Кіріспе

Сербия тарихының 14 ғасыр соңынан 1817 жылға дейінгі кезеңі

Қазіргі Сербия Республикасының көп бөлігі 15 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейін Осман империясының құрамына (эялеттер немесе тәуелді мемлекеттер ретінде) енді. 18 ғасырдың басында Воеводина империяға қосылмай, Габсбургтерге өткізілді. 15 ғасырда Сербия деспоттығы Осман империясының Балқанды жаулауының бөлігі ретінде Осман империясының қол астына көшті. Османдықтар 1371 жылы Марица шайқасында сербтерді жеңіп, оңтүстік билеушілерін вассалдарға айналдырды. Одан көп ұзамай Сербия императоры Стефан Урош V қайтыс болды. Ол мұрагерсіз болғандықтан және ақсүйектер заңды талапкер туралы келісе алмағандықтан, империя кейіннен жартылай тәуелсіз провинциялық билеушілермен басқарылды, олар көбінесе бір-бірімен қақтығысқа түсті. Олардың ең қуаттысы – Сербияның Лазары, қазіргі Сербияның орталық бөлігін қамтитын аймақтың герцогы, әлі Осман билігіне бағынбаған және 1389 жылы Косово шайқасында оларға қарсы тұрды. Шайқастың нәтижесі екі армияның да өзара қырылуы болды, бірақ Сербия ақырында Осман империясының қол астына түсті. Лазардың ұлы Стефан Лазаревич оның орнын басып, 1394 жылы Осман империясының вассалы болды. 1402 жылы ол Осман билігінен бас тартып, Венгриямен одақтас болды, ал одан кейінгі жылдар Осман мен Венгрияның Сербия аумағы үшін күресімен сипатталды. 1453 жылы Осман империясы Константинопольді, ал 1458 жылы Афинаны жаулап алды. 1459 жылы Сербия, ал бір жылдан кейін Греция жауланды. Осман билігіне қарсы бірнеше ұсақ, сәтсіз және қысқа өмір сүрген көтерілістер болды, көбінесе Габсбургтердің көмегімен: 1594, 1688–1691, 1718–1739, 1788. 1799 жылы дахиялар (жанисар басшылары, провинциялардағы жоғары статусты жаяу әскер) Смедерево санджағын басып алып, сұлтаннан бас тартып, салықтарды арттырды. 1804 жылы олар ең белгілі зиялылар мен ақсүйектерді өлтірді, бұл "Дюктардың қырғыны" ретінде танылды. Жауап ретінде сербтер қаруға көтеріліп, 1806 жылға қарай барлық дахияларды өлтірді немесе қуды, бірақ күрес тоқтамады. Сұлтан жаңа пашаны провинцияға жібергенде, сербтер оны өлтірді. Көтеріліс жалғасты, ол Бірінші серб көтерілісі ретінде танылды, онда Қарагеоргий басшылығымен сербтер бірнеше шайқаста түріктерді жеңіп, Орталық Сербияның көп бөлігін азат етті. 1814 жылы сәтсіз бүлік болды, ал 1815 жылы Екінші серб көтерілісі басталды. 1817 жылы Сербия Сербия княздығы ретінде де-факто тәуелсіздік алды.

Сербия үшін соғыстар (1389-1540 жж.)

Түріктер серб әскерін бір шешуші шайқаста жеңді: 1371 жылы Марица өзенінің жағасында, қазіргі Солтүстік Македониядан Вукашин мен Йован Углеша Мрнявчевичтің әскерлері талқандалып, біртұтас Сербия империясын қайта құруға деген үміттер жойылды. Осыдан бастап Сербия мемлекеті қорғанысқа көшті, ал бұл соғыс 1389 жылы Косово шайқасында өршілді. Бұл шайқаста Сербияның Лазары, Вук Бранкович және Влатко Вукович сұлтан Мурад I-нің ең мыкты әскерлеріне қарсы күш сынасты. Бұл қанды шайқаста сұлтан Мурад I де, князь Лазар да қаза тапты. Косово шайқасы Сербияның болашақ тағдырын анықтады, себебі енді түріктерге тікелей қарсы тұра алатын күші болмады. Бұл тұрақсыз кезеңді князь Лазардың ұлы – деспот Стефан Лазаревич – нағыз еуропалық үлгідегі рыцарь, әскери қолбасшы және ақын биледі. Стефан алғашқыда сұлтан Баязид I-нің қарауында болды, 1396 жылы Никополь шайқасында және 1402 жылы Анкара шайқасында көзге түсті, кейін Баязидтің жеңілісінен кейін тәуелсіздік алды. Оның туысы және мұрагері Дюрад Бранкович астананы жаңадан салынған Смедерево қаласына көшірді. Түріктер 1459 жылға дейін жаулап алуларын жалғастырды, сол жылы Смедерево түскен кезде, Сербияның солтүстік аймақтарының барлығы олардың қолына көшті. Сербияның жалғыз бос аймақтары Босния мен Зетаның бір бөлігі болды. 1496 жылы Зета княздығы құлағаннан кейін, Сербия шамамен үш ғасыр бойы Осман империясының билігінде болды. Сербия деспоты құлағаннан кейін, Бранкович әулеті (кейін басқа серб ақсүйектері таққа отырды) венгр қорғауындағы Сербия княздығын құрды, ол қазіргі Воеводина, Славония және Боснияда орналасқан. Бұл тәуелді мемлекет өзінің барлық уақытын Осман империясына қарсы күреске арнады және Сербия патшалығынан қалған мұраны бейнеледі.

Венгрия мен Сербия (13891540)

XIV ғасырдан бастап сербтердің саны артып, қазіргі Воеводина деп аталатын аймаққа солтүстікке қарай көшіп бара бастады. Бұл аймақ сол кезде Венгрия Корольдігінің билігінде болған. Венгрия патшалары сербтердің корольдікке көшіп келуін ынталандырды және олардың көптегенін әскерге сарбаздыққа және шекараны қорғауға жалдады. Осының нәтижесінде аймақтағы серб халқының саны күрт өсті. Осман империясы мен Венгрия арасындағы күрес кезінде серб халқы серб мемлекетін қайта құруға тырысты. 1526 жылғы 29 тамыздағы Мохач шайқасында Осман Түркиясы венгр-богемиялық патша Людовик Ягеллионның әскерін талқандады, патша шайқас алаңында қаза тапты. Бұл шайқастан кейін Венгрия үш бөлікке бөлінді, ал оның бұрынғы аумағының көп бөлігі Осман империясының құрамына кірді. Мохач шайқасынан кейін көп ұзамай Венгриядағы серб жалдамалы әскерлерінің басшысы Йован Ненад "Қара" Бачка, Солтүстік Банат және Сремнің шағын бөлігінде билігін орнатты (бұл үш аймақ қазір Воеводинаның құрамында). Ол Суботица қаласын астана етіп, тәуелсіз мемлекет құрды. Билігінің шарықталу нүктесінде Йован Ненад Суботицада өзін серб императоры деп жариялады. Аймақтағы венгр ақсүйектері өте күрделі әскери және саяси ахуалды пайдаланып, оған қарсы бірігіп, 1527 жылдың жазында серб әскерін жеңді. Император Йован Ненад өлтірілді және оның мемлекеті құлап кетті. Белградты қоршаудан кейін Сүлеймен I сербтерді жақын жердегі Константинополь орманына, қазіргі Бахчекойге (Белград орманы) қоныстандырды.

Австрия мен Сербия

Еуропалық державалар, әсіресе Австрия, Осман империясына қарсы көптеген соғыстар жүргізді, Осман билігінде тұрған сербтердің көмегіне сүйенді. 1593–1606 жылдардағы Аустрия-Түрік соғысы кезінде 1594 жылы сербтер Түркияның Паннония бөлігіндегі Банат аймағында көтеріліс ұйымдастырды. Синан-паша жауап ретінде сербтердің ең қасиетті әулиесі – Святой Саваның қабір қалдықтарын өртеп жіберді. Сербтер Герцеговинада да қарсылық ошағын құрды, бірақ Түркия мен Австрия бейбіт келісімге келген соң, олар түріктердің жазалау шараларына ұшырады. Осы оқиғалардың қайталануы келесі ғасырларда қалыпты жағдайға айналды.

Османдықтар мен Киелі Лига арасындағы соғыс

Осман империясы мен Қасиетті Лига арасындағы Ұлы соғыс 1683 жылдан 1699 жылға дейін жалғасты. Қасиетті Лига Папаның қолдауымен құрылды және құрамына Австрия, Польша және Венеция кірді. Осы үш держава сербтерді Осман билігіне қарсы бүлік көтеруге ынталандырды, осыдан кейін көтерілістер мен партизандық соғыс батыс Балқан аймағында, Черногория мен Далмация жағалауынан бастап Дунай алқабына және Ескі Сербияға (Македония, Рашка, Косово және Метохия) дейін тарады. Бірақ австриялықтар Сербиядан шыға бастағанда, серб халқын өздерімен бірге солтүстікке, Австрия жерлеріне келуге шақырды. Османдықтардың кек алуы мен христиан мемлекетінде өмір сүрудің арасында таңдау жасауға мәжбүр болған сербтер өз үйлерін тастап, патриарх Арсений Чарноевич басшылығымен солтүстікке бет бұрды.

Австрия-Отман соғысы

Сербия тарихындағы тағы бір маңызды кезең 1716–1718 жылдары болды, осы кезде Дрина өзенінен Белградқа және Дунай алқабына дейінгі серб этностық аймақтары, Евгений Савойский бастаған жаңа австрия-османдар соғысының ұрыс алаңына айналды. Сербтер тағы да Австрия тарапына қосылды. Пожаревацта бейбіт шарты жасалғаннан кейін, Осман империясы Дунай алқабындағы, Солтүстік Сербиядағы, Солтүстік Босниядағы, Далмацияның және Пелопоннес аймақтарындағы барлық иеліктерін жоғалтты. Соңғы австрия-османдар соғысы Дубица соғысы (1788–1791) деп аталды, оның кезінде австриялықтар Босниядағы христиандарды көтеріліс жасауға үндеді. Осыдан кейін 20 ғасырға дейін ешқандай соғыс болған жоқ, ол екі алып империяның құлауымен белгіленді (осы уақытқа дейін Австрия Австрия-Мажарстанға айналған еді).

Банат көтерілісі (1594)

Банат аймағында, сол кезде Османлы Темішвар еялетінің бір бөлігі болған, Вршац маңында 1594 жылы Осман империясына қарсы ірі көтеріліс басталды. Бұл серб халқының Осман үкімшілігіне қарсы өткізген ең үлкен көтерілісі болды. Осы көтерілістің жетекшісі Вршац епископы Теодор Несторович болды. Басқа жетекшілер Сава Бан және воевода Веля Миронич еді. Серб көтерілісшілері қысқа мерзім ішінде Банаттағы Вршац, Бечкерек және Липова сияқты бірнеше қалаларды, сондай-ақ Бачкадағы Титель мен Бечейді басып алды. Осы көтерілістің масштабын серб халық әнінің бір шумағы көрсетеді: "Sva se butum zemlja pobunila, Šest stotina podiglo se sela, Svak na cara pušku podigao!" ("Бүкіл жер көтерілді, алты жүз ауыл тұрды, әркім императорға қарсы мылтығын көтерді"). Көтеріліс қасиетті соғыс сипатына ие болды, серб көтерілісшілері Әйелі Саваның бейнесі салынған туларды алып жүрді. Осман әскерін басқарған Синан-паша серб туына қарсы Дамаскіден әкелінген Мұхаммедтің жасыл туын алып келуді бұйырды және Белградта Әйелі Саваның дене қалдықтарын өртеді.

1596-97 жылғы серб көтерілісі

1596-97 жылдардағы серб көтерілісін патриарх Йован Кантул ұйымдастырды, ал Грдан оған жетекшілік етті.

Ресейдің көмегімен жоспарланған көтерілістер

Сербиялық орыс Сава Владиславич сербтермен сауда байланыстарын сақтап, патша Дунай княздықтарына шабуыл жасағанда олар сұлтанға қарсы көтеріліске шығады деп ойлады. 1711 жылы шабуыл бастағаннан кейін патша Петр оны Молдавия мен Черногорияға міссиямен жіберді, Владиславичтің олардың халқын көтеріліс жасауға үлдіретіні күтілді. Алайда, граф Милорадовичтің (Михаил Милорадовичтің атасы) орыс жақтасы полковниктің көмегіне қарамастан, бұл жоспарлар көп нәтиже бермеді. Сол кезден бері сақталған жылнамадағы жазу: 1711 жылы Михаил Милорадович Черногорияға келді, бұл монастырь мен Черногория үшін үлкен қайғы болды [1714 жылы Визир Кюприли үшін] ол Черногорияны қиратты, шіркеу мен монастырды жойды. Черногорияның князь-епископы (Сербия православиелік епископы) Петар I Петрович Ньегош Босния, Сербия, Герцеговина және Черногориядан, Бокамен бірге жаңа Сербия империясын құру жоспарын жасады, оның императорлық астанасы Дубровник болар еді. 1807 жылы ол Дунай армиясының орыс генералына осы мәселе бойынша хат жолдады: «Ресей патшасы сербтердің патшасы ретінде танылады, ал Черногория митрополиті оның көмекшісі болады. Сербия империясын қайта жаңғыртудағы жетекші рөл Черногорияға тиесілі».

Габсбургтердің басып алулары 168691, 17181739, 17881793

1718 жылдан 1739 жылға дейін ел Сербия Корольдігі (1718–1739) деп аталды. Габсбург Сербиясының құлдырауынан кейін сербтер Осман империясынан Австрия империясына үлкен көші-қон жасады. Ғасырдың екінші жартысында офицер Коча Анджелкович Австрияның көмегімен Осман империясына қарсы сәтті көтеріліс жетекшілік етті және Сербияны қайтадан Габсбургтердің билігіне қойды, сол себепті бұл аймақ Коча шекарасы деп белгіленді. Көтеріліс Систова шартымен және австриялықтардың шығуымен аяқталды.

Текелияның нысанасы

Сава Текелия, серб дворяны, заң докторы және өнерді қолдаушы, Габсбург монархиясындағы сербтердің мәдени өмірінде, сондай-ақ мемлекеттің жалпы саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. 1790 жылы Тимишоарада өткен жиында ол сербтердің артықшылықтарын заңмен бекітуді талап ете отырып, танымал сөз сөйледі. Ол өз ұстанымын заңдық аргументтермен, артықшылықтарды жан-жақты талдау арқылы қорғады, заңның жеке тұлғалардың немесе билеушілердің еркінен жоғары тұрғанын айтты; демек, артықшылықтар венгр заңына енгізілсе, жақсырақ қорғалатын болар еді. Бірінші көтеріліс кезінде ол серб жерлерінің картасын жасады, ол саяси бағдарлама ретінде қызмет етті. Ол Наполеонға хаттар жіберіп, Сербияны ядросы етіп, Оңтүстік славян саяси бірлестігін құруды ұсынды, соның ішінде Франция басып алған аймақтар – олардан Иллирия провинциялары құрылатын еді. Бұл саяси бірлестіктің мақсатына жету үшін Франция Сербия революциясына көмектесіп, Ресейдің осы аймақтарға енуіне және ықпалына жол бермеуді ұсынды. 1805 жылы ол Австрия императоры Франциск I-ге де ұқсас хат жіберіп, басқа саяси одақтарды ұсынды, сонымен қатар Ресейдің ықпалын болдырмау мақсатымен. Оның жобасы серб мемлекетін, немесе жалпы алғанда Оңтүстік славян мемлекетін құруды білдірді. Оның еңбектері Оңтүстік славян ұлттарының болашағы туралы оның көзқарасын көрсетеді.

1791 1804 жылдар

1791 жылы Австрияның Сербиядан шығуы 1788 жылы Австрияның бастауымен болған сербтердің көтерілісінің аяқталуын білдірді. Бірақ Австрия соғысты аяқтау қажеттігіне келді және Белград аймағын Осман империясына қайтарды. Австрия берген кепілдіктерге қарамастан, көтеріліске қатысқандардың көпшілігі отбасыларымен бірге Австрияға жер аударылды. Портаның серб халқына жасаған жеңілдіктері тек уақытша болды; 1799 жылға қарай яничарлар корпусы қайта келді, сербтердің автономиясын тоқтатты, салықтарды күрт арттырды және Сербияда әскери үкімшілік енгізді. Дунайдың екі жағындағы серб басшылары дахияларға қарсы құпия сөз байластыра бастады. Олар бұл туралы білгенде, Вальево қаласының басты алаңында ондаған серб ақсүйектерін тұтқындап, өлтірді. Бұл оқиға бүгінде «Сеча кнезова» (1804 жылғы князьдердің қырғыны) деп белгілі. Бұл жаза серб халқының ашуын тудырып, Белград пашалығында көтеріліс бастады. Бірнеше күннен кейін, кішкентай Шумадия ауылы Орашацта сербтер жиналып, көтеріліс жариялады және басшылыққа Караджордже Петровичті сайлады. Сол күні Орашақтағы түріктердің қарауансарайы өртенді, ондағы адамдар қашып кетті немесе қаза тапты, содан кейін елдің барлық жерінде осындай шаралар қолданылды. Көп ұзамай Вальево және Пожаревац қалалары азат етілді, ал Белградты қоршау басталды. Бастапқыда Османдық жүйедегі жергілікті жеңілдіктерін қайтару үшін күрескен (1807 жылға дейін) революционерлер, Оңтүстік Австрия империясынан (қазіргі Воеводина) келген бай серб қауымдастығының және Австрия әскери шебінен келген серб офицерлерінің қолдауымен, өздерін Габсбург, Ресей және Франция империяларының қорғауына ұсынды, сонымен қатар Наполеон соғыстары кезінде Еуропадағы ірі державалардың мүдделеріне жаңа саяси күш ретінде енді.

Бірінші серб көтерілісі

Бірінші серб көтерілісінің (1804-1813) шамамен 10 жылға созған кезеңінде Сербия 300 жылдық Осман және қысқа мерзімді Австриялық билеуден кейін алғаш рет өзін тәуелсіз мемлекет деп санады. Ресей империясының ынталандыруымен 1804 жылы Осман империясы шегінде өзін-өзі басқару туралы талаптар 1807 жылға қарай тәуелсіздік үшін күреске ұласты. Патриархалды шаруа демократиясын және қазіргі ұлттық мақсаттарды үйлестірген серб революциясы Балқан және Орталық Еуропаның түкпір-түкпірінен мыңдаған серб еріктілерін өз қатарына тартып алды. Серб революциясы, нәтижесінде, Балқандағы ұлт құру процесінің символына айналып, Грекия мен Болгариядағы христиан шаруалары арасында наразылықтарды тудырды. 1813 жылдың қазан айында Османдықтардың қайта басып алуымен Белград қатыгез кек алу ошағына айналды, жүздеген тұрғыны қаза тауып, мыңдаған адам Азияға дейін құлдыққа сатылды. Османдықтардың тікелей билігі серб институттарының барлығын, соның ішінде Белград университетін (Велика школа) таратуға және Османдық түріктердің Сербияға қайта оралуына әкеп соқты.