн әкімшілігі «Құссыз бейсенбілерді» насихаттауға тырысты, американдықтарды бейсенбі күні құс немесе жұмыртқа өнімдерін жеуден аулақ тұруға шақырып. Алғыс айту күні әрдайым бейсенбіде болатындықтан, бұл түйеқұс пен шафранды пирогтың (шафранды пирогтың құрамында жұмыртқа болғандықтан) ұсынылмауын білдірді. Ұлттық құс және жұмыртқа кеңесі президентке жоспарды насихаттауды тоқтатуды талап етті, бұл 1947 жылы Алғыс айту күнінің алдындағы Ұлттық алғыс айту күні түйеқұсын таныстыру кезінде келісімге келді. Түйеқұс енді ұсынылмады, бірақ жұмыртқасыз бейсенбілер жыл соңына дейін сақталды, яғни Ақ үй кешкі асында шафранды пирог берілмеді.
Түркия
Түркия – Алғыс айту күнінің кешкі асханасындағы ең көп таралған негізгі тағам, сондықтан да Алғыс айту күні кейде «Түркия күні» деп аталады. Александр Гамильтон «АҚШ-тың ешбір азаматы Алғыс айту күні күркесінен бас тартпауы керек» деп жариялаған. Алғыс айту күні 1800 жылдары танымал болғандықтан, күрке де өсті. 1857 жылы күрке Жаңа Англиядағы дәстүрлі кешкі асқа айналды. Қазіргі кезде желетін үй күркесі пилигримдерге, Гамильтонға және Франклинге танымал болған жабайы күркеден мүлдем өзгеше. Жабайы күркілер Американың тумасы болып табылады және шамамен 5 миллион жыл бұрын пайда болды. Кем дегенде бес түрі әлі күнге дейін 48 штатта, Мексикада және Канадада кездеседі. Бүгінде оңтүстік Мексиканың *Meleagris gallopavo* түрінің саны жойылып барады, кішкентай ақ күрке орнына кең кеуделі ақ күрке өсіріледі, ол арнайы Алғыс айту күні сияқты үлкен мерекелерге арналған. Бұл күркілер 40 фунттан аса алады, бірақ тұқымды жасанды түрде өсіру керек және оның үлкендігіне байланысты денсаулық проблемалары бар. Америкада желетін күркілердің 99%-дан астамы кең кеуделі ақ күркілер деп есептеледі. 2006 жылы американдық күрке өсірушілер 270 миллион күрке өсіреді деп күтілді, ол шамамен 8 миллиард долларға бағаланған 5 миллиард фунт күрке етіне өңделеді, барлық күрке тұтынуының үштен бірі Алғыс айту күні мен Рождество мезгілінде (және жалпы санының бестен бірі Алғыс айту күніне ғана келеді), ал жан басына шаққандағы тұтыну шамамен… Алғыс айту күні күркесі көбінесе дәстүрлі дәмді нан пудингімен толтырылады және пісіріледі. Сальвия – бұл толтыруға қосылатын стандартты шөп, сонымен бірге майдаланған пияз және сельдерей. Толтыруға басқа да ингредиенттер, мысалы, шайылған қашаған немесе басқа да ағаш жаңғақтары, ұсақталған шұжық немесе бекон, морковка, жусаны, стақан және/немесе алма қосылуы мүмкін. Егер қоспа құстың сыртында пісірілсе, онда құстың кеуіп кетуін болдырмау үшін, әдетте, сорпа қосылады. Күркелерді пісіру уақытын қысқарту үшін қуырудың орнына майда қуыру мүмкін, бірақ бұл әдіс қауіпсіздік тұрғысынан үлкен тәуекелге толы. Алғыс айту күні күркесін жеу американдық мәдениетке терең сіңген, сондықтан 1947 жылдан бері Ұлттық Күрке Федерациясы (және 1873 жылдан бастап коммерциялық күрке өсірушілер) әр жыл сайын АҚШ президентіне Алғыс айту күніне дейін тірі күрке сыйлайды. Бұл күркілер бастапқыда президенттің Алғыс айту күні кешкі асы үшін союға және жеуге арналған; 1989 жылдан бері сыйланған күркілерге әдетте үлкен салтанатпен жасалма кешірім беріліп, олардың әдеттегі қысқа табиғи өмірінің қалған бөлігін өмір сүру үшін саябаққа жіберіледі. Алайда алғашқы «кешірім» 1863 жылы президент Авраам Линкольн берген, және Хартфордта, Коннектикут штатында, осы бір ескерткіш орнатылған.
Thanksgiving turkey is often stuffed with a traditional savory bread pudding and roasted. Sage is the standard herb added to the stuffing, along with chopped onions and celery. Other ingredients, such as chopped chestnuts or other tree nuts, crumbled sausage or bacon, carrots, cranberries, raisins, and/or apples, may be added to stuffing. If the mixture is cooked outside the bird, a stock is generally added to prevent it from drying out. Turkeys may be deep fried instead of roasted due to the shorter preparation time, but this method carries higher safety risks. The consumption of turkey on Thanksgiving is so ingrained in American culture that each year since 1947, the National Turkey Federation (and, as far back as 1873, commercial turkey farmers) has presented a live turkey to the president of the United States prior to each Thanksgiving. These turkeys were initially slaughtered and eaten for the president's Thanksgiving dinner; since 1989, the presented turkeys have typically been given a mock pardon to great fanfare and sent to a park to live out the rest of their usually short natural lives. However the first "pardon" to a turkey was given by President Abraham Lincoln in 1863, and there is a monument in Hartford, Connecticut, to this one.
Түркияға балама
Кейде Тәңкіядан басқа да тағамдар Алғыс айту күні кешкі асы кезінде, тәңкіямен бірге немесе оның орнына негізгі тағам ретінде беріледі. Көптеген үй шаруашылықтарында Алғыс айту күні пісірілген шұжық (ветчина) дайындалады. Кейде Тәңкіяның орнына, дәстүрлі еуропалық Рождество дастарханының орталық тағамы болған қаз немесе үйрек еті беріледі. Итальяндық-американдықтар Алғыс айту күніне капонды негізгі тағам ретінде ұсынады. Ирландиялық-американдықтар прим-рибті (prime rib) орталық тағам ретінде дайындауы мүмкін, себебі Ирландияда сиыр еті бұрын сирек кездесетін, сондықтан отбасылар осы тағамға ақша жинап, жаңадан келген береке мен үміттің белгісі ретінде жейтін. Кейде тағам дайындалатын аймақтағы жергілікті құстар қолданылады, мысалы, Texas Monthly журналы басты тағам ретінде бөденені ұсынды. АҚШ-тың Батыс жағалауының кейбір аймақтарында қараша айының басында краб маусымы басталатындықтан, Dungeness крабы да кең таралған. Сол сияқты, АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында Алғыс айту күні бұғы аулау маусымымен сәйкес келеді, сондықтан кейде бұғы еті дастарханның орталық тағамы ретінде қолданылады. Аляскадағы ауылдарда кейде кит еті желінеді. 1981 жылдан 2001 жылға дейін телеарнада Алғыс айту күнінің NFL ойындарына түсініктеме берген Джон Мэдден турдукенді ұсынды: сүйектері алынған түркияның ішіне үйрек пен тауық салынып, содан кейін пісіріледі. Ал, вегетариандық немесе вегандық тағамды қалаушылар тофу, сейтан немесе бұршақ негізіндегі тофурки сияқты алмастырғыштарды таңдайды немесе толтырылған қабақ сияқты көкөніс тағамдарын ұсынады, олар көбінесе гарнир ретінде қарастырылады. Алғыс айту күніне арналған вегетариандық мәзірлер 1897 жылға дейін, Чикаго университетінің Вегетариандық клубында талқыланған. Америка Құрама Штаттарындағы иммиграцияның нәтижесінде Алғыс айту күнін халықаралық деңгейде тойлау кең таралды. Иммигранттардың ұлттық асханаларынан алынған дәмдер, техникалар мен дәстүрлерді пайдалану арқылы Алғыс айту күнінің дәстүрлі тағамдарын өзгертуге болады. Ал кейбіреулер мерекеге түрлі стандартты және көпмәдениетті тағамдар дайындайды, әсіресе көптеген қонақтар болғанда, өйткені әркімнің талғамы әртүрлі болуы мүмкін. 1926 жылы Алғыс айту күніне арналған дастарханға Миссисипиден тірі егермен (raccoon) жіберілді. Кальвин мен Грейс Кулидж оны үй жануары ретінде қалдырып, Ребекка деп атады.
Қосымша тағамдар
Көптеген қосымша тағамдар әдетте негізгі тағаммен бірге беріледі. Тамақтан кейін көп қалдықтар да жиі кездеседі. Әдеттегі түрде, Ыстық тамақтардың дәстүрлісі – кешкі ас. Кейде бұл күнді арнайы дәстүрлермен тойлауға болады. Көптеген американдықтар шүкіршілік күні кешкі асын сорпалы картоп пюресі, кранберри соусы және толма бездерізсіз "толық емес" деп санайды. Көбінесе берілетін көкөніс тағамдарының ішінде қысқы тығын, шалқан және тәтті картоп бар, соңғысы көбінесе қоңыр қант, қарамел немесе зефир сияқты тәттілендіргіштермен дайындалады. Оларды пюреленген немесе пісірілген күйінде беруге болады. Морковь, пастернак, қызылша, редиска, құлпынай, брюссель капустасы және/немесе гүлді капуста сияқты басқа көкөністер де жиі беріледі. Кремді жүгері де танымал. Көк бұршақ жиі беріледі, әсіресе, көк бұршақ гратен. Бұл рецепт 1955 жылы Доркас Райли Campbell Soup Company үшін консервіленген саңырауқұлақ кремді сорпасын қолдануды ілгерілету үшін ойлап тапқан. Содан бері ол Ыстық тамақтардың стандартты тағамына айналды. Әсіресе Батыс жағалауында жаңа салат қосылуы мүмкін. Нандық бөлшектер, печеньелер немесе жүгері наны да берілуі мүмкін, соңғысы әсіресе Оңтүстікте және Жаңа Англияның кейбір аймақтарында. Сондай-ақ тәтті картоп пирогы, ет пирогы, шие пирогы және шоколадты крем пирогы да беріледі. Ыстық тамақтан кейін кофе де жиі ұсынылады. Негізгі тағамға дейін спирттік сусындар немесе коктейльдер ұсынылуы мүмкін. Ас үстінде көбінесе ашытпаған алма шырыны (мөлдір немесе газдалған) немесе шарап беріледі. Божоле нуво да кейде беріледі; бұл сусын өндірушілер шарапты (әр жыл сайын қысқа мерзімге ғана қол жетімді) жылдық шығарылым күнін 1985 жылдан бастап Ыстық тамақтарға дейін бір аптаға белгілегеннен бері Ыстық тамақтарға арналған сусын ретінде сатылады. Ол Ыстық тамақтарға ұсынылатын тағамдардың әртүрлілігімен үйлеседі. Ыстық тамақтар жұмыртқа иісінің маусымдық тұтынуының алғашқы шыңына белгілейді, одан кейін Рождествода үлкен шың болады.
Өңірлік айырмашылықтар
Алғыс айту күні кешкі асы неден жасалатынына қатысты көптеген аймақтық ерекшеліктер бар. Әр штат пен аймақтың өзіне тән қалаулары бар, бұл әдетте түрікпен бірге берілетін толма немесе қосымшадан басталады. Көбінесе ақ нан, шалфей, пияз, сельдерей және ақшүбардың қоспасы дайындалады. Атлантика орталық аймағында, әсіресе Балтиморда неміс және Шығыс Еуропадан келгендер сауэркраут тағамдарын ұсынады. Норвегиялық немесе скандинавиялық текті көптеген орталық батыс аймағының тұрғындары (мысалы, Миннесоталықтар) үстелге лефсе қояды. Итальяндық американдықтар көбінесе антипасти, паста және лазанья тағамдарын дайындайды. Мексикалық американдықтар түріктерін моле соусымен және қуырылған жүгерімен ұсынады. Пуэрто-Рикода Алғыс айту күні аррос кон гандулес (бұршақпен күріш), пастелес (тамырдан жасалған тамәле) және картоп салатымен аяқталады. Пуэрто-Рикода түрік көбінесе мофонгомен толтырылады. Кубалық американдықтар дәстүрлі түрде түрікті кішкентай қуырылған шошқа етімен бірге ұсынады және ақ күріш пен қара немесе бүйрек бұршағын қосады.
Дайындық және уақытты белгілеу
Азық-түлік мөлшері көп болғандықтан, Құрбандық тойына дайындық күні ерте басталуы немесе алдыңғы күндері жүргізілуі мүмкін. Әдетте, түйеқұсты дайындауға, пісіруге және дастарханға бермес бұрын "толықтыруға" бірнеше сағат уақыт кетеді. Көптеген қосымша тағамдарды алдын ала дайындауға болады, ал пирогтардың танымал десерт болуының бір себебі, оларды күндер немесе апталар бұрын пісіріп сақтауға болады. Әр түрлі үйлерден келген отбасы мүшелері мен достары бірлескен дастарханға тағам әкелуі жиі кездеседі. Дастархан көбінесе түс және кешкі астың арасында беріледі. Аспазға артық қысым түсуіне байланысты, күнінің ерте сағаттарында тамақтанудан сақтануға кеңес беріледі.