Үндістан мұсылмандарының ұлттық идеологиясы: екі бағыт және мәдени ерекшеліктері

Кіріспе

Тарихи тұрғыдан алғанда, Стокгольм университетінің профессоры Ыштық Ахмед пен Дели университетінің профессоры Шамсул Ислам Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде субконтиненттің мұсылмандарын екі категорияға бөлді: Үндістанның ұлтшыл мұсылмандары (Үндістанның бөлінуіне қарсы болғандар) және Үндістанның мұсылман ұлтшылдары (Үндістан мұсылмандары үшін жеке мемлекет құруды қалағандар). Бүкіл Үндістан Азат Мұсылман Конференциясы үндістандық ұлтшыл мұсылмандарды, ал Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасы үндістандық мұсылман ұлтшылдарының өкілі болды. Бұл Үндістан мұсылмандарының саналы шешімі болды. Осылайша, Үнді мұсылман мәдени ерекшелігі индус Үндістанына және жалпы мұсылман әлеміне қатысты жеке топ ретінде қалыптасты. Үндістан мұсылмандарының жеке ерекшелікке ие болуы және демек, өз мемлекетіне құқығы бар екендігі туралы пікір, сондай-ақ, олардың саяси билікке талап етуі Үндістандағы мұсылман үстемдігінің тарихи тәжірибесіне негізделген. Тарихшы Құрешидің сөзіне сүйенсек, мұсылмандық Үндістанның ерекшелігін сақтау үшін мұсылмандардың индустар үстінен саяси үстемдігін қамтамасыз ету қажет. Саяси билікті индустармен бөлісу қауіпті деп есептелді және үнді мұсылмандарының саяси құқықтарынан бас тартуға жасалған алғашқы қадам болды. Дінге негізделген мәдени ерекшелік 1920 жылдары сепаратизм мен діни араздық ретінде түсінілгенімен, Батыс отаршылдығымен қатар келуден бұрын-ақ субконтинентте діни мәдени айырмашылықтар болған.

Идеологиялық негіздері

Алғашқы ұйымдасқан пікірлерді мұсылман ғалымдары мен реформаторлары – Сейед Ахмет Хан, Сейед Амир Әли және Ага Хан сияқты тұлғалар бастады, олар үнді тәуелсіздік қозғалысына зор ықпал етті. Мұсылман сепаратизмі мен ұлттық сананың қалыптасуы қазіргі заманғы исламның көрнекті ақыны және философы сэр Аллама Мұхаммед Икбал мен Чудхари Рахмат Али сияқты саяси белсенділердің еңбектерінен туындады.

Үнді мұсылман ұлтшылдығы

Саид Ахмад хан жақтаған ұлтшылдық индус-мұсылмандық идентитін индус Үндістанына және үмметтің қалған бөлігіне, яғни мұсылман әлеміне қатысты ерекше мәдени идентиті ретінде анықтады. Мұсылман үкімдігі Үнді-Парсы ықпалымен қалыптасқан, Үнді мұсылман мәдениетінің дамуына әкелді, ол үнді мұсылмандарына ғана тән еді, ал оның ең көрнекті символы – урду тілі. Оның көзқарастарының түбінде Үндістандағы мұсылман үкімдігінің тарихи сарайда романтизациялануы жатты, ол оны үнді мұсылмандарының ұжымдық ұлттық естелігінің эксклюзивті иелігі ретінде қарастырды. Саид Ахмад хан өзінің қозғалысын 1800 жылдары индус мәдени этноцентризмінің күшеюіне жауап ретінде қарастырды. Соңғы кезде тарихшылар Оңтүстік Азиядағы үнді мұсылман ұлтшылдығын қоршаған шамадан тыс қарапайым екіұштылыққа, яғни діни және секулярлық ұлтшылдық арасындағы қақтығысқа қарсы шықты, үнді мұсылман ұлтшылдығын мәдениетшіліктің бір түрі ретінде қарастыруға көшті, ол негізінен Солтүстік Үндістан мен Үнді-Парсы сипатына ие. Маңыздысы, үнді мұсылмандары мен индустар арасындағы айырмашылықтар заманауи этномәдени айырмашылықтар мәселесі ретінде көтерілді, ал Солтүстік Үндістан мұсылмандары тобының ортақ мәдениеті туралы түсінік жеке идентиті құру үшін жұмылдырылды. Мысалы, тарихшы Айша Джалал ХХ ғасырдың басында мұсылмандардың үнді мұсылман қауымы туралы түсінікке бейімділігінің "қоғамдық" немесе діни қозғалыс емес, көбірек мәдени қозғалыс және мәдени айырмашылықтарды нығайтуға, сондай-ақ діни негізделген мәдени идентитіге ұмтылыс болғанын айтады. Сондықтан Джалал мұсылмандық коммунализм деп қарапайымдастырылған нәрсені үнді мұсылман мәдени ұлтшылдығының бір түрі ретінде қарастыруға кеңес береді. Бұл Солтүстік Үндістан мұсылмандары арасында мәдени шовинизмге жол ашты. Белгілі үнді мұсылмандары Үндістан Ұлттық Конгресін қолдаған индустар мен басқа да үнді ұлтшылдарынан бөлек, өздеріне саяси база іздеді. 1906 жылы мұсылман ғалымдары, діни лидерлер және саясаткерлер, негізінен үнді мұсылман феодалдары басқарған, Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасын құрды. Алғашында Үндістан ішінде мұсылмандардың құқықтары үшін күрескен Аллама Иқбал және соңынан Мұхаммед Әли Джинна бастаған қозғалыс, өркендеу үшін Үндістан мұсылмандарына жеке отан қажет деп санады. Олар екі ұлт теориясын жақтады, Үндістан шын мәнінде мұсылман және индус ұлттарының мекені екенін, олардың екеуі де толығымен ерекше екенін айтты.

The nationalism espoused by Sayyid Ahmad Khan defined Indo Muslim identity as a distinctive cultural identity in relation to both Hindu India and to the rest of the Ummah or the Muslim World. Muslim rule had resulted in the development of the Indo Muslim culture marked by Indo Persian influences, which was exclusive to the Indian Muslims, the foremost symbol of which was the Urdu language. At the core of his views was the romanticization of Muslim rule in India at the historic realm, which identified it as an exclusive possession of the collective national memory of the Indian Muslims. Sayyid Ahmad Khan viewed his cause as a response to the rise of Hindu cultural ethnocentrism in the 1800s. Recently, historians have challenged the oversimplified binary surrounding Indian Muslim nationalism in south asia, as a conflict between religious nationalism and secular nationalism, by shifting the conceptualization of Indo Muslim nationalism as a form of culturalism, which was primarily North Indian and Indo Persian in character. It is worth noting that the differences between Indian Muslims and Hindus were asserted as a modern issue of ethnocultural differences, and that the notion of a shared culture within a group of North Indian Muslims were mobilized to construct identities. The historian Ayesha Jalal, for example, suggests that the inclination of Muslims towards the notion of an Indian Muslim community in the early twentieth century was less of a "communal" or religious movement, but more of a cultural move, and a gravitation towards the assertion of cultural differences and a religiously informed cultural identity. Therefore, Jalal suggests that what used to be simplified as Muslim communalism should be seen as a form of Indian Muslim cultural nationalism. At the same time, this gave way to cultural chauvinism among North Indian Muslims. Prominent Indian Muslims politically sought a base for themselves, separate from Hindus and other Indian nationalists, who espoused the Indian National Congress. Muslim scholars, religious leaders and politicians, led primarily by Indian Muslim feudal lords, founded the All India Muslim League in 1906. A movement led by Allama Iqbal and ultimately Muhammad Ali Jinnah, who originally fought for Muslim rights within India, later felt a separate homeland must be obtained for India's Muslims in order to achieve prosperity. They espoused the Two Nation Theory, that India was in fact home to the Muslim and Hindu nations, who were distinct in every way.

Үндістанның ұлттық мұсылмандары

Керісінше, Хан Абдул Ғаффар Хан, Мұхтар Ахмет Ансари және Маулана Азад басқарыған мұсылман қоғамының тағы бір бөлігі Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына және Үндістан Ұлттық Конгресіне қатысудың барлық мұсылмандардың патриоттық міндеті екенін сезінді. Ислам теологиясының деобанди бағыты да индустар мен мұсылмандарды бөлінбеген Үндістанда британдық отаршылдыққа қарсы күресте біріккен бір ұлт ретінде қарастыратын, біртұтас ұлтшылдық идеясын қолдады. Деобандилер, Алигарх қозғалысы сияқты, Деобандилердің мұрагерлік алған Үнді-Парсы дәстүріне негізделген Солтүстік Үндістан мұсылман мәдениетін бөліп сақтауға баса назар берді, сонымен қатар үнді мұсылмандарын индуистік мәдениетпен байланысты киім-кешектерден бас тартуға шақырып, Үнді конституциясындағы азшылықтардың мәдени құқықтарын қорғайтын заңдық кепілдіктерді қажет етті.

Пан-исламдық

Пан-исламизм ағыны Үндістан мұсылман зиялыларының көп бөлігін де қамтыды, олардың алғашқы жылдарында Жамал-уд-Дин Афганидің ықпалы болды. Бұл Халифат қозғалысының пайда болуына себеп болды. Пан-исламизмдік сезімдер мен исламның жалқылық діни көзқарасына Сайид Ахмад Хан және оның үнді мұсылман ұлтшылдары қарсылық көрсетті, сол себепті соңғылары пан-исламизмнің көрнекті өкілі Сайид Джамал әл-Дин Афганидің қатыгез сынға ұшырады.

Мұсылман сепаратизмі және Үндістанның бөлінуі

Мұхаммед Әли Джинна Мұсылман лигасының Пакистан құру туралы шақыруын жетекшілік етті. Уақыт өте келе, діни шиеленістер күшейіп, Британдық Үндістанның мұсылман көпшілік аймақтарындағы көптеген мұсылмандар арасында бөлінуге қолдау артты. 1947 жылдың 14 тамызында Пакистан Британдық Үндістанның мұсылман көпшілік провинциялары – Синд, Пенджабтың батыс бөліктері, Белуджистан және Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясы, сондай-ақ Бенгалияның шығыс бөліктерінен құрылды. Діни зорлық-зомбылықтар басталды, миллиондаған адам үйлерін тастап қашуға мәжбүр болды, көптеген адам қаза тапты. Пакистаннан индустар мен сикхтер Үндістанға, ал Үндістаннан мұсылмандар Пакистанға қашып кетті. Дегенмен, мұсылман қауымдастықтары Оңтүстік Азияның барлық аймақтарында болғандықтан, тәуелсіздік нәтижесінде ондаған миллион мұсылман Үндістанның зайырлы мемлекетінің шекарасында қалды. 2011 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, Үндістан халқының шамамен 14,2 пайызы мұсылманды құрайды. 1971 жылы бенгалдықтар басымдығы бар Шығыс Пакистан провинциясы Пакистаннан тәуелсіздік үшін күрескенде, Үндістан субконтинентіндегі барлық мұсылмандарды біріктіруді көздеген Мұсылман лигасының мұсылман ұлтшылдығы идеясы этникалық ұлтшылдыққа жол берді және жаңа тәуелсіз мемлекет – Бангладеш құрылды.

Пәкістандық ұлтшылдық

Пәкістандық ұлтшылдық – Пәкістан халқының патриотизмінің саяси, мәдени, тілдік, тарихи, діни және географиялық тұжырымдамасы, Пәкістанның тарихы, мәдениеті, ұлттық ерекшелігі, мұрасы және діни сәйкестігімен мақтаныш сезінуі, сондай-ақ оның болашағына қатысты көзқарастары. Пәкістандық ұлтшылдық – 19 ғасырда Үндістанда пайда болған мұсылман ұлтшылдығының тікелей нәтижесі. Оның зиялылық негізін Сэр Сайид Ахмад Хан қалады. Басқа елдердегі секулярлық ұлтшылдықтан өзгешелігі, пәкістандық ұлтшылдық пен ислам діні бір-бірінсіз емес, ал дін – пәкістандық ұлтшылдық наративінің бір бөлігі болып табылады. Британдық үкіметтің соңғы жылдары мен тәуелсіздікке дейінгі кезеңде оның үш түрлі қолдаушысы болды:

Алигарх қозғалысы мен Аллама Иқбалдан шабыт алған, мұсылман студенттері мен зиялыларының көпшілігі сияқты идеалистер. Олардың сенімдері, мәдениеті, мұрасы және ислам идеологиясы исламдық азаматтық принциптері мен идеалдарына қайшы келетін жалған секуляризмге сіңіп кетпес үшін қорқынышпен толған. Олар Үндістанның басқа мұсылмандарынан билікте қалу үшін жоғары білім, реформалық ислам идеологиясы және байлықтарын пайдаланатын мемлекет құруға үміттенді. Реалистер, Үндістан Ұлттық Конгресінің саяси тұрақсыздығынан туындаған мұсылмандардың жүйелі түрде құқықтарынан айырылуынан қорқып, оған қарсы шықты. Бұл топқа парсы және низари исмаили қауымдастықтарының көптеген өкілдері де кірді. Дәстүршілдер, негізінен төменгі бағыттағы (Барельви) дін өкілдері, жоғары бағыттағы (Деобанд) дін өкілдерінің үстемдігінен қорқып, мемлекеттік бақылаудағы үгіт-насихат арқылы олардың билігін болдырмау үшін Пәкістанды қауіпсіз бейімдеме деп қарады. Дегенмен, жоғары бағыттағы дін өкілдерінің көпшілігі (мысалы, Шабыр Ахмад Усмани және Ашраф Али Танви) ислам республикасының мүддесі үшін мемлекетті қолдады.

Қазіргі Үндістандағы мұсылман ұлтшылдығы

Ресми мемлекеттік статистикаға сәйкес, индустар көпшілігі бар Үндістан Республикасында мұсылман халқының шамамен 14 пайызы бар, олар барлық штаттарға таралып орналасқан, олардың едәуір бөлігі Уттар-Прадеш, Бихар, Телангана, Ассам, Батыс Бенгал, Гуджарат, Керала және Джамму мен Кашмирде шоғырланған. Бұл Индонезия мен Пәкістаннан кейін мұсылмандар үшін үшінші ірі ел. Тәуелсіздік алғаннан бері, түрлі мұсылман қауымдары арасында бүгінгі Үндістан саясатын сипаттайтын күрделі саяси және мәдени мозаикада қалай тиімді жұмыс істеу керектігі туралы көптеген пікір қақтығыстары болды. Жалпы алғанда, мұсылмандардың үнемі алға жылжуларын сақтауға ұмтылысы және Үндістан мұсылмандарының нақты азшылық құқықтарын қамтамасыз етуде Пәкістанды басты мәселе ретінде қарастыруға бағытталған үкіметтің күш-жігері, Үндістанның ұлттық сезімін кейде күшті қолдауға алып келді, бұл Үндістан мемлекетіне әлемнің қалған бөлігінде күшті секулярлық бейне жасауда қажетті сенімділік сыйлады. Үндістанның жетекші ислам ұйымы – «Джамият Улема-и-Хинд» үнді мұсылмандарының ұлттық-патриоттық философиясының діни негізін қалады. Олардың пікірінше, мұсылмандар мен мұсылман емес азаматтар тәуелсіздік алғаннан бері Үндістанда секулярлық мемлекет құру үшін өзара келісімге келді. Үндістан Конституциясы осы келісімді бейнелейді. Бұл урду тілінде «муахада» деп аталады. Осыған сәйкес, мұсылман қауымының сайланған өкілдері осы муахаданы қолдап, оған адалдық ант берген болғандықтан, мұсылмандардың Конституцияға адал болуы міндетті. Бұл муахада – Мәдинада мұсылмандар мен еврейлер арасында жасалған бұрынғы ұқсас келісімге ұқсас.