Кіріспе

Балықтар отбасысы

Футбол балықтары – Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының тропикалық және субтропикалық суларында кездесетін, дөңгелек денелі, терең теңіз шарапшы балықтарының Himantolophidae отбасын құрайды. Отбасыда 23 түр бар, олардың барлығы бір ғана туысқа, Himantolophus (грек тіліндегі imantos – "құбыла, бау" және lophos – "тоқпан") жатады.

Сипаттама

Басқа терең теңіздегі шарапшы балықтардың көпшілігі сияқты, жыныстық диморфизм де өте жоғары: ең ірі аналықтарының ұзындығынан асып кетеді және дөңгелек пішіндес, ал еркектер ересек күйінде аспайды және салыстырмалы түрде сопақта болып табылады. Олардың еті желатин тәрізді, бірақ ірі аналықтарында қалыңдайды, сондай-ақ "қалқаншалар" деп аталатын дөңгелек, сүйекті пластиналармен жабылады – әрқайсысы орталық тікенімен, бұл еркектерде жоқ. Екеуі де тірі кезінде қызғылт қоңырдан қара түске дейін болады. Аналықтарында ауыз ірі және көлбеу. Теңдей жақтары алдыңғы жағынан тығыз орналасқан, басылатын және артқа қарай иілген көптеген тістермен қапталған; тілдік тістер жоқ. Футбол балықтарының аналықтары басқа кератиоидтар тұқымдастарынан қысқа, жуан мұрынмен ерекшеленеді; иықпен бірге ол сезімтал папиллалармен жабылған. Кішкентай көздің үстінен немесе сәл алдынан иллициум ("балық аулау таяғы") шығады, ал оның ұшында симбиотикалық бактериялардың арқасында жарық шығаратын, дөңгелек эска ("балық аулау әмі") орналасқан. Эсканың морфологиясы түрлерге қарай өзгереді, оның тікендері немесе қосымша мүшелері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, соңғысы тармақталған немесе тармақталмаған. Иллициумның птеригиофоры мұрыннан ішке қарай шығып тұрмайды және гиоидтық сақал жоқ. Жетілген кезде, ағымдық еркектерде артқы мұрын тесігі үлкейеді (10–17 қабаттан тұрады); сәл жұмыртқа тәрізді көздері үлкейген оқушысымен тар алдыңғы афакиялық кеңістік құрайды; иллициум немесе эска жоқ; ал бас және дене дермальды тікендермен жабылған, мұрынның орта сызығындағылары үлкейтілген. Жақтарында тістер жоқ, ал тіс сүйегінің тістері үлкен массаға біріккен; жоғарғы тіс сүйегінде 10–17 ілмекті тістер бар. Екі жыныста да қанаттары тікенсіз: бір жұп артқы қанатында 5–6 жұмсақ сәуле, кеуде қанатында 14–18, аналь қанатында төрт және құйрық қанатында 19 сәуле бар. Алты бураш сәулесі және 19 омыртқасы бар; өмір бойында париаталь жоқ, эпуральдар жоқ және жамбас сүйегі үш сәулелі.

Өмірбаян

Футбол балығын алғаш рет 1837 жылы Иохан Рейнхардт ашқан. Олардың нашар дамыған бұлшық еттері мен ауыр дене құрылысы ересек футбол балықтарының жақсы жүзе алмайтынын және көбінесе қозғалмай, аңға күтіп отыратындығын көрсетеді. Олар негізінен мезопелагикалық зонада, ашық суда тіршілік етеді, сондықтан оларды терең судан сирек ұстайды. Әйелдер етқоректі, басқа пелагикалық балықтармен (мысалы, шамыр балықтары мен гребнебас балықтары), сондай-ақ кальмарлармен, креветкалармен және футбол балығының жарқыраған әмірткесіне тартылған шаян балықтармен (эуфаузидтермен) қоректенеді. Himantolophidae – жыныстық паразитизмді пайдаланбайтын шарапшы балықтардың бір тұқымдасы. Футбол балықтарының уылдырық шашу кезінде қорғауға қатыспайтыны және пелагикалық түрде көбейетіні болжанады. Олардың дернәсілдері эпипелагикалық (су қабатының жақсы жарықтандырылған 200 м-де кездеседі), яғни дернәсілдер жетілгенде терең суға түсетінін көрсетеді. Футбол балықтарының кенеушілеріне сперма киттері және басқа футбол балықтары жатады.