Кіріспе

Қабыланшақтың тыйымы

Үш адам бір шұғыладан (немесе үшінші шұғыла, немесе бақытсыз үшінші жарық) – Қырым соғысынан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде әскерилер арасында тараған сенім. Дәстүр бойынша, егер үш әскери бір шұғыладан темекі жақса, олардың біреуі қаза табады немесе үшінші жаққан адам атылады деп есептелген. Содан бері үш адамның бір шұғыладан жарық алуы жаман ниеттің белгісі саналады. Бұл сенім Батыс мәдениетінде фильмдерде, романдарда және басқа да өнер түрлерінде кеңінен таралды.

Астарлы сенімнің негіздері

Сол кезде, бірінші сарбаз темекісін жаққанда, жау оның отын көреді деп сенді. Екінші сарбаз сол бір тікұштан темекісін жаққанда, жау нысанаға алады. Ал үшінші сарбаз сол тікұштан темекісін жаққанда, жау атып, сол сарбазды атқылайды деп ойлады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс теориясы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы ырымға қатысты ешқандай сілтеме табылған жоқ, бірақ ол АҚШ-та соғыс аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң алғаш рет пайда болды. 1919 жылғы 17 желтоқсандағы Grand Rapids Leader газетіндегі мақалада былай делінген: «Неге біз ырымшыл болуымыз керек? Үш тікұшталған сіңірме, немесе қара мысықтың жолымызда кесіп өтуі, немесе айға сол иығымыздан қарау ешкімнің де тағдырын өзгерткен емес». Екі жылдан кейін жарық көрген карикатурада екі қоңыз отырған суда қалқып келе жатқан сіңірмеге бір жәндік мінуге тырысып жатыр. Суретке қоса: «Кетіңдер! Үш адам сіңірмеге міну – жаман ырым екенін білмейсіңдер ме?»

"Ивар Кройгер" теориясы

Бұл ырым-жырымның 1920 жылдардың ортасы мен соңында шведтік спичка магнаты Ивар Крюгер адамдарды спичканы көп пайдалануға итермелеу үшін ойлап тапқан деген кең таралған пікір бар. Бірақ, ол бұрыннан бар сенімді тиімді пайдаланған тәрізді, ал мұндай сенімнің тамыры Бүр соғысына дейін жетеді.

Орыс жерлеу дәстүрі теориясы

1916 жылы жарық көрген "Құрметті жыл" романында былай түсіндіріледі: "Бұл орыс жерлеу рәсімінен туындайды, онда үш алтарь шамы бір шамнан жағылады. Сигара немесе темекі сияқты үш әлемдік нәрсені осылайша жарықтандыру – дінсіздік саналып, содан бақытсыздыққа алып келеді".

Мексикалық ырым теориясы

Джон Г. Бурк 1894 жылғы 5 қаңтарда жазған мақаласында Техас штатындағы Форт Рингголдқа жақын, АҚШ-тың оңтүстігіндегі Рио-Гранде аймағындағы мексикалықтар арасындағы ырымды былай сипаттайды: "Сандар. Егер үш адам бір сіріңкеден сігариллоларын жақса, олардың біріне жақсылықтан гөрі жамандық тиеді. (Альберто Леал)."

Бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылуы

First National Pictures 1932 жылы Уоррен Уильямның қатысуымен «Сырақтың патшасы» атты фильм шығарды; ол швед матч магнаты Ивар Крюгердің өміріне негізделген және басты кейіпкердің матчты көп сату үшін «үшінші матчқа» деген сенімді қалыптастырғанын көрсетеді. 1941 жылы Голливудта түсірілген «Див-бомбардировщик» фильмінде кейіпкерлерді таныстыру сахнасында Фред МакМюррей басқа ұшқыш үшінші темекіні тұтандыруға тырысқанда тез өшіріп, жұмысты аяқтау үшін өз қалтасынан жаққышты шығарады. 1945 жылы Голливудтың «Скарлет-стрит» фильмі ашылу сахнасында осыған байланысты алдын ала хабар береді. Екі адам сигараларын тұтандырғанда, Криске (Эдвард Г. Робинсон) де тұтану ұсынылады, бірақ ол тартынады. Сонда оның бастығы: «Не болды? Сен ырымшыл емессің бе, Крис?» 1946 жылы Голливудтың «Біздің өміріміздің ең жақсы жылдары» фильмінде үш басты кейіпкер (капитан Фред Дерри, сержант Аль Стивенсон және теңізші Гомер Пэриш) B-17 ұшағының алдыңғы бөлігінде туған қалаларына қайтып келе жатқанда, бұл сенімге сілтеме жасалады. Фред пен Альдің темекісін тұтандырғаннан кейін Гомер кез келген адамның ырымшыл екенін сұрайды. Оның серіктері «жоқ» деп жауап берсе де, Гомер өзінің ырымшыл екенін айтып, өзінің темекісін тұтандыру үшін тағы бір матчты пайдаланады. «Mad Men» американдық телесериалы 1-ші маусымның 7-ші эпизодында («Қызыл бет») осы сенімге сілтеме жасайды. Роджер Стерлинг кіші Бірінші дүниежүзілік соғыстағы «түпкілікті» сенімге сілтеме жасайды, ал Дон Дрейпер кейіпкері оны Крюгердің тапқыр маркетингтік әрекеті деп мойынбұрып, маңызсыздықпен қарайды, оның ішінде матчты көп сату үшін қолданылғанын да айтады. Nas-тың «Stillmatic» альбомынан шыққан «What Goes Around» әнінде қазіргі қоғамдағы негативтілік туралы айтылған кең сыныбында «Сен білесің, әдеттегідей, өлім үштен келеді» деп осы сенімге сілтеме жасауы мүмкін. Nas-тың айтуынша, жаман нәрселер (соның ішінде өлім) үштен келеді деген сенімге сілтеме жасауы ықтимал. Стивен Кингтің 1986 жылғы «It» романында 7-тараудағы Эдди Каспбрактың естелік сахнасында он бір жасар Билл Денброу досы Ричи Тозиерді сол матчтан үшінші темекіні тұтандырудан тоқтатты, «Үшінші матч – жаман сәт. Жаман сәт» деді. Кинг өзінің «Бейімді оқ балладасы» атты әңгімесінде де осы сенімге сілтеме жасаған.