Жапонияның Австралияны басып алу жоспары және оның күйреуі

Кіріспе

1942 жылдың басында Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің (ЖӘТК) бөлімдері Австралияның материгіне шабуыл жасауды ұсынды. Бұл ұсынысқа Жапон императорлық армиясы және премьер-министр Хидеки Тоджо қарсы шықты, олар Австралияның географиясы мен одақтастардың қорғаныс күштерінің мықтылығын ескере отырып, мұны мүмкін емес деп санады. Оның орнына жапон әскері Оңтүстік Тынық мұхиты арқылы ілгерілеп, Австралияның материгін Америка Құрама Штаттарынан оқшаулау стратегиясын қабылдады. Бұл шабуыл 1942 жылдың мамыр және маусым айларындағы Корал теңізіндегі шайқастан және Мидуэй шайқасынан кейін тоқтатылды, ал Австралия маңындағы барлық келесі жапон операциялары одақтас күштердің ілгерілеуін баяулату мақсатында жүзеге асырылды. Бұл, Мильн шығанағы шайқасы сияқты маңызды шайқастарға қарамастан болды, онда жапондықтар Австралиялық бригададан құрлықтағы алғашқы жеңіліске ұшырады, сондай-ақ Кокода науқаны, онда австралиялықтар 1942 жылдың соңында жапондықтардың Австралияның Папуа аумағының астанасы Порт-Морсбиге жетуіне кедергі келтірді. Австралияның Дарвин және Брум қалалары бірнеше рет әуе шабуылына ұшырады, ал Сидней портына екі кішкентай су асты кемесінің шабуылы австралиялықтар мен американдықтарға жапондықтардың басып кіруді қатты қарастырып жатқандығы туралы күшті әсер қалдырды. Бұл Брисбен желісінің стратегиялық жоспарлауын да қолдады. Австралиялық соғыс мемориалының бұрынғы бас тарихшысы доктор Питер Стэнли жапондық армия бұл идеяны «мағынасыздық» деп қабылдады, өйткені оңтүстікке жіберілген әскерлер Қытай мен Маньчжуриядағы Жапонияны кеңес қауіп-қатерінен әлсірететінін білген. Жапон армиясы ғана емес, әскери-теңіз күштерінің бас штабы да жоспарды жақтырмады, өйткені шабуылға қажетті миллион тонна жүкті тасымалдау мүмкін емес еді. 1942 жылдың ақпан айында Сингапурдың құлауынан кейін Австралия үкіметі, әскері және халқы жапондықтардың басып кіруі мүмкіндігінен қатты алаңдады. Кең таралған қорқыныш Австралияның әскери және соғыс экономикасының кеңеюіне, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарымен байланыстың күшеюіне әкелді.

none

In early 1942, elements of the Imperial Japanese Navy (IJN) proposed an invasion of mainland Australia. This proposal was opposed by the Imperial Japanese Army and Prime Minister Hideki Tojo, who regarded it as being unfeasible, given Australia's geography and the strength of the Allied defences. Instead, the Japanese military adopted a strategy of isolating mainland Australia from the United States by advancing through the South Pacific. This offensive was abandoned following the Battle of the Coral Sea and the Battle of Midway in May and June 1942, and all subsequent Japanese operations in the vicinity of Australia were undertaken to slow the advance of Allied forces. This is all despite key battles, including the Battle of Milne Bay, where the Japanese suffered from the first defeat of a land battle at the hands of an Australian Brigade, and the Kokoda Campaign, where the Australians prevented the Japanese reaching Port Moresby, the capital of the Australian Territory of Papua, in late 1942. The Australian townships of Darwin and Broome were attacked by air a number of times, and the fact that Sydney Harbor was also attacked by two midget submarines certainly would have given the Australians and Americans the impression that the Japanese were considering invasion as a strong possibility. This also supported the strategic planning of the Brisbane Line. Former Australian War Memorial principal historian Dr Peter Stanley states that the Japanese "army dismissed the idea as 'gibberish', knowing that troops sent further south would weaken Japan in China and in Manchuria against a Soviet threat. Not only did the Japanese army condemn the plan, but the Navy General Staff also deprecated it, unable to spare the million tonnes of shipping the invasion would have consumed." After the fall of Singapore in February 1942, the Australian government, the military and the people were deeply alarmed by the possibility of a Japanese invasion. Widespread fear led to an expansion of Australia's military and war economy, as well as closer links with the United States.

Әскери-теңіз флоты арасындағы пікірталас

Тынч мұхиты соғысының алғашқы айларында Жапонияның жетістіктері Жапон императорлық теңіз күштерінің бір бөлігін Австралияға шабуыл жасауды ұсынуға әкелді. 1941 жылдың желтоқсанында Теңіз күштері Оңтүстік-Шығыс Азия басып алынғаннан кейін Солтүстік Австралияны басып алуды Жапонияның "екінші кезеңі" соғыс мақсаттарының бірі ретінде қарастырды. Бұл ұсынысты Теңіз күштері Бас штабының жоспарлау бөлімінің басшысы капитан Садатоси Томиока, АҚШ Австралияны Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитында қарсы шабуылдарды бастау үшін база ретінде пайдалануы мүмкін деген үмітпен қатты қолдады. Теңіз күштерінің штабы бұл шабуылды аз күшпен жүзеге асыруға болатынын, себебі Австралияның бұл аймағы нашар қорғалған және елдің негізгі халқынан шалқап жатқандығын мәлімдеді. Алайда, Теңіз күштерінде бұл ұсынысқа толық қолдау болған жоқ, ал Біріккен флоттың қолбасшысы Иссороку Ямамото үнемі оған қарсы болды. Жапон армиясы Теңіз күштерінің ұсынысына келіспеді. Армияның басты міндеті Жапонияның басып алған аймақтарын қорғау болды, және Австралияға шабуыл жасау осы қорғаныс шебін кеңейтеді деп санды. Сонымен қатар, армия Манжуриядағы Квантун армиясынан осындай операцияға қажетті көптеген әскерлерді шығаруға дайын болған жоқ, себебі Кеңес Одағы Тынық мұхиты соғысына араласуы мүмкін деп қорқып, Жапонияның Сібірге шабуыл жасау мүмкіндігін сақтағысы келді. Премьер-министр Хидеки Тоджо да Австралияға шабуыл жасауға қарсы болды. Оның орнына Тоджо Австралияны АҚШ-пен байланысын үзу арқылы бағындыру саясатын жақтады. Соғыс қылмыстары үшін жазаланғанға дейін берген соңғы сұхбатында Тоджо былай деді:

"Бізде [Австралияны басып алуға] жеткілікті әскер болған жоқ. Біздің байланыс желілеріміз тым созылып кеткен еді. Бізде қарулы күштер де, жабдықтау мүмкіндіктері де мұндай ауқымды кеңейтуге жеткіліксіз болды. Біз бүкіл Жаңа Гвинеяны басып алуды, Рабаулды бекініс ретінде сақтауды және Солтүстік Австралияға әуеден шабуыл жасауды жоспарлағанбыз. Бірақ нақты физикалық басып алу – жоқ, ешқашан." 1942 жылдың 12 қаңтары мен 16 ақпанында Жапония диетасы алдында сөйлеген сөздерінде Тоджо жапон саясатының мақсаты "Гонконгтағы және Малай түбегіндегі британдық колонияларды жою" екенін, себебі олар "Шығыс Азияға қарсы қолданылатын зұлым базалар" болды және осы жерлерді Үлкен Шығыс Азияны қорғау үшін бекіністерге айналдыру екенін мәлімдеді. Бірма және Филиппин Жапониямен ынтымақтасқан жағдайда тәуелсіздік алатын болды; Голландиялық Шығыс Индия және Австралия қарсылық көрсеткен жағдайда талқандалатын болды; бірақ егер олар Жапонияның нағыз ниеттерін мойындаса, олардың әл-ауқатын арттыруға көмектеседі. Армия мен Теңіз күштері Австралияны басып алу үшін қажетті әскерлер санын есептеуде үлкен айырмашылықтарды байқады, бұл талқылаудың басты мәселесі болды. 1941 жылдың желтоқсанында Теңіз күштері үш дивизиядан (45 000 мен 60 000 адам) тұратын күш Австралияның солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс жағалауларын басып алуға жеткілікті болады деп есептеді. Ал армия кемінде он дивизия (150 000 мен 250 000 адам) қажет деп санды. Армия жоспарлаушылары осы күшті Австралияға тасымалдау үшін 1,5-2 миллион тонна жүк керек болады деп есептеді, бұл реквизицияланған сауда кемелерінің қайта оралуын кешіктіруге әкелер еді. Бұл шабуыл күштері Оңтүстік-Шығыс Азияны басып алу үшін пайдаланылған барлық күштен үлкен болар еді. Армия сонымен қатар Теңіз күштерінің Австралияға шабуылды елдің солтүстігіндегі анклавтарды басып алумен шектеу ұсынысын, одақтастардың қарсы шабуылдарын ескере отырып, шындыққа сай емес деп қарастырды. Қытайдағы тәжірибесіне сүйене отырып, армия Австралияға кез келген шабуыл бүкіл Австралия құрлығын басып алуға әкелуі керек екенін, бұл Жапонияның мүмкіндіктерінен асып түсетін нәрсе деп санды. Жапон армиясы мен теңіз күштері 1942 жылдың ақпан айында бірнеше рет Австралияға шабуыл жасау мүмкіндігін талқылады. 6 ақпанда Теңіз күштері министрлігі шығыс Австралияға шабуыл жасау жоспарын ресми түрде ұсынды, сонымен бірге басқа жапон күштері Фиджи, Самоа және Жаңа Каледонияны басып алатын болды, бірақ армия оны қайтадан қабылдамады. 14 ақпанда, Сингапур басып алынуына бір күн қалғанда, Императорлық бас штабтың армия және теңіз күштері бөлімдері Австралияға шабуыл жасау туралы қайтадан талқылады, және бұл талқылау барысында капитан Томиока Австралияны "аз күшпен" басып алу мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Императорлық бас штабтың құпия күнделігінде "мағынасыз сөздер" деп бағаланды. Генерал Томоюки Ямасита:

We never had enough troops to [invade Australia]. We had already far out stretched our lines of communication. We did not have the armed strength or the supply facilities to mount such a terrific extension of our already over strained and too thinly spread forces. We expected to occupy all New Guinea, to maintain Rabaul as a holding base, and to raid Northern Australia by air. But actual physical invasion—no, at no time. In speeches before the Diet of Japan on 12 January and 16 February 1942, Tojo claimed Japanese policy was to "eradicate the British colonies at Hong Kong and in the Malay Peninsula as these were 'evil bases used against East Asia', and turn these places into strongholds for the defence of Greater East Asia. Burma and the Philippines would get independence if they co operated with Japan; the Netherlands East Indies and Australia would be crushed if they resisted; but if they recognised Japan's true intentions would receive help in promoting their welfare and development." The Army's and the Navy's calculations of the number of troops needed to invade Australia differed greatly and formed a central area of discussion. In December 1941 the Navy calculated that a force of three divisions (between 45,000 and 60,000 men) would be sufficient to secure Australia's north eastern and north western coastal areas. In contrast, the Army calculated that a force of at least ten divisions (between 150,000 and 250,000 men) would be needed. The Army's planners estimated that transporting this force to Australia would require 1.5 to 2 million tons of shipping, which would have required delaying the return of requisitioned merchant shipping. This invasion force would have been larger than the entire force used to conquer South East Asia. The Army also rejected the Navy's proposal of limiting an invasion of Australia to securing enclaves in the north of the country as being unrealistic given the likely Allied counter offensives against these positions. Due to its experience in China the Army believed that any invasion of Australia would have to involve an attempt to conquer the entire Australian continent, something which was beyond Japan's abilities. The possibility of invading Australia was discussed by the Japanese Army and Navy on several occasions in February 1942. On 6 February the Navy Ministry formally proposed a plan in which eastern Australia would be invaded at the same time other Japanese forces captured Fiji, Samoa, and New Caledonia, and this was again rejected by the Army. On 14 February, the day before Singapore was captured, the Army and Navy sections of the Imperial General Headquarters again discussed invading Australia and during this discussion Captain Tomioka argued that it would be possible to take Australia with a "token force". This statement was labelled "so much gibberish" in the Imperial General Headquarters' secret diary. General Tomoyuki Yamashita:

"Мен Сингапурды басып алғаннан кейін, Тоджомен Австралияға шабуыл жасау жоспары туралы талқылауды қаладым. Тоджо жоспарды қабылдамады, себебі ұзартылған жабдықтау желілері қауіпті болады және жаудың шабуылына ұшырауы мүмкін деп түсіндірді."

Армия мен Теңіз күштері арасындағы дау ақпан айының соңында Австралияны басып алудың орнына оқшаулау туралы шешім қабылдау арқылы шешілді. Армия Австралияға шабуыл жасаудың мүмкін емес екенін жақтады, бірақ Фиджи, Самоа және Жаңа Каледонияны басып алып, Австралияны АҚШ-тан оқшаулауға келісті, бұл "FS операциясы" деп аталды. Австралияға шабуыл жасау мәселесі Императорлық штабта 27 ақпанда соңғы рет талқыланды, және бұл кезде армия Австралияның 600 000 әскерден тұратын әскери күшімен қорғалғанына сендірді. 4 наурызда өткен келесі кездесуде Императорлық штаб ресми түрде "Болашақ соғыс басшылығына ұсыныстардың негізгі жоспарына" келісті, ол Австралияға шабуыл жасау мүмкіндігін "болашақта қарастырылатын опция" ретінде қалдырды, егер басқа жоспарлар сәтті аяқталса. Бұл жоспар премьер-министр Хидеки Тоджомен бірге императорға ұсынылды және Австралияға шабуыл жасау туралы талқылауды де-факто тоқтатты. Алайда, FS операциясы Жапонның Корал теңізі шайқасындағы және Мидуэй шайқасындағы жеңілістеріне байланысты 1942 жылдың 11 шілдесінде күшін жойды.

Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиттағы Жапонияның кейінгі операциялары

1942 жылдың ақпан айында Австралияға шабуыл жасау мүмкіндігі қабылданбағандықтан және қайта қарастырылмағандықтан, соғыс кезінде Жапонияның Австралияға жасаған шабуылдары, кейде айтылғандай, жауап шабуылдары болған жоқ. 1942 жылдың 19 ақпанында Дарвинге жасалған ауқымды әуе шабуылы және 3 наурыздағы Брумға жасалған шабуылдың мақсаты – одақтастардың осы қалаларды Голландтың Шығыс Индиясына шабуыл жасау үшін база ретінде пайдалануына кедергі келтіру болды, және бұл шабуылдар Австралияға баруға бағытталған емес. Фрейдің сөзінше, сонымен қатар, 1942 жылдың шілдесі мен қыркүйегі аралығында Кокода жолымен Порт-Морсбиге (Жаңа Гвинея) шабуыл жасап, Милн шығанағына қонған жапондықтардың мақсаты – қаланы басып алып, аймақтағы Жапонияның қорғаныс периметрін толықтыру болды. Порт-Морсби басып алынғаннан кейін, ол Торрес бұғазы мен Корал теңізін бақылайтын жапон әскери-әуе күштерінің базасы ретінде пайдаланылуы тиіс еді, Австралияға шабуыл жасауды қолдау үшін емес. 1944 жылдың қаңтарында жапондықтардың шағын барлау тобы Австралия құрлығына қысқа мерзімді қону жасады. "Қайын ағашы" ("Pine Tree") деп аталатын арнайы әскери-теңіздік барлау бөлімі Тимор теңізіне қарайтын Батыс Австралияның Кимберли аймағының солтүстік жағалауында одақтастардың жаңа базалар салуда деген хабарларды тексеру үшін жіберілді. Батыс Тимордың Купанг қаласындағы базасынан шыққан бұл топ – Батыс Тимор азаматтарымен басқарылатын балық аулау кемесіндегі 10 жапондықтан тұрды – адам тұрмайтын Ашмор рифі мен Брауз аралына қысқа сапар жасады. 19 қаңтарда "Қайын ағашы" Йорк шығанауына кірді. Шығыс жақта түтін байқалса да, жапон кемесі жасырынған жерге тіреліп, ағаш бұтақтарымен камуфляждалды. Топ Ро өзенінің сағасына жақын жерге түсіп, айналасын шамамен екі сағат бойы барлап, 8 мм камерамен түсірді. Келесі күні "Қайын ағашы" қызметкерлері аймақты қайтадан барлап, содан кейін Купангқа оралды. "Қайын ағашы" жақында адамның іздерін таппады және миссиядан аса маңызды әскери ақпарат алынбады. Миссияға қатысқан офицерлердің бірі кейін Жапонияға оралғаннан кейін Австралияға 200 жапондық сотталғанды жіберіп, партизандық соғыс жүргізуді ұсынды. Алайда бұл ұсыныс қабылданбады. Тарихшы Питер Стэнлидің айтуынша, "Ең беделді тарихшылардың ешқайсысы жапондықтардың Австралияға шабуыл жасау жоспары болғанына сенбейді, мұндай дәлелдің жоқтығы айқын".

As the option of invading Australia was rejected in February 1942 and was not revisited, the Japanese attacks on Australia during the war were not precursors to invasion, as is sometimes claimed. The large air raid on Darwin on 19 February 1942 and the Attack on Broome on 3 March were conducted to prevent the Allies from using these towns as bases to contest the invasion of the Dutch East Indies and was not related to an invasion. According to Frei: Moreover, the Japanese attempt to capture Port Moresby in New Guinea by advancing along the Kokoda Track and landing at Milne Bay between July and September 1942 aimed to capture the town to complete Japan's defensive perimeter in the region. Once secured, Port Moresby was to have been used as a base from which Japanese aircraft could dominate the Torres Strait and Coral Sea, and not to support an invasion of Australia. A small Japanese reconnaissance unit carried out a brief landing on the Australian mainland during January 1944. Matsu Kikan ("Pine Tree"), a joint army navy intelligence unit, landed to assess reports that the Allies had begun to build major new bases on the northernmost coast of the Kimberley region of Western Australia, facing the Timor Sea. After leaving their base at Kupang, West Timor, the unit – comprising 10 Japanese personnel in a commandeered fishing vessel crewed by West Timorese civilians – made brief visits to the uninhabited Ashmore Reef and Browse Island. On 19 January, Matsu Kikan entered York Sound on the mainland. While smoke was seen in hills to the east, the Japanese vessel was anchored and camouflaged with tree branches. Landing parties went ashore near the mouth of the Roe River. They reconnoitred the surrounding area for about two hours and filmed it with an 8 mm camera. The following day, Matsu Kikan personnel again reconnoitred the area, before returning to Kupang. Matsu Kikan did not see any signs of recent human activity, and little of military significance was learnt from the mission. An officer involved with the mission reportedly returned to Japan shortly afterward, where he suggested landing 200 Japanese convicts in Australia, to launch a guerrilla campaign. This suggestion was not, however, adopted. According to historian Peter Stanley, "No historian of standing believes the Japanese had a plan to invade Australia, there is not a skerrick of evidence."

Австралиялықтардың басып кіруден қорқынышы

Сингапурдың құлауынан кейін Австралияның премьер-министрі Джон Кертин оның жоғалуын Дюнкерк шайқасымен салыстырды. Британия шайқасы Дюнкерктен кейін болды; "Сингапурдың құлауы Австралия үшін шайқасты ашады", - деді Кертин, бұл Ұлттар Достастығына, АҚШ-қа және бүкіл ағылшын тілді әлемге қауіп төндірді. Жапонияның Австралияға шабуыл жасауды жоспарламағанын және 1942 жылдың ақпан айында оны сәтті жүзеге асыра алмайтынын білмейтін Австралия үкіметі мен халқы жақын арада шабуыл болатынын күтті. 1942 жылдың маусымына дейін қорқыныш ең жоғары деңгейде болды. 16 ақпанда Кертин былай деді:

"Бұл елдің қорғанысы енді әлемдік соғысқа үлес қосу емес, біздің жағалауымызға басып кіруге ниеттенген жауға қарсы тұру болып табылады. Бұл бұрынғыдан да қатал жұмыс істеу немесе соғысу қажеттігі. Біз қазір не істейміз, одан осы қиын сынақтан өткеннен кейін не істегіміз келеді, соған байланысты." Австралия Ұлттық мұражайындағы Тарихи зерттеулер орталығының бұрынғы жетекшісі доктор Питер Стэнли Жапонияның Австралияға шабуыл жасау ниетінде болғандығы туралы жиі қайталанатын, кең таралған мифті сынап, "шабуыл мифы австралиялықтардың соғысқа қатысуын тар көзқараспен қарауына себепкер болады" деді. Джон Бирмингемнің 2004 жылғы "Белгіленген нысаналар" атты тарихи романында Императорлық Жапония Солтүстік Австралияға шабуыл жасайды. Питер Г. Цурас редакциялаған 2001 жылғы "Көтеріліп келе жатқан жеңілген күн" атты эссе жинағында Джон Г. Гиллдің "Самурайлар Австралияда" атты тарауы бар, онда Кейп-Йорк, Кэрнс және Таунсвиллдегі Квинсленд жағалауына жапондықтардың қысқа ғана уақытқа сәтті шабуыл жасауы суреттеледі.