Кіріспе
Митай (тәттілер) – Үндістан субконтинентінің тәттілері мен десерттері. Үндістан, Бангладеш, Непал, Пәкістан және Шри-Ланкада мыңдаған арнайы дүкендер тек тәтті сатады. Шәкәр құмырсы мыңдаған жылдар бойы Үндістан субконтинентінде өсіріліп келеді, ал қантты тазарту өнерін 8000 жыл бұрын (б.з.д. 6000 ж.) Инд өркениетінің өкілдері ойлап тапқан. Ұзақ тарихында Үндістан субконтинентінің асханалары әртүрлі тәттілерді қалыптастырды. Кейбіреулер әлемде тәттілердің әртүрлілігі, саны және мағынасы Үндістан субконтинентімен теңесе алмайды дейді. Үндістанның әртүрлі тілдерінде тәттілерді атаудың көптеген түрлері бар, ең көп қолданылатыны – митай. Оларға қант, сондай-ақ әртүрлі ұн, сүт, сүт өнімдері, ашытылған тағамдар, тамыр жемістер, шикі және қуырылған тұқымдар, маусымдық жемістер, жеміс пасталары және құрғақ жемістер сияқты көптеген ингредиенттер кіреді. Кейбір тәттілер, мысалы, кхир және барфи пісіріледі, Майсур пакі сияқты түрлері қуырылады, жалеби сияқтылары қуырылып майда қызыл түске енеді, кульфи сияқтылары мұздатылады, ал кейбіреулері дайындау әдістерінің ерекше үйлесімін қамтиды. Тәттілердің және басқа да ингредиенттердің құрамы мен рецептілері аймақтар бойынша өзгереді. Митай кейде тамақпен бірге беріледі, ал көбінесе құттықтау, мерекелеу, діни құрбандық, сыйлық беру, кештер мен қонақжайлылық ретінде Үндістан субконтинентінде қолданылады. Оңтүстік Азиядағы Холи, Дивали және Ракша Бандан сияқты мерекелерде тәттілер үйде жасалып немесе дүкеннен сатып алынып, содан кейін бөліседі. Көптеген қоғамдық жиналыстар, тойлар және діни мерекелерде тамақ тойлау дәстүрі бар, ал тәттілердің дәмі мұндай шаралардың маңызды бөлігін құрайды.
Mithai (sweets) are the confectionery and desserts of the Indian subcontinent. Thousands of dedicated shops in India, Bangladesh, Nepal, Pakistan and Sri Lanka sell nothing but sweets. Sugarcane has been grown in the Indian subcontinent for thousands of years, and the art of refining sugar was invented there 8000 years ago (6000 BCE) by the Indus Valley civilisation. Over its long history, cuisines of the Indian subcontinent developed a diverse array of sweets. Some claim there is no other region in the world where sweets are so varied, so numerous, or so invested with meaning as the Indian subcontinent. In the diverse languages of the Indian subcontinent, sweets are called by numerous names, a common name being mithai. They include sugar, and a vast array of ingredients such as different flours, milk, milk solids, fermented foods, root vegetables, raw and roasted seeds, seasonal fruits, fruit pastes and dry fruits. Some sweets such as kheer and barfi are cooked, varieties like Mysore pak are roasted, some like jalebi are fried, others like kulfi are frozen, while still others involve a creative combination of preparation techniques. The composition and recipes of the sweets and other ingredients vary by region. Mithai are sometimes served with a meal, and often included as a form of greeting, celebration, religious offering, gift giving, parties, and hospitality in the Indian subcontinent. On South Asian festivals – such as Holi, Diwali, and Raksha Bandhan – sweets are homemade or purchased, then shared. Many social gatherings, wedding ceremonies and religious festivals often include a social celebration of food, and the flavors of sweets are an essential element of such a celebration.
Тарих
Үндістанның ежелгі санскрит әдебиетінде мейрамдар мен (тәмді) сыйлықтар туралы айтылады. Ригведа арпадан жасалған тәтті нан туралы еске алады, ол апупа деп аталады, онда арпа ұны или ghee-де қуырылған немесе суда қайнатылған, содан кейін балға малынған. Малпуа осы дайындаманың атын да, маңызды бөліктерін де сақтайды. Тәттілер мен оларды қалай дайындау керектігі туралы кеңінен сипатталған толық сақталған мәтіндердің бірі – Манасолласа (санскритте «ойдың қуанышы» немесе «ақыл мен сезімнің қуанышы» деген мағына береді). Бұл ежелгі энциклопедия тамақ, музыка және басқа да үнді өнерлері туралы, сондай-ақ Абиласитарата Чинтамани («тілектерді орындайтын сиқырлы тас») деп те аталады. Манасолласаны 1130 жылы индуист патшасы Сомешвара III жазған. Құжатта басқа Оңтүстік Азия тілдерінде кхир деп аталатын пайсам (санскрит: पायसं) деп аталатын күріш пудингі бар тағамдар сипатталған. Құжатта күріштің жеті түрі аталған. Манасолласа сонымен қатар кардамонмен хоштандырылған бидай ұнынан жасалған пончик; қара бұршақ ұны мен қант сиропынан жасалған қуырылған торт; шұжық, қант сиропына малынған жас ірімшік пен күріш ұнынан жасалған шұжық; және тағы да көптеген рецепттерді сипаттайды. Манасолласа сүттен алынған көптеген тәттілерді атайды және сүт қызығы мен қою сүтті қалай жасау керектігін сипаттайды. Сондай-ақ, сүтті қышқылдырып, тәттілер жасауға арналған әдістер де келтірілген. Үндістан субконтинентіндегі тәттілердің пайда болуы кем дегенде б.з.д. 500 жылға дейін жетеді, сол кезде, деректерге сәйкес, шикі қант (гур, веллам, пата) және тазартылған қант (саркара) өндірілген. Б.з.д. 300 жылға қарай, Үндістандағы патшалық шенеуніктері ресми құжаттарда қанттың бес түрін мойындады. Гупта әулеті дәуірінде (б.з. 300–500 ж.ж.) қант тек қана қант сабағынан ғана емес, пальма сияқты басқа да өсімдіктерден де жасалған. Сушрута Самхита махуа гүлдерінен, арпадан (явасадан) және балдан қант жасалғанын жазады. Ал қант негізіндегі тағамдар құдайларға арналған бхога ретінде ғибадатханаларда қолданылған, содан кейін дұғадан кейін олар құдайға сыйынғандарға, кедейлерге немесе храмға келген қонақтарға таратылған.
Ахирсам
Ахирсасам – күріш ұны, қант немесе пата, май және қара бұрыштан жасалған тамил тағамына тән, пончикке ұқсас тәтті.
Бал митай
Бал митай – қуырылған хоядан жасалған, ақ қант кристалдарымен қапталған, шоколадқа ұқсас тәтті балғын. Ол Кумаон аймағында кең таралған. ХХ ғасырдың басында Альмора базарында ойлап табылып, содан бері Кумаони асханасының символына айналды.
Барфи
Барфи – сүт қоюлатылған қалдықтарынан (хоя) немесе конденсирленген сүттен, сондай-ақ ұнтақталған кашу немесе фисташка сияқты басқа да ингредиенттерден жасалған тәтті тағам. Кейбір барфилер бесан (бұршақ ұны) сияқты әртүрлі ұндарды қолданады. Барфиді манго, банан, жидектер немесе кокос сияқты жемістердің пастасымен немесе кесектерімен дәмізге салуға болады. Оларға кардамон мен раушан суы сияқты хош иісті дәмдеуіштер де қосылуы мүмкін. Бадам, кашу, жаңғақ, кунжут және басқа да тұқымдардан басқа, чикинің түрлері қабыршақталған немесе қуырылған бұршақтан, қабыршақталған күріштен, соққан күріштен, қабыршақталған маусымдық астықтан және аймақтық өнімдерден, мысалы, кептірілген кокостан (хобара) дайындалады. Көптеген үнді тәттілері сияқты, чики де жоғары белокты дәмді тағам болып табылады.
Чомчом
Чомчом – бұл бенгалдық дәстүрлі тәтті, қант сиропында тәттіленген, жайпақталған панирден (сүт ұйытылған қатты бөлігі, ірімшік) жасалады.
Гаджар Пак немесе Гаджрела
Гаджар Пак, сондай-ақ Гаджрела деп аталады, морковкадан жасалған тәтті, маусымдық пудинг. Ол Солтүстік Үндістанда танымал. Ол ұсақталған морковканы гхи (сары май), концентрленген және қантталған сүт, мава (хоя) және қантпен баяу пісіру арқылы дайындалады; көбінесе хош иісті дәмдеуіштер, бадам, кашу немесе фисташкамен безендіріліп беріледі. Рецепттер аймаққа қарай өзгеше. Гаджрела гхисіз де пісірілуі мүмкін, ал дәмнің байыту үшін ірімшік немесе басқа сүт өнімдері қосылуы мүмкін. Бұл үнді және пакистандық мейрамханаларда жиі кездеседі, сондай-ақ маусымдық көше және кафе тағамы ретінде жаңбырдан кейінгі маусымнан бастап көктемге дейінгі мерекелік тойларда ұсынылады.
Гүлаб жамун
Гулаб джамун – Үндістан субконтинентінде кең таралған тәтті тағам. Ол қуырылған шашақтардан (сүт қалдықтары мен ірімшік) жасалады, олар тәтті раушан суымен хоштандырылған сиропқа батырылады.
Жалеби мен Имарти
Жалеби мен Имарти бидай ұнынан және йогурттан ашытылған қамырды дөңгелек (спираль тәрізді) пішінде терең майда қуырып, содан кейін қант сиробына малып дайындалады. Имарти – жалебидің бір түрі, бірақ оның ұн қоспасы өзгеше және спиральдары тығыз болады. Көбінесе жалеби қоңыр немесе сары түсті, ал имарти қызғылт түсті болады. Бұл тәтті әдетте сүт, шай, йогурт немесе лассимен бірге желінеді. Классикалық санскрит әдебиетінде жалебилер кундалика немесе джалаваллика деп аталады.
Кесари бхат
Кесари бхат – семіздік, қант және гхидан жасалған тәтті тағам. Оның тегі Каннада асханасына қатысты. Оның құрамы дәнді, жұмсақ халва сияқты. Семилинді қуырып, өте аз сумен қайнатады. Суы азайғанда қант пен гхи қосылады. Әдетте, хош иіс үшін кардамон мен қара бұрыш қосылады.
Хаджа
Хаджа – Үндістанның тәтті тағамы. Хаджаның негізгі құрамы – тазартылған бидай ұны, қант және май. Дәлелдерге сүйенсек, хаджа 2000 жыл бұрын Бихардағы Ганг жазығының оңтүстік бөлігінде дайындалған. Бұл аймақтар бір кезде Маурья және Гупта империяларының орталық бөлігін құраған. Қазіргі уақытта хаджалар Патна, Гайя қалаларында және Бихар штатының басқа да көптеген жерлерінде жасалып, сатылады. Силау мен Раджгирдегі хаджаларының қабыршақтығымен танымал. Хаджа Үндістанның басқа да аймақтарына, соның ішінде Андхра-Прадеш және Одишаға таралған. Андхра-Прадеш штатының жағалау қаласы Какинаданың хаджасы Оңтүстік Үндістанда және Одишада әйгілі. Бұл хаджа сыртынан құрғақ, ал іші қант сиробымен толтырылған. Пуридегі хаджа да өте танымал. Хаджаны дайындау үшін алдымен бидай ұны, мава және май қосылып қамыр жасалады. Содан кейін қамыр қатты қуырылады. Келесі кезекте "пак" деп аталатын қант сиробы дайындалады. Соңында, қуырылған қамыр қант сиробына толық сіңірілгенше батырылады.
Кхер/фирни/пайасам
Кхер – әдетте сүт, қант және келесі ингредиенттердің бірінен жасалған пудинг: вермишель, күріш, булгур бидайы, семолина, тапиока, құрғатылған құрма немесе майдаланған ақ қабақ. Оны пайсам деп те атайды. Фирни – кхердің танымал түрі. Пайсам – Үндістан тарихы бойында мәдени тағам болып саналды және әдетте тойлар, мерекелер мен ыждағаттар кезінде ұсынылады. Үндістанның көптеген аймақтарында ежелгі дәстүрлерде үйлену тойы, бала туу, аннапрасан (балаға алғашқы қатты тамақ беру) сияқты салттық рәсімдер мен тойларда пайсам ұсынбаса, той толыққанды бақытқа ие болмайды деп есептеледі. Тәтті йогурттан басқа, кейбір отбасылар туғандары немесе қонақтары ұзақ сапарға шығар алдында соңғы тамақ ретінде кхер ұсынады, оны жол ақысы деп санайды.
Кожуката
Кожукатта – Керала және Шри-Ланка католиктерінің дәстүрлі тәтті пешенесі. Ол қалыңдалған күріш ұнынан жасалады, ал ішінде кокос, пальма қанты немесе қант болуы мүмкін. Модак пен мочимен тығыз байланысты.
Күлфи
Кулфи – Оңтүстік Азияның дәстүрлі мұздағы. Ол хош иісті сүттен дайындалады, алдымен баяу пісіру арқылы қоюланып, аздаған күріш немесе маусымдық астық ұнымен бірге қантты қайнатуға (карамельдеуге) ұшыратылады. Қоюланғаннан кейін, құрғақ жаңғақ пастасы мен хош иісті дәмдеуіштер қосылып, қоспасы кішкентай топырақ немесе металл банкаларда мұздатылады. Бұл тығыз мұздатылған десерт түрін жасайды; әдетте -10 және -15 °C аралығында беріледі, онда қасықпен жеу оңай. Кулфи манго, шафран, фисташка, бадам, кокос және қарапайым түрлерде кездеседі. Ол сонымен қатар көшедегі жазғы дәмдік және мерекелік тәтті деседі, оны тағам сатушылар үлкен топырақ құмырада алып жүріп, клиенттерді қызықтыру үшін ерекше дауыс музыкасын ойнайды. Осындай сатушылар "кульфивалла" (кульфи сатушылар) деп аталады.
Ладду
Ладу (кейде ладу немесе ладу деп транслитерацияланады) – түрлі ұн, дәнді дақылдар, бұршақтар, себу, аймақтық немесе маусымдық жемістер, құрғақ жемістер және қант қосылып пісірілген ингредиенттерден жасалады. Содан кейін олар бір тістеуге ыңғайлы немесе ірі шарларға келтіріледі. Ладу ежелгі санскрит деректерінде храмға арналған құрбандық ретінде еске алынады және бүкіл Үндістанда танымал, дайындау оңай, сондай-ақ ондаған түрлері бар. Ладу көбінесе мерекелерде, діни рәсімдерде немесе үйлену тойы сияқты үй шараларында ұсынылады. Ладудың бір мысалы – Мотичор ка Ладу. Бұл Бихар сияқты штаттарда кең таралған тәтті тағам. Ол қуырылған бұршақ ұнынан жасалады, оған қант қосылып, бадаммен араластырылады, қамырға оралып, кішкентай шарларға айналдырылып, ghee-де қуырылады. Әрбір кішкентай шар бонди деп аталады және жаңа піскен тәтті сияқты еріп жатады. Кішкентай шарлар хош иісті дәмдеуіштермен біріктіріліп, содан кейін мотичор ка ладу деп аталатын бір тістеуге арналған шарларға келтіріледі. Әр тістегенде кішкентай шарлар ауызға дәмнің шарына ұшырады. Басқа мысалдардың бірі – Тирупати ладдуы, ол соншалықты танымал, әр апта сайын Венкатешвара құдайының бір ғибадатханасынан миллионнан астам ладду таратылады.
Малпуа
Малпуа – қант сиробына малынған бидай немесе күріш ұнынан жасалған, майда қуырылған кеспе. Ол Бангладеш, Шығыс Үндістан және Непалда кең таралған.
Патишапта
Патишапта – бенгал десерті. Дайын тағам – ішке кокос, сүт, қаймақ және құрма пальмасынан жасалған тәтті толтырмасы салынған оралған жұқа қатты нан. Бұл десерттер Таиландта да желінеді.
Понгал
Понгал – тамилдердің орақ тойы – Понгал мерекесінде дәстүрлі түрде дайындалатын тәтті тағам.
Расгулла
Расгулла – Үндістан субконтинентінде кең таралған тәтті тағам. Ол түрлі нұсқаларда кездеседі, мысалы, Камалабхог (апельсин түсті расгулла), Раджбог (ішіне құрғақ жемістер мен хоя салынған), Кадамба (көбінесе кхирмен бірге беріледі) және Расамунди, Раскадамба. Олардың кейбіреулері ақ, ал енді біреулері – қаймақ, қоңыр, алтын немесе апельсин түсті болады. Непалда оларды Расбари деп атайды. Бұл тағамды қант сиропында пісірілген, қызанақ пен семолинадан жасалған кішкентай кәмпиттерден дайындайды. Піскеннен кейін оларды сиропқа салып қояды, соның арқасында олар жұмсақ болады. Семолина мөлшерін арттырса, десерт жұмсақтығын жояды және қатайып, түрлі текстураларға ие болады. Кейбір расгуллалардың ішіне құрғақ жемістер, кішміз, қанты бар цитрустың қабығы және басқа да тәттілер салып, әртүрлі дәмдер жасалады. Ал кейбір түрлері, данедхар деп аталатындары, сироптан алынып, қантқа малып, түрлі жеміс пішіндеріне немесе басқа да әдемі дизайндарға айналдырылады. Бұл мерекелік тағамдар Үндістанның көптеген аймақтарында жыл бойы кездеседі.
Рас малай
Рас-малай – кардамон қосылған малайға (сырмалған қаймаққа) малынған, жалпақ доптардан тұратын шинадан (ірімшік) жасалған тәтті. Оның атауы индус/урду тіліндегі ras, "сүсік" және malai, "қаймақ" сөздерінен шыққан.
Сандеш
Сандеш – қант қосылып иленген чхенадан (сыр сарысынан) жасалған бенгал тәттісі. Оның бір түрі, нолен гурер сандеш, қанттың орнына құрма патокасынан дайындалады.
Сель роти
Сел роти – Непал және Үндістанда (Сикким және Дарджилинг аймақтары) кеңінен тойланатын индуист мейрамы Тихар кезінде дайындалатын, дөңгелек пішінді нан немесе күріштен жасалған тәтті бәліш. Ол күріш ұнынан жасалады және жеке талғамға қарай әртүрлі дәмдермен дайындалады. Жартылай сұйық күріш қамыры әдетте сүт, су, қант, май, кардамон, қара бұрыш және басқа да дәмдеуіштер қосылып жасалады.
Шриханд
Шриханд – сүзілген йогурт, қант, шафран және кардамоннан жасалған гужарати және маратхи халвасы. Ол тегіс, кремовой текстуралы және салқындатылып беріледі.
Соан папди
Соан папди – негізінен қанттан жасалған тәтті, оны жіңішке жіптерге созу арқылы мақтаға ұқсас күйге келтіреді. Ол қабыршақты, хрустящий келеді және ауызда еріп сіңеді. Көбінесе текшелерге оралып, үстіне кесілген фисташка жаңғақтарымен немесе қағаз конусқа оралған күйінде ұсынылады. Манго, клубника, ананас және шоколад сияқты әртүрлі хош иістендіргіштерді қосуға болады.
Тилер Хаджа
Тилер хаджа – Бангладештің Куштиа ауданында өндірілетін, кунжут тұқымынан жасалған тәтті өнімнің бір түрі.