Кіріспе

"Сауда орталығында жоғалған" техникасы немесе тәжірибе – ешқашан болмаған оқиғалар туралы шатасуларды көрсету үшін қолданылатын естелік енгізу техникасы. Мысалы, бала кезінде сауда орталығында жоғалып қалғандық туралы естеліктер тәжірибеге қатысушыларға олардың үлкен туысы сол кезде қасында болған деген ұсыныстар арқылы жасалуы мүмкін. Бұл техниканы алғаш Элизабет Лофтус және оның студенті Джим Коан адамдарға толығымен жалған естеліктерді енгізуге болатындығын дәлелдеу үшін әзірледі. Бұл әдіс жасырылған естеліктер мен жалған естелік синдромының болуы туралы пікірталас аясында жасалды.

Зерттеу әдістемесі

Коан когнитивтік психология курсы бойынша қосымша балл алу үшін алғашқы "сауда орталығында жоғалған" экспериментін жобалады. Профессор Лофтус студенттерін адамдарға жалған естеліктерді сіңіретін эксперимент жасауға шақырды. Коан өзінің анасы, әпкесі және бауырын қатысушы ретінде тартты. Ол балалық шақтағы оқиғаларды сипаттайтын төрт қысқа мәтіннен тұратын буклеттерді жинады және оларға төрт оқиғаның әрқайсысы туралы ең көп нәрсені еске түсіруге тырысып, алты күн ішінде осы еске түсіргендерін жазуды тапсырды. Қатысушылардың білмейтіні, мәтіндердің бірі жалған болды; ол Коанның бауырының 5 жасында сауда орталығында жоғалып, кейін қарт адам құтқарып, отбасымен қайта қосылғанын сипаттады. Эксперимент барысында Коанның бауыры жалған мәтіннің бірнеше қосымша бөлшектерін ойлап тапты. Эксперимент аяқталғаннан кейін, жазылған сұхбатта, бірін жалған деп айтқанда, Коанның бауыры қайсысы жалған екенін анықтай алмады және оған сенбегенін білдірді. Коан кейіннен жоғары оқу орнындағы дипломдық жұмысы үшін зерттеу әдістемесін жетілдірді, онда "барлық қатысушылар жалған естелікті анықтай алды" деп хабарлады. Коан, Дж. А., (1993, 18 тамыз), Жалған естеліктер жасау, Дипломдық жұмыс, Психологияның құрметті бағдарламасы, Вашингтон университеті. Келесі экспериментте Элизабет Лофтус және Жаклин Пикрелл Коанның бауырына қолданған әдістерін 24 қатысушысы бар ресми зерттеуде пайдаланды, олардың шамамен 25%-ы жалған оқиғаны еске түсіргенін хабарлады. Жалған оқиғаның есте қалуы, әдетте, нақты оқиғаларға қарағанда нашаррақ болды және адамдар нақты оқиғаларды сипаттау үшін жалған оқиғаларға қарағанда көбірек сөздер қолданды. Зерттеу соңында қатысушыларға 4 оқиғаның бірі жалған екені айтылғанда, 24 қатысушының 5-і сауда орталығында жоғалған оқиғаны жалған деп анықтай алмады және оның орнына нақты оқиғалардың біреуін жалған деп таңдады. Лофтус бұл зерттеуді жалған естеліктерді құру құбылысы үшін "дәлелдеме" деп атайды және жалған естелік ұсынылған оқиғаның (сауда орталығында жоғалу) бұрыннан бар естеліктерге енуі нәтижесінде қалыптасады деп болжайды. Уақыт өте келе адамдар үшін шын болған оқиға мен қиял арасындағы шекараны ажырату қиынға соғады және есте сақтау қателері жасалады. Дегенмен, жоғалған оқиғаны үлкен туыс растаса, терапия кезінде қандай жағдай тууы мүмкін екені әлі белгісіз. "Сауда орталығында жоғалған" эксперименті ескі туыстардың мәлімдемелерін пайдаланып қайталанды және әртүрлі жастағы қатысушылармен кеңейтілді. Қатысушылардың шамамен 25 пайызы сіңірілген естелікті еске түсіріп қана қоймай, жетіспейтін бөлшектерді де толықтырды. 1999 жылы "Этика және мінез-құлық" журналында жарияланған мақалада Линн Крук пен Марта Дин, мансабының бір бөлігін қалпына келтірілген естеліктермен айналысқан психологтар, Лофтустың "Сауда орталығында жоғалған" зерттеуіне күмән келтірді, қолданылған әдістер этикалық емес және нәтижелерді травмалық естеліктерге қатысты нақты өмірлік жағдайларға жалпылауға болмайды деп мәлімдеді. Лофтус олардың сын-пікірлеріне жауап беріп, Крук пен Диннің техниканы сипаттауындағы "асыра сілтеулер, жоюлар мен қателіктерді" және зерттеуді БАҚ-та көрсету туралы қателіктерді атап өтті. Лофтус "Сауда орталығында жоғалған" зерттеуі (және естелік сіңіру әдістерін қолданатын басқа зерттеулер) терапияда анықталған балалық шақтағы сексуалдық зұлымдық туралы барлық естеліктер жалған деп мәлімдемейтінін нақтылады; оның орнына, үлкен туысы оқиғаға куә болғанын айтса, адам естелігін манипуляциялаудың қаншалықты оңай екенін көрсетуге тырысты. Лофтус сондай-ақ Крукты зерттеуші ретінде өзінің адалдығы мен жұмысын жоққа шығаруға бағытталған ұзақ күш-жігердің бір бөлігі ретінде мақала жазуда айыптады. 2019 жылы Крук пен МакЭуэн жариялаған кейінгі мақалада 2017 жылғы соттағы Лофтустың куәлігі келтірілді, онда зерттеу "қатысушылардың туыстарынан хабарсыз жоғалып кету мүмкіндігін" бақылай алмағаны айтылды, бұл қатысушылар тәжірибелік ұсыныстан гөрі шынайы балалық шақтағы тәжірибелерден мәлімет алу мүмкіндігін қарастырады. Зерттеуге қатысқандарды және қарама-қайшы деректерді талдағаннан кейін Крук пен МакЭуэн "1995 жылы HSRC-ге хабарлаған бес қатысушы өздері бастан өткерген оқиғалар мен оларға ұсынылған оқиғаларды ажырата алды" және "біздің зерттеуіміз екі қатысушының тәжірибесі "жалған естеліктердің қалыптасуына дәлел" бола алмайды" деп қорытындылады. Морган Шоу, жеке практикадағы клиникалық психологтар/психоаналитиктер, қалпына келтірілген естеліктермен айналысқан, Лофтус пен Пикреллдің (1995) зерттеуіне қатысты сын жариялады, ол Линн Круктан көп сілтемелер алды. Олар Жалған естелік синдромы (ЖЕС) және Ата-аналық бөтендеу синдромы (АБС) бала зұлымдықпен айыпталған ата-аналарды қорғау үшін, бала зұлымдығын қудалауды әлсіретуге бағытталған үлкен қозғалыстың бір бөлігі ретінде әзірленгенін мәлімдеді. Близард пен Шоу Лофтус пен Пикреллдің (1995) нәтижелері зұлымдық туралы қалпына келтірілген естеліктерге қатысты емес екенін айтады, өйткені балалық шақтағы зұлымдық естеліктері көбінесе қайталама оқиғаларды және ауыр және сексуалдық сипаттағы мазмұнды қамтиды. "Сауда орталығында жоғалған" зерттеуіндегі жалған естеліктерді отбасы мүшелері растағандықтан, Близард пен Шоу нәтижелер терапиялық практикадағы ұсынымдарға қатысты емес екенін мәлімдеді. 2020 жылы PsyArXiv препринт серверінде жалған естеліктердің қайталама мысалдарының сіңірілуін құжаттаған зерттеу жарияланды, ол Близард пен Шоудың қайталама зұлымдыққа қатысты аргументіне қатысты дауласты.