Жылқыға арналған жақыма: тарихы, түрлері және қолданылуы
Hackamore
Жақыма – тісі жоқ жабдық, қысым арқылы атты басқаруға арналған. Батыс және испан салт-дәстүрінде жиі қолданылады, жас немесе тісі ауырған аттарға қолайлы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хакамор (немесе жакима) – жануардың басына кигізілетін, тісі жоқ бас киім. Оның орнына, бетке, мұрынға және жаққа қысым түсіретін арнайы мұрындық бар. Хакаморлар көбінесе батыс ат спортында және испандық дәстүрлерден туындаған басқа ат спорты түрлерінде қолданылады, сондай-ақ кейде кейбір ағылшын ат спортында, мысалы, конкурда және толыққанды жарыстың стадиондық кезеңінде кездеседі. Түрлі хакамор дизайндары төзімділікпен жүруге де танымал. Әдетте, жас жылқыларды баптау үшін қолданылса да, олар көбінесе тіс мәселелеріне байланысты тіспен жүргізуді қиын ететін, немесе ауыз не тілі зардап шеккен жылқыларда қолданылады, себебі тіспен жүргізу жағдайды нашарлатады. Кейбір атшылар оларды қыста қолданады, жылқының аузына мұздаған металл тіс салудан аулақ болу үшін. Көптеген стильдері бар, бірақ классикалық хакамор дизайнында бозал (бозал) мұрындық болады, және кейде оны «бозал» немесе «бозал хакаморы» деп атайды. Онда макате деп аталатын ұзын арқан бауы бар, сонымен қатар фиадор деп аталатын, мұрындықты тұрақтандыратын және маңдайшаға бекітілетін тұмсық та болуы мүмкін. Салмақты мұрындықтары бар басқа да дизайндар хакамор деп аталады, бірақ кернеу арқылы жұмыс істейтін, салмағы жеңіл мұрындықтары бар тіссіз дизайндар да тіссіз бауы деп аталады. Мұрындыққа және кернеу тізбегіне ие хакамор механикалық хакамор деп аталады, бірақ ол нағыз хакамор саналмайды. Қарапайым былғары мұрындық немесе кавессон – хакамор емес; мұрындық әдетте тіс пен бауымен бірге қолданылады. Тіс сияқты, хакамор да атшының шеберлігіне байланысты жұмсақ немесе қатал болуы мүмкін. Жылқының беті өте жұмсақ және сезімтал, көптеген жүйке ұштарына ие. Хакаморды дұрыс қолданбау мұрын мен жақ сүйекте ауырсыну мен ісінуге ғана емес, сонымен қатар дұрыс таңдалмаған және дөңгелек қолданылған жағдайда жылқының мұрнындағы шеміршектерге зақым келтіруі мүмкін.
A hackamore (or jáquima) is a type of animal headgear which does not have a bit. Instead, it has a special type of noseband that works on pressure points on the face, nose, and chin. Hackamores are most often seen in western riding and other styles of riding derived from Spanish traditions, and are occasionally seen in some English riding disciplines such as show jumping and the stadium phase of eventing. Various hackamore designs are also popular for endurance riding. While usually used to start young horses, they are often seen on mature horses with dental issues that make bit use painful, and on horses with mouth or tongue injuries that would be aggravated by a bit. Some riders also like to use them in the winter to avoid putting a frozen metal bit into a horse's mouth. There are many styles, but the classic hackamore design features a bosal ( bozal) noseband, and sometimes itself called a "bosal" or a "bosal hackamore". It has a long rope rein called a mecate and may also add a type of stabilizing throatlatch called a fiador, which is held to the hackamore by a browband. Other designs with heavy nosebands are also called hackamores, though some bitless designs with lighter weight nosebands that work off tension rather than weight are also called bitless bridles. A noseband with shanks and a curb chain to add leverage is called a mechanical hackamore, but is not considered a true hackamore. A simple leather noseband, or cavesson, is not a hackamore; a noseband is generally used in conjunction with a bit and bridle. Like a bit, a hackamore can be gentle or harsh, depending on the hands of the rider. The horse's face is very soft and sensitive with many nerve endings. Misuse of a hackamore can not only cause pain and swelling on the nose and jaw, but improper fitting combined with rough use can cause damage to the cartilage on the horse's nose.
Шығу тегі
"Хаккамор" сөзі испан тіліндегі jáquima сөзінен туындаған, ол бас киім немесе жетектеу ретінде мағына береді, ал бұл сөздің өзі ескі испан тіліндегі xaquima сөзінен шыққан. Испандықтар бұл атауды араб тілінен – šakīma (жетік), šakama (жетектеу) сөздерінен алған. Jáquima-ның американдық айтылуынан "хакамор" сөзі 1850 жылға қарай ағылшын тілінде қолданысқа енді, бұл Мексика-Америка соғысынан көп ұзамай болды. Алғашқы хакамор, шамасы, жылқының мұрнына немесе басына оралған арқанның бір бөлігі болған, бұл үйрету кезеңінен кейін, шамамен б.з.д. 4000 жылдары пайда болған. Жылқыны бақылауға арналған алғашқы құралдар түйелерді бақылау үшін қолданылатын жабдықтардан бейімделген болуы мүмкін. Уақыт өте келе, мұрынға қысым жасаудың күрделі әдістері дамыды. Парсылар, шамамен б.з.д. 500 жылдан бастап, жылқының бір бағытта қарауына және қозғалуына көмектесетін қалың өрілген мұрындық қолданған алғашқы мәдениеттердің бірі болды. Бұл мұрындық бүгінде босал стиліндегі хакаморда қолданылатын мекате жетектеуіштің бір бөлігі болып табылады. Парсылардың жылқыны үйрету әдістерін жетілдіруі грек әскербасы Ксенофонттың ат үстіндегі өнерге арналған еңбектеріне әсер етті. Бұл ауыр мұрындық түрлі атаулармен белгілі болды, парсы-араб тілдерінде хакма деп сақталды, бірақ француз тілінде cavesson, итальян тілінде cavezzone немесе capezzone, испан тілінде cabezon немесе media caña, ал мексика тілінде bozal немесе bosal деп аталды. 18 ғасырдағы Испанияда jáquima есек пен қашырларды мінуге қолданылатын жетектеуіш болатын. АҚШ-та хакаморды қолдану дәстүрі испандық калифорниялықтардан бастау алды, олар жылқыны басқарудағы шеберлігімен ерекше құрметке ие болды. Ағылшын журналисі және суретшісі Уильям Редмонд Райан (1823-1855) 1840 жылдары Калифорнияда тұрғанда, жылқыларды бауырыстау үшін jáquima-ны қолданатын калифорниялық әдісті, оны "хакамор" деп атады. Осы дәстүрден американдық ковбойлар хакаморені қабылдады және оны қолданудың екі мектебі қалыптасты: "букару" немесе "Калифорния" дәстүрі, бастапқы вакеролардың әдістеріне ең жақын, және "Техас" дәстүрі, ол испандық техниканы шығыс штаттарының әдістерімен біріктіріп, аймақтық ерекше стильді құрады. Бүгінде ол жылқыны жетектеудің "жетіксіз" жүйелерінің ең танымал түрі болып табылады. 1844 жылы Доминго Ревилла Мексикада қолданылатын jáquima-ны былай анықтады және сипаттады: "Jáquima – бұл былғарыдан немесе жылқының қылынан жасалған бозаль, сол материалдан жасалған арматурамен бекітіледі, ал бозальдің жылқының жақ сүйегіне жақын тұсында оны қосымша бекіту үшін белдік бар, ол фиадор деп аталады. Бозильо – бұл арматурасы немесе фиадоры жоқ қарапайым бозаль. Мұнда қызықты jáquimas және bozalillos көп, және екеуі де жылқы үшін өте қажет". Мексикалық тарихшы және филолог Хоакин Гарсия Иказбальцета өзінің 1899 жылғы Vocabulario de Mexicanismos кітабында бозалды немесе бозильоны (АҚШ-та "босалита" деп аталады) былай түсіндірді: "Бозильо: Бұл Бозальдың кішіретілген түрі емес, жылқының еліктерінің астына салынатын бұралған жылқы қылынан жасалған жақсы жахима. Ауызды қоршап тұрған бөлігінен фальсарриенда [жалған елік] ілінген. Бұл тісті кавесонның орнына қолданылады, ол мұнда қолданылмайды".
The word "hackamore" is derived from the Spanish word jáquima, meaning headstall or halter, itself derived from Old Spanish xaquima. The Spanish had obtained the term from the Arabic šakīma, (bit), from šakama (to bridle). From the Americanized pronunciation of jaquima, the spelling "hackamore" entered the written English language by 1850, not long after the Mexican–American War. The first hackamore was probably a piece of rope placed around the nose or head of a horse not long after domestication, perhaps as early as 4,000 B. C. Early devices for controlling the horse may have been adapted from equipment used to control camels. Over time, more sophisticated means of using nose pressure were developed. The Persians beginning with the reign of Darius, c. 500 BC, were one of the first cultures known to have used a thick plaited noseband to help the horse look and move in the same direction. where it is still part of the modern mecate rein used on the bosal style hackamore. The techniques of horse training refined by the Persians later influenced the works on horsemanship written by the Greek military commander Xenophon. This heavy noseband itself came to be known by many names, retaining the name hakma in Persio Arabic tongues, but becoming the cavesson in French, the cavezzone or capezzone in Italy, the cabezon or media caña in Spain, and bozal or bosal in Mexico. In 18th century Spain, a jáquima was the bridle used for riding on donkeys and mules. The tradition of hackamore use in the United States came from the Spanish Californians, who were well respected for their horse handling abilities. English journalist and artist, William Redmond Ryan (1823 1855), described the Californio method for taming horses using a jáquima, which he calls “hackamore”, while living in California in the 1840s. From this tradition, the American cowboy adopted the hackamore and two schools of use developed: The "buckaroo" or "California" tradition, most closely resembling that of the original vaqueros, and the "Texas" tradition, which melded some Spanish technique with methods from the eastern states, creating a separate and unique style indigenous to the region. Today, it is the best known of the assorted "bitless bridling" systems of controlling the horse. In 1844, Domingo Revilla defined and described the jáquima used in Mexico as follows:"Jáquima is a kind of leather or horsehair bozal, secured with a harness of the same material, and at the base of the bozal that remains next to the horse's chin, there is a strap to further secure it, and it is called a fiador. The bozalillo is just the bozal without harness or without a fiador. There are very curious jáquimas and bozalillos, and both are very necessary for the horse." In his book Vocabulario de Mexicanismos (1899), Mexican historian and philologist Joaquín García Icazbalceta defined the bozal or bozalillo (known as a "bosalita" in the USA) as: "Bozalillo: It is not a diminutive of Bozal, but a kind of fine jáquima made of twisted horsehair that is placed under the bridle of the horses; and from the part that surrounds the mouth hangs the falsarrienda [false reins]. It replaces the serrated cavesson, not used here."
Түрлері
"Хаккамор" сөзі түрліше анықталған, ол бір жағынан демеуші, екінші жағынан бітсіз тұтқаның бір түрі. Дегенмен, екі термин де көбінесе сипаттамалық болып табылады. Дәстүрлі жакима хакаморы бас бөлігінен, босалынан және мекатеден тұрады, олар тізілген електерге және жетектеу арқанына байланады. Бүгінде хакаморлар былғарыдан, шикі теріден, арқаннан, кабельден немесе түрлі пластиктен жасалады, кейде металл бөліктерімен бірге қолданылады. Басты түрлері – классикалық босал және көбірек таралған бүйірден тартымды тұтқа, алайда мұрынға қысым жасауға негізделген басқа да конструкциялар да осы санатқа жатады. Басқа түрлі бітсіз бас киімдері, көбінесе "бітсіз тұтқалар" деп аталатындар, нағыз хакаморлар емес. Оларға атты бақылау үшін белдік кернеуін пайдаланатын "айқас асты" бітсіз тұтқасы және рычагтары бар механикалық "хакамор" жатады.
The word "hackamore" has been defined many ways, both as a halter and as a type of bitless bridle. However, both terms are primarily descriptive. The traditional jaquima hackamore is made up of a headstall, bosal and mecate tied into looped reins and a lead rope. Today, hackamores can be made of leather, rawhide, rope, cable or various plastics, sometimes in conjunction with metal parts. The main types are the classic bosal and the more modern sidepull, though other designs based on nose pressure loosely fall into this category. Other assorted designs of bitless headgear, often classed as "bitless bridles", are not true hackamores. These include the "cross under" bitless bridle, which uses strap tension to control the horse, and the mechanical "hackamore", which has leverage shanks.
Босал
Босал (/b/oʊ/'s/ɑː/l/, /b/oʊ/'s/æ/l/ немесе '/b/oʊ/s/əl/; boˈsal) – классикалық жакима немесе нағыз хакамордың мұрындық бөлігі. Босал көбінесе батыс стиліндегі атқа мінуде қолданылады. Ол испандық вакеро дәстүрінен тараған. Фиадор босалдың аттың басына дұрыс тепе-теңдікпен орналасуын қамтамасыз етеді, мұрынға ысырапты қысым түсірмейді. Бірақ ол босалдың әсерін шектейді, сондықтан ат мінгенге үйренгеннен кейін алынып тасталады. Мекате және фиадор сөздері кейде "Маккарти" немесе "Маккарти" және "Теодор" деп америкалықтандырылған, бірақ американдық Батыстың хакамор шекпендері мұндай қолдануды дұрыс емес деп санайды. Ұзын металл мойынтұғырлары мен жақ астынан өтетін тізбегі болғандықтан, ол тіректік тірек сияқты әрекет етеді. Қолдануға болатын күштің болуы тәжірібіз жақсы емес шабандоздардың қолында зәбірлеуге алып келуі мүмкін. Босал хакаморы көптеген батыс жарыс түрлерінде, жылқы көрмелерінде заңды, бірақ механикалық хакаморға рұқсат берілмейді; оның қолданылуы көбінесе демалыспен атқа мінуге, жолға және родео сияқты жарыстарға шектелген, онда тізгін салу ережелері салыстырмалы түрде жеңіл.
The bosal (/b//oʊ/'/s//ɑː//l/, /b//oʊ/'/s//æ//l/ or '/b//oʊ//s//əl/; boˈsal) ( bozal) is the noseband element of the classic jaquima or true hackamore. The bosal is seen primarily in western style riding. It is derived from the Spanish tradition of the vaquero. The fiador keeps a heavy bosal properly balanced on the horse's head without rubbing or putting excess pressure on the nose. However, it also limits the action of the bosal, and thus is removed once the horse is comfortable under saddle. The terms mecate and fiador have at times been Americanized as "McCarty" or "McCarthy" and "Theodore," but such usage is considered incorrect by hackamore reinsmen of the American West. Because of its long, metal shanks and a curb chain that runs under the jaw, it works similarly to a curb bit. The ability to apply leverage creates a high risk of abusive use in the hands of a rough rider. While the bosal hackamore is legal in many types of western competition at horse shows, the mechanical hackamore is not allowed; its use is primarily confined to pleasure riding, trail riding, and types of competition such as rodeos, where bitting rules are fairly lenient.
Дұрыс қолдану
Хакаморенің дұрыс қолданылуы, міншінің мақсатына қарай өзгеруі мүмкін. Ылқыға демалыс үшін хакаморемен міну және жұмыс үшін хакаморемен міну, жабдықтың қалай жұмыс істейтінін түсінуде толығымен әртүрлі талаптарға ие болады. Жұмыс мақсатында хакаморе қолданғанда, жылқының мойны мен жағы елікке тиіс екеніне көз жеткізу маңызды. Хакаморемен жұмыс іскергенде міншінің қолының қалай ұсталуы да өте маңызды. Қолдардың ұсталу әдісі, тізгінді қалай тартуға әсер етеді, ал бұл атқа қандай және қай жерге қысым жасалатынына әсер етеді. Атты бағыттап, тізгінді тартқанда, аттың жамбасына қарай тартып, аттан дұрыс қозғалыс алу керек.
The proper use of a hackamore can vary depending on the rider's intentions. Riding a horse with a hackamore for pleasure and riding a horse with a hackamore for work will require totally different understandings of how the tack works. When riding with a hackamore for working purposes it is important to make sure both the horse's neck and chin are being engaged with the reins. The way the rider holds his or her hands is also very important when working with a hackamore. The way the hands are held will affect how the reins are pulled which will affect how and where the pressure is being put on the horse. When pulling on the reins to guide the horse one should pull the reins towards his or her hips to get the proper movement from the horse.
Басқа жабдықтар
Механикалық хакамор сияқты, "биттсіз тұтқалар" немесе "биттсіз тұтқалардың астынан өтетін" деп аталатын әртүрлі заманауи бас конструкциялары, тісі болмаса да, нағыз хакамор емес. Бұл құрылғылар мұрын және бас сүйек айналасына орнатылған әртүрлі баулар арқылы, бас сүйегін белгілі бір жерлерде қысып, қысым жасауға қолданылады. Олар босал сияқты сезімтал емес, бірақ көп жағдайда босалдың қызметін атқарады және көбінесе механикалық хакаморлардан гөрі жұмсақ болады. Кейбір адамдар атты тек тоқалмен де жүргізеді. Мұрынға түйіндері бар, жаққа босалға ұқсас түймесі және екі бауы бар, жақын орналасқан арқан тоқал немесе жұмсақ босал сияқты әрекет ете алады. Алайда, қарапайым тұрақ тоқалын бас киім ретінде пайдалану, әдетте, қауіпті, себебі тұрақ тоқалының аты қорқып, бақылаудан шығып кеткен жағдайда, атқа салған адамның бақылауын күшейтуге мүмкіндік жоқ.
Like the mechanical hackamore, various modern headstall designs known as "bitless bridles" or "cross under bitless bridles" are also not a true hackamore, even though they lack a bit. These devices use various assortments of straps around the nose and poll to apply pressure by tightening the headstall in particular areas. They are not as subtle as a bosal, but serve many of the same purposes as a sidepull and are generally milder than most mechanical hackamores. Some people also ride horses with a halter. A closely fitted rope halter with knots on the nose, a bosal like button at the jaw and two reins attached may act in a manner similar to a sidepull or mild bosal. In contrast, use of an ordinary stable halter as headgear to control a horse is, as a rule, a dangerous practice because the stable halter has no way of increasing leverage to exert control by the rider if a horse panics.