Кіріспе

Хакамор (немесе жакима) – жануардың басына кигізілетін, тісі жоқ бас киім. Оның орнына, бетке, мұрынға және жаққа қысым түсіретін арнайы мұрындық бар. Хакаморлар көбінесе батыс ат спортында және испандық дәстүрлерден туындаған басқа ат спорты түрлерінде қолданылады, сондай-ақ кейде кейбір ағылшын ат спортында, мысалы, конкурда және толыққанды жарыстың стадиондық кезеңінде кездеседі. Түрлі хакамор дизайндары төзімділікпен жүруге де танымал. Әдетте, жас жылқыларды баптау үшін қолданылса да, олар көбінесе тіс мәселелеріне байланысты тіспен жүргізуді қиын ететін, немесе ауыз не тілі зардап шеккен жылқыларда қолданылады, себебі тіспен жүргізу жағдайды нашарлатады. Кейбір атшылар оларды қыста қолданады, жылқының аузына мұздаған металл тіс салудан аулақ болу үшін. Көптеген стильдері бар, бірақ классикалық хакамор дизайнында бозал (бозал) мұрындық болады, және кейде оны «бозал» немесе «бозал хакаморы» деп атайды. Онда макате деп аталатын ұзын арқан бауы бар, сонымен қатар фиадор деп аталатын, мұрындықты тұрақтандыратын және маңдайшаға бекітілетін тұмсық та болуы мүмкін. Салмақты мұрындықтары бар басқа да дизайндар хакамор деп аталады, бірақ кернеу арқылы жұмыс істейтін, салмағы жеңіл мұрындықтары бар тіссіз дизайндар да тіссіз бауы деп аталады. Мұрындыққа және кернеу тізбегіне ие хакамор механикалық хакамор деп аталады, бірақ ол нағыз хакамор саналмайды. Қарапайым былғары мұрындық немесе кавессон – хакамор емес; мұрындық әдетте тіс пен бауымен бірге қолданылады. Тіс сияқты, хакамор да атшының шеберлігіне байланысты жұмсақ немесе қатал болуы мүмкін. Жылқының беті өте жұмсақ және сезімтал, көптеген жүйке ұштарына ие. Хакаморды дұрыс қолданбау мұрын мен жақ сүйекте ауырсыну мен ісінуге ғана емес, сонымен қатар дұрыс таңдалмаған және дөңгелек қолданылған жағдайда жылқының мұрнындағы шеміршектерге зақым келтіруі мүмкін.

Шығу тегі

"Хаккамор" сөзі испан тіліндегі jáquima сөзінен туындаған, ол бас киім немесе жетектеу ретінде мағына береді, ал бұл сөздің өзі ескі испан тіліндегі xaquima сөзінен шыққан. Испандықтар бұл атауды араб тілінен – šakīma (жетік), šakama (жетектеу) сөздерінен алған. Jáquima-ның американдық айтылуынан "хакамор" сөзі 1850 жылға қарай ағылшын тілінде қолданысқа енді, бұл Мексика-Америка соғысынан көп ұзамай болды. Алғашқы хакамор, шамасы, жылқының мұрнына немесе басына оралған арқанның бір бөлігі болған, бұл үйрету кезеңінен кейін, шамамен б.з.д. 4000 жылдары пайда болған. Жылқыны бақылауға арналған алғашқы құралдар түйелерді бақылау үшін қолданылатын жабдықтардан бейімделген болуы мүмкін. Уақыт өте келе, мұрынға қысым жасаудың күрделі әдістері дамыды. Парсылар, шамамен б.з.д. 500 жылдан бастап, жылқының бір бағытта қарауына және қозғалуына көмектесетін қалың өрілген мұрындық қолданған алғашқы мәдениеттердің бірі болды. Бұл мұрындық бүгінде босал стиліндегі хакаморда қолданылатын мекате жетектеуіштің бір бөлігі болып табылады. Парсылардың жылқыны үйрету әдістерін жетілдіруі грек әскербасы Ксенофонттың ат үстіндегі өнерге арналған еңбектеріне әсер етті. Бұл ауыр мұрындық түрлі атаулармен белгілі болды, парсы-араб тілдерінде хакма деп сақталды, бірақ француз тілінде cavesson, итальян тілінде cavezzone немесе capezzone, испан тілінде cabezon немесе media caña, ал мексика тілінде bozal немесе bosal деп аталды. 18 ғасырдағы Испанияда jáquima есек пен қашырларды мінуге қолданылатын жетектеуіш болатын. АҚШ-та хакаморды қолдану дәстүрі испандық калифорниялықтардан бастау алды, олар жылқыны басқарудағы шеберлігімен ерекше құрметке ие болды. Ағылшын журналисі және суретшісі Уильям Редмонд Райан (1823-1855) 1840 жылдары Калифорнияда тұрғанда, жылқыларды бауырыстау үшін jáquima-ны қолданатын калифорниялық әдісті, оны "хакамор" деп атады. Осы дәстүрден американдық ковбойлар хакаморені қабылдады және оны қолданудың екі мектебі қалыптасты: "букару" немесе "Калифорния" дәстүрі, бастапқы вакеролардың әдістеріне ең жақын, және "Техас" дәстүрі, ол испандық техниканы шығыс штаттарының әдістерімен біріктіріп, аймақтық ерекше стильді құрады. Бүгінде ол жылқыны жетектеудің "жетіксіз" жүйелерінің ең танымал түрі болып табылады. 1844 жылы Доминго Ревилла Мексикада қолданылатын jáquima-ны былай анықтады және сипаттады: "Jáquima – бұл былғарыдан немесе жылқының қылынан жасалған бозаль, сол материалдан жасалған арматурамен бекітіледі, ал бозальдің жылқының жақ сүйегіне жақын тұсында оны қосымша бекіту үшін белдік бар, ол фиадор деп аталады. Бозильо – бұл арматурасы немесе фиадоры жоқ қарапайым бозаль. Мұнда қызықты jáquimas және bozalillos көп, және екеуі де жылқы үшін өте қажет". Мексикалық тарихшы және филолог Хоакин Гарсия Иказбальцета өзінің 1899 жылғы Vocabulario de Mexicanismos кітабында бозалды немесе бозильоны (АҚШ-та "босалита" деп аталады) былай түсіндірді: "Бозильо: Бұл Бозальдың кішіретілген түрі емес, жылқының еліктерінің астына салынатын бұралған жылқы қылынан жасалған жақсы жахима. Ауызды қоршап тұрған бөлігінен фальсарриенда [жалған елік] ілінген. Бұл тісті кавесонның орнына қолданылады, ол мұнда қолданылмайды".

Түрлері

"Хаккамор" сөзі түрліше анықталған, ол бір жағынан демеуші, екінші жағынан бітсіз тұтқаның бір түрі. Дегенмен, екі термин де көбінесе сипаттамалық болып табылады. Дәстүрлі жакима хакаморы бас бөлігінен, босалынан және мекатеден тұрады, олар тізілген електерге және жетектеу арқанына байланады. Бүгінде хакаморлар былғарыдан, шикі теріден, арқаннан, кабельден немесе түрлі пластиктен жасалады, кейде металл бөліктерімен бірге қолданылады. Басты түрлері – классикалық босал және көбірек таралған бүйірден тартымды тұтқа, алайда мұрынға қысым жасауға негізделген басқа да конструкциялар да осы санатқа жатады. Басқа түрлі бітсіз бас киімдері, көбінесе "бітсіз тұтқалар" деп аталатындар, нағыз хакаморлар емес. Оларға атты бақылау үшін белдік кернеуін пайдаланатын "айқас асты" бітсіз тұтқасы және рычагтары бар механикалық "хакамор" жатады.

Босал

Босал (/b/oʊ/'s/ɑː/l/, /b/oʊ/'s/æ/l/ немесе '/b/oʊ/s/əl/; boˈsal) – классикалық жакима немесе нағыз хакамордың мұрындық бөлігі. Босал көбінесе батыс стиліндегі атқа мінуде қолданылады. Ол испандық вакеро дәстүрінен тараған. Фиадор босалдың аттың басына дұрыс тепе-теңдікпен орналасуын қамтамасыз етеді, мұрынға ысырапты қысым түсірмейді. Бірақ ол босалдың әсерін шектейді, сондықтан ат мінгенге үйренгеннен кейін алынып тасталады. Мекате және фиадор сөздері кейде "Маккарти" немесе "Маккарти" және "Теодор" деп америкалықтандырылған, бірақ американдық Батыстың хакамор шекпендері мұндай қолдануды дұрыс емес деп санайды. Ұзын металл мойынтұғырлары мен жақ астынан өтетін тізбегі болғандықтан, ол тіректік тірек сияқты әрекет етеді. Қолдануға болатын күштің болуы тәжірібіз жақсы емес шабандоздардың қолында зәбірлеуге алып келуі мүмкін. Босал хакаморы көптеген батыс жарыс түрлерінде, жылқы көрмелерінде заңды, бірақ механикалық хакаморға рұқсат берілмейді; оның қолданылуы көбінесе демалыспен атқа мінуге, жолға және родео сияқты жарыстарға шектелген, онда тізгін салу ережелері салыстырмалы түрде жеңіл.

Дұрыс қолдану

Хакаморенің дұрыс қолданылуы, міншінің мақсатына қарай өзгеруі мүмкін. Ылқыға демалыс үшін хакаморемен міну және жұмыс үшін хакаморемен міну, жабдықтың қалай жұмыс істейтінін түсінуде толығымен әртүрлі талаптарға ие болады. Жұмыс мақсатында хакаморе қолданғанда, жылқының мойны мен жағы елікке тиіс екеніне көз жеткізу маңызды. Хакаморемен жұмыс іскергенде міншінің қолының қалай ұсталуы да өте маңызды. Қолдардың ұсталу әдісі, тізгінді қалай тартуға әсер етеді, ал бұл атқа қандай және қай жерге қысым жасалатынына әсер етеді. Атты бағыттап, тізгінді тартқанда, аттың жамбасына қарай тартып, аттан дұрыс қозғалыс алу керек.

Басқа жабдықтар

Механикалық хакамор сияқты, "биттсіз тұтқалар" немесе "биттсіз тұтқалардың астынан өтетін" деп аталатын әртүрлі заманауи бас конструкциялары, тісі болмаса да, нағыз хакамор емес. Бұл құрылғылар мұрын және бас сүйек айналасына орнатылған әртүрлі баулар арқылы, бас сүйегін белгілі бір жерлерде қысып, қысым жасауға қолданылады. Олар босал сияқты сезімтал емес, бірақ көп жағдайда босалдың қызметін атқарады және көбінесе механикалық хакаморлардан гөрі жұмсақ болады. Кейбір адамдар атты тек тоқалмен де жүргізеді. Мұрынға түйіндері бар, жаққа босалға ұқсас түймесі және екі бауы бар, жақын орналасқан арқан тоқал немесе жұмсақ босал сияқты әрекет ете алады. Алайда, қарапайым тұрақ тоқалын бас киім ретінде пайдалану, әдетте, қауіпті, себебі тұрақ тоқалының аты қорқып, бақылаудан шығып кеткен жағдайда, атқа салған адамның бақылауын күшейтуге мүмкіндік жоқ.