Тыныс алу жүйесінің аурулары

Кіріспе

Тыныс алу жүйесі аурулары немесе өкпе аурулары – ауамен тыныс алатын жануарларда газ алмасуды қиындататын органдар мен тіндерге әсер ететін патологиялық жағдайлар. Оларға трахея, бронхтар, бронхиолалар, альвеолалар, плевралар, плевра қуысы, тыныс алу жүйкелері мен бұлшық еттері кіретін тыныс алу жолдарының жағдайлары жатады. Тыныс алу жүйесі ауруларының спектрі кең: қарапайым суық тию, тұмау және фарингит сияқты жеңіл, өзінен-өзі шектеліп отыратын жағдайлардан бастап, бактериялық пневмония, өкпе эмболиясы, туберкулез, жедел астма, өкпе қатерлі ісігі және COVID-19 сияқты ауыр жедел тыныс алу синдромы сияқты өмірге қауіпті ауруларға дейін. Тыныс алу жүйесі ауруларын әртүрлі жолдармен жіктеуге болады, мысалы, зардап шеккен орган немесе тіндер бойынша, байланысты белгілер мен симптомдардың түрі мен сипаты бойынша, немесе аурудың себебі бойынша. Тыныс алу жүйесі ауруларын зерттеу ғылымы – пневмонология. Тыныс алу жүйесі ауруларына маманданған дәрігер пульмонолог, көкірек медицинасының маманы, тыныс алу медицинасының маманы, респиролог немесе кеуде медицинасының маманы деп аталады.

Өкпе ауруының обструктивті түрі

Астма, созылмалы бронхит, бронхиэктаз және созылмалы обструктивті өкпе ауруы (ХОБП) – бұл тыныс жолдарының кедергісімен сипатталатын өкпе ауруларының барлығы. Бұл бронх ағашының тарлуына байланысты альвеолаларға кіретін ауа мөлшерін шектейді, себебі қабыну болады. Обструктивті өкпе аурулары көбінесе симптомдары арқылы анықталады және спирометрия сияқты өкпе функционалдық сынақтарымен диагностикаланады. Көптеген обструктивті өкпе аурулары тудыратын факторларды болдырмау арқылы (мысалы, шаң-тозаңға немесе темекі шегуге), бронходилататорлар сияқты симптомдарды бақылаумен және ауыр жағдайларда қабынуды басумен (мысалы, кортикостероидтар арқылы) емделеді. ХОБП-ның, соның ішінде эмфизема мен созылмалы бронхиттің жиі кездесетін себебі темекі шегу, ал бронхиэктаздың жиі кездесетін себептері – ауыр инфекциялар және кістік фиброз. Астманың нақты себебі әлі белгісіз.

Өкпе аурулары

Шектеуші өкпе аурулары – өкпелердің серпімділігінің төмендеуімен сипатталатын, өкпелердің толыққанды кеңеюіне кедерес келтіріп, өкпе қатаңдығын арттыратын тыныс алу ауруларының бір санаты, мысалы, тыныс алу қиындықтары синдромымен ауыратын нәрестелерде. Шектеуші өкпе ауруларын екі түрге бөлуге болады: ішкі факторларға және сыртқы факторларға байланысты туындайтындар. Ішкі факторлардың салдарынан болатын шектеуші өкпе аурулары өкпелердің ішінде пайда болады, мысалы, қабыну немесе уыттарға байланысты тіндердің зақымдануы. Керісінше, сыртқы факторларға байланысты туындайтын шектеуші өкпе аурулары өкпелерден тыс жағдайлардың нәтижесінде пайда болады, мысалы, нейромыскулярлық дисфункция және көкірек қуысының бұрыс қозғалыстары.

Төменгі тыныс алу жолдары инфекциясы

Ең көп таралған төменгі тыныс алу жолдары инфекциясы – өкпе қабынуы, көбінесе батыс елдерінде бактериялар, әсіресе Streptococcus pneumoniae салдарынан туындайды. Әлемдік деңгейде туберкулез өкпе қабынуының маңызды себебі болып табылады. Вирустар мен саңырауқұлақтар сияқты басқа патогендер де пневмонияны, мысалы, ауыр жедел тыныс алу синдромын, COVID-19 және пневмоцист пневмониясын қоздыруы мүмкін. Өкпе қабынуы өкпе абсцессін (инфекция нәтижесінде өкпеде пайда болатын дөңгелек қуыс) немесе плевра қуысына таралу сияқты асқынуларға әкелуі мүмкін. Ауыз қуысының нашар күтімі төменгі тыныс алу жолдары ауруларына ықпал етуі мүмкін, себебі қызыл иек ауруынан туындаған бактериялар тыныс жолдары арқылы өкпеге таралуы мүмкін.

Жоғарғы және төменгі тыныс алу жолдарының инфекциясы

Бастапқы кірпікше дискинезиясы – кірпікшелердің үйлесімді қозғалмауына себеп болатын генетикалық ауру. Бұл созылмалы тыныс жолдарының инфекцияларына, жөтелге және мұрын бітелуге алып келеді. Бұл бронх кеңеюіне (бронхиэктазияға) әкелуі мүмкін, ол өмірге қауіпті тыныс алу мәселелерін тудыруы мүмкін.

Плевралық қуыс аурулары

Плевралық қуыс ауруларына жоғарыда аталған плевралық мезотелиома жатады. Плевра қуысында сұйықтық жиналуы плевралық төгілу деп аталады. Бұл жүректің конгестивті жеткіліксіздігі және цирроз сияқты жағдайларға байланысты қан ағынынан көкпе қуысына сұйықтық өтуінен туындауы мүмкін. Өкпе эмболиясы – тамырда пайда болып, қатып, жүрек арқылы өтіп, өкпеге түсетін (тромбоэмболия) қан тірбуы. Ірі өкпе эмболиялары өлімге әкеледі, кенеттен өлімге себеп болады. Тараптан басқа да заттар қан ағыны арқылы өкпеге эмболия тудыруы мүмкін, бірақ олар сирек кездеседі: майлы эмболия (әсіресе сүйек жарақатынан кейін), амниотикалық сұйықтық эмболиясы (босану мен түсік кезіндегі асқынулармен), ауа эмболиясы (инвазивті медициналық процедуралар нәтижесінде туындаған иатрогендік). Өкпе артериялық гипертензиясы – өкпе артерияларындағы қысымның жоғарылауы. Көбінесе ол идиопатиялық (себебі белгісіз), бірақ басқа аурудың, әсіресе ТЖСБ-ның (Жоғарғы Тыныс Алу Жолының Шектеулі Ауруы) салдарынан да болуы мүмкін. Бұл жүректің оң жағына жүктеме түсіріп, кор пульмонале деп аталатын жағдайға әкелуі мүмкін. Өкпе ісінуі – өкпенің капиллярларынан альвеолаларға (немесе ауа кеңістіктеріне) сұйықтық ағуы. Әдетте бұл жүректің жеткіліксіздігінен болады. Өкпе қан кетуі – өкпе капиллярларының қабынуы мен зақымдануы нәтижесінде альвеолаларға қанның ағуы. Бұл қан жөтелге себеп болуы мүмкін. Өкпе қан кетуі гранулематозбен бірге полиангиит және Гудпастур синдромы сияқты аутоиммундық ауруларға байланысты болуы мүмкін.

Жаңа туған нәрестелер аурулары

Өкпе аурулары жаңа туған нәрестелерге де әсер етеді, ал бұл аурулар ересектерге әсер ететін аурулардан ерекшеленеді. Сәбилер арасында тыныс алу қиындық синдромы көбінесе Америка Құрама Штаттарында барлық туған балалардың шамамен 1% -ында туғаннан кейін алты сағаттан аз уақыт ішінде пайда болады. Негізгі қауіп факторы - ерте тууы, оның пайда болу ықтималдығы 750 г-дан төмен салмақты нәрестелерде 71% - ға дейін жетеді. Басқа да қауіп факторлары: анасының диабетпен ауыратын нәрестесі (ДМН), босану тәсілі, ұрықтың асфиксиясы, генетикалық бейімділік, мембрананың ұзақ уақытқа созылған сынуы (ПРОМ), аналық токсикоз, хориоамнионит және еркек жынысы. Тыныс алу қиындық синдромының кеңінен қабылданған патофизиологиясы - бұл жеткіліксіз беткі белсенді зат өндірісі мен өкпе және тамырлардың жетілмеген дамуынан туындайды. Беткі белсенді заттың жетіспеушілігі өкпелерді ателектикалық етеді, бұл желдету мен перфузияның сәйкес келмеуіне, өкпе сығылғыштығының төмендеуіне және ауаның кедергісінің артуына әкеледі. Бұл гипоксия мен тыныс алу жолдарының ацидозын тудырады, бұл өкпе гипертензиясына әкелуі мүмкін. Рентгендік суретте «сүзілген шыны» сияқты көрінеді. Симптомдарға тахипнея, мұрынның қанатын кеңейту, көкіректің парадоксалды қозғалысы, ыңғырау және қабырға аралық кеңістіктердің тартылуы жатады. Меконийді аспирациялау синдромы меконийді аспирациялайтын толық мерзімді немесе мерзімінен кейінгі сәбилерде кездеседі. Қауіп факторларына ананың диабеті, ұрықтың гипоксиясы, шапшаң босану және ананың жоғары қан қысымы жатады. Оның диагнозы босанған кезде мекониймен боялған ұрық суының және тері, тырнақтар мен көрек бауырындағы бояудың негізінде қойылады. Аспирация тыныс жолдарының бітелуіне, ауаның тұтқындалуына, пневмонияға, өкпе қабынуына және беткі белсенді заттың белсенділігін жоғалтуға әкелуі мүмкін. Рентгендік суретте ателектаз бен гиперинфляция, сондай-ақ пневмоторакс немесе пневмомедиастинум болуы мүмкін. Бұл - FDA-ның ингаляциялық азот оксидін қолдануға мақұлдаған жалғыз синдром. Жаңа туған нәрестелердің өткінші тахипнеясы өкпедегі альвеолалық сұйықтықтың тоқтауынан туындайды. Бұл көбінесе кесарево қимылы арқылы босанған нәрестелерде кездеседі, себебі өкпедегі ұрық суының сіңірілуі әлі басталмаған. Басқа да қауіп факторлары: еркек жынысы, макросомия, көп жүктілік және ананың астмасы. Әдетте тахипнея және тыныс алудың қиындауы байқалады. Рентгендік суретте диффузиялық инфильтраттар, интерлобарлық жарықтар және кейде плевралық төгілулер көрінеді. Бұл басқа ауруларға ұқсас болғандықтан, диагноз қою үшін басқа ауруларды жоққа шығару қажет, және жиі CPAP-ті өкпе сұйықтығын өкпе тамырларына итеру үшін қолданады. Өкпе интерстициалдық эмфиземасы – бұл өкпе интерстициалына ауаның кеңейген альвеолалардан шығуы. Бұл сирек кездесетін ауру, ол көбінесе ерте туған нәрестелерде кездеседі, бірақ ересектерде де болуы мүмкін. Ол көбінесе желдету аппаратының көмегін қажет ететін баяу нашарлау түрінде көрінеді. Кеуде рентгені – диагноз қоюдың стандартты әдісі, ол өкпенің шеттеріне дейін созылатын сызықтық немесе кистоздық мөлдірліктер ретінде көрінеді. Вирус жасушаларды жұқтырып, кірпікшелердің жұмысын бұзады және оларды өлтіреді. Бұл қалдықтар, ісіну және қабыну симптомдарға әкеледі. Бұл бір жасқа дейінгі балаларды ауруханаға түсірудің ең көп таралған себебі. Ол жеңіл тыныс алу жолдары инфекциясынан бастап тыныс алу жеткіліксіздігіне дейін әртүрлі көріністерде болуы мүмкін. Ауруды емдеуге арналған дәрі-дәрмек болмағандықтан, емдеу тек сұйықтықтар мен оттегімен жүргізіледі.

Pulmonary diseases also impact newborns and the disorders are often unique from those that affect adults. Infant respiratory distress syndrome most commonly occurs in less than six hours after birth in about 1% of all births in the United States. The main risk factor is prematurity with the likelihood of it occurring going up to 71% in infants under 750g. Other risk factors include infant of a diabetic mother (IDM), method of delivery, fetal asphyxia, genetics, prolonged rupture of membranes (PROM), maternal toxemia, chorioamnionitis, and male sex. The widely accepted pathophysiology of respiratory distress syndrome is it caused by insufficient surfactant production and immature lung and vascular development. The lack of surfactant makes the lungs atelectatic causing a ventilation to perfusion mismatch, lowered compliance, and increased air resistance. This causes hypoxia and respiratory acidosis which can lead to pulmonary hypertension. It has a ground glass appearance on an x ray. Symptoms can include tachypnea, nasal flaring, paradoxical chest movement, grunting, and subcostal retractions. Meconium Aspiration Syndrome occurs in full term or post term infants who aspirate meconium. Risk factors include a diabetic mother, fetal hypoxia, precipitous delivery, and maternal high blood pressure. Its diagnosis is based on meconium stained amniotic fluid at delivery and staining on the skin, nails, and umbilical cord. Aspiration can cause airway obstruction, air trapping, pneumonia, lung inflammation, and inactivated surfactant. It presents as patchy atelectasis and hyperinflation on an x ray with a pneumothorax of pneumomediastinum also possible. This is the only syndrome that inhaled nitric oxide is approved for by the FDA. Transient Tachypnea of the Newborn is caused by the retention of alveolar fluid in the lungs. It commonly occurs in infants who are delivered via caesarean section without the onset of labor because absorption of amniotic fluid in the lungs has not yet commenced. Other risk factors are male sex, macrosomia, multiple gestations, and maternal asthma. It usually presents with tachypnea and increased work of breathing. On an x ray diffuse infiltrates, interlobar fissures, and sometimes pleural effusions can be seen. It is a diagnosis of exclusion because of its similarity to other diseases and frequently CPAP is used to help push the lung fluid into the pulmonary vasculature. Pulmonary interstitial emphysema is the condition of air escaping overdistended alveoli into the pulmonary interstitium. It is a rare disease that occurs most often in premature infants, even though it is possible to appear in adults. It often presents as a slow deterioration with the need for increased ventilatory support. Chest x ray is the standard for diagnosis where it is seen as linear or cystic translucencies extending to the edges of the lungs. The virus infects the cells causing ciliary dysfunction and death. The debris, edema, and inflammation eventually leads to the symptoms. It is the most common reason for admission of children under the age of one year. It can present widely from a mild respiratory infection to respiratory failure. Since there is no medication to treat the disease, it is only managed supportively with fluids and oxygen.

Эпидемиология

Тыныс алу жолдарының аурулары – бүкіл әлемде ауру мен өлімнің жиі кездесетін және маңызды себебі. АҚШ-та жыл сайын шамамен бір миллиардқа жуық суық тию жағдайлары тіркеледі. Бір зерттеу көрсеткендей, 2010 жылы АҚШ-та 18 жасқа дейінгі пациенттердің арасында тыныс алу жолдарының бұзылуларына байланысты шұғыл медициналық көмекке 6,8 миллионға жуық адам жүгінген. 2012 жылы балалардың ауруханада жатуының ең көп кездесетін себебі тыныс алу жолдарының аурулары болды. Ұлыбританияда шамамен 7 адамның 1-і созылмалы өкпе ауруының әлдебір түліне шалдыққан, ең көп таралғаны – созылмалы обструктивті өкпе ауруы, оған астма, созылмалы бронхит және эмфизема кіреді. Тыныс алу жолдарының аурулары (өкпелік қатерлі ісіктерді қоса алғанда) Канадада ауруханаға жатқызудың 10%-дан астамын және өлім-жітімнің 16%-дан астамын құрайды. 2011 жылы өкпе желдету аппаратымен тыныс алу жолдарының аурулары АҚШ-та жансақтау бөлімшелерінің (ЖСБ) 93,3%-ын пайдаланды.