Кіріспе

Әдеби сын термині
Аударма бағдарламалық жасақтамасы
Әдеби интерпретацияда паратекст – жарияланған негізгі мәтінді (мысалы, әңгіме, ғылыми емес сипаттама, өлеңдер сияқты) авторлар, редакторлар, баспагерлер және баспа үйлері ұсынатын материалдар. Бұл қосымша элементтер негізгі мәтінге шеңбер құрайды және мәтіннің қабылдануын немесе оны жұртшылықтың түсінуін өзгерте алады. Паратекст көбінесе кітаптармен байланысты, себебі оларға әдетте мұқаба (мұқаба суретімен бірге), тақырып, кіріспе бөлімдер (арнау, ашылу туралы ақпарат, алғы сөз, эпиграф), түйіндеме бөлімдер (соңғы беттер, колофон), автордың жасаған емес көптеген материалдар кіреді. Пішімдеу немесе типография сияқты басқа редакциялық шешімдер де паратекст санатына жатуы мүмкін. Мәтінмен тығыз байланысты болғандықтан, авторлар паратекстік материалдарға қатысты соңғы сөзді айтуға тиіс сияқты көрінеді, бірақ көбінесе олай болмайды. Баспагерлер енгізген материалдың әсерінің айқын мысалы – 2009 жылғы жасөсперімдер романы «Жалғаншы», ол бастапқыда мұқабасында ақ қыздың суретімен жарияланған, бірақ әңгіменің баяндаушысы мәтінде қара нәсілді деп көрсетілген. Паратекст тұжырымы гипотекс тұжырымымен тығыз байланысты, ол – ағымдағы мәтіннің бастауына қызмет ететін бұрынғы мәтін.

Теория

Әдебиет теориясының маманы Жерар Женетт паратекстті жарияланған туындыда мәтінмен бірге келетін нәрселер деп анықтайды, мысалы, автордың аты, тақырыбы, алғы сөз немесе кіріспе, немесе иллюстрациялар. Ол былай дейді: "Паратекст – шекара немесе мөрленген шекара емес, оның орнына, табалдырық". Бұл – "мәтін мен мәтіннен тыс кеңістік, ғана емес ауысу, сонымен қатар амал-қимыл аймағы: прагматика мен стратегияның ерекше орны, халыққа ықпал ету, мәтінді жақсы қабылдауға және оны тиімді оқуға көмектесетін ықпал". Содан кейін Женетт Филипп Лежуннің сөздерін келтіріп, паратексті "басылған мәтіннің шеті, шын мәнінде, мәтінді толық оқуды бақылайтын" деп сипаттайды. Бұл табалдырық мәтіндік элементтерден – атаулар, тарау атаулары, алғы сөздер мен түсіндірмелерден тұрады. Оған сонымен қатар эпитекст те кіреді, ол – сұхбаттар, жарнама хабарламалары, сыншылардың пікірлері мен оларға жолданған хаттар, жеке хаттар және басқа авторлық және редакторлық пікірталастар – яғни, қарастырылып отырған мәтіннің «сыртындағы» элементтерден тұрады. Паратекст – перитекст пен эпитекстің қосындысы.