Кіріспе
Танга (Читонга) – Замбияның Оңтүстік, Лусака, Орталық және Батыс провинцияларында, сондай-ақ Зимбабвенің солтүстігінде және Мозамбиктің солтүстік-батысында тұратын Танга халқының (Банту Батонга) сөйлейтін банту тілі. Бұл тілде Иве, Тока және Лея халықтары, сондай-ақ көптеген екі тілді замбиялықтар мен зимбабвийліктер де сөйлейді. Замбияда Тонга тілі мектептерде Оңтүстік, Лусака және Орталық провинцияларының барлық аймақтарында ана тілі ретінде оқытылады. Бұл тіл Банту-Ботатве тобына жатады және Гатри бойынша M64 ретінде жіктеледі. Атаулары ұқсас болғанымен, Замбияның Тонга тілі Малавидің Тонга тілімен (N15) немесе Мозамбиктің Тонга тілімен (Gitonga: S62) тығыз байланысты емес. Бұл тіл Бемба, Лози және Нянья тілдерімен бірге Замбиядағы маңызды лингва франкалардың бірі болып табылады. Тонга тілінің екі ерекше диалектісі бар: Аңғар Тонгасы және Жазық Тонгасы. Аңғар Тонгасы негізінен Замбези аңғары мен Батонганың оңтүстік аймақтарында, ал Жазық Тонгасы Монзе ауданы мен Батонганың солтүстік аймақтарында көбірек таралған. Тонга тілі ауызша тіл ретінде дамыды және 19 ғасырда миссионерлер келгенге дейін жазбаға түспеді. Тілдегі басылымдар көбейіп жатқанымен, ол толыққанды стандартизацияланбаған, сондықтан бір диалектіні сөйлейтін адамдар бір сөзді жазбада әртүрлі жаза алады.
Tonga (Chitonga), also known as Zambezi, is a Bantu language primarily spoken by the Tonga people (Bantu Batonga) who live mainly in the Southern province, Lusaka province, Central Province and Western province of Zambia, and in northern Zimbabwe, with a few in northwest Mozambique. The language is also spoken by the Iwe, Toka and Leya people among others, as well as many bilingual Zambians and Zimbabweans. In Zambia Tonga is taught in schools as first language in the whole of Southern Province, Lusaka and Central Provinces. The language is a member of the Bantu Botatwe group and is classified as M64 by Guthrie. Despite similar names, Zambian Tonga is not closely related to the Tonga of Malawi (N15) or the Tonga language of Mozambique (Gitonga: S62). It is one of the major lingua francas in Zambia, together with Bemba, Lozi and Nyanja. There are two distinctive dialects of Tonga: Valley Tonga and Plateau Tonga. Valley Tonga is mostly spoken in the Zambezi valley and southern areas of the Batonga while Plateau Tonga is spoken more around Monze District and the northern areas of the Batonga. Tonga developed as a spoken language and was not put into written form until missionaries arrived in the area in the 19th century. Although there are a growing number of publications in the language, it is not completely standardized, and speakers of the same dialect may have different spellings for the same words once put into written text.
Қосындылар
Екі ерінніңБір ерін-тісАлвеолалықПост-альвеолалықЖақпақшалықЖұмсақ таңдайКөмекейлікжалпыпалатальді. МұрындықЖарылыс/Африкатдыбыссыз ~ дауысты ~ алдын-дауысты vd. ~ алдын-дауысты vl. Сүрлеудібыссыз дауысты Сұйық ~ Жартылай дауыстыдауысты тынысты дыбыссыз /l/ дыбысы сондай-ақ [ɾ] дыбысы ретінде еркін өзгеріс ретінде естіледі. Пост-альвеолалық аффрикаттар /t͡ʃ, d͡ʒ, ⁿd͡ʒ/ диалектілер арасында еркін өзгеріске ұшыраған жақпақшалық тоқтау [c, ɟ, ᶮɟ] ретінде де естілуі мүмкін. /w/ /i/ алдында пайда болған кезде ерін-жақпақшалық [ɥ] ретінде де естілуі мүмкін. /f, v/ плато диалектісінде көмекейлік сүрлеулер [h, ɦ] ретінде де естіледі. /sʲ, zʲ/ солтүстік диалекттерде дыбыссыз және тынысты жақпақшалық жуықтау [j̊, j̤] ретінде естіледі. Кем дегенде кейбір сөйлеушілерде екі еріннің мұрындық түймелі дыбысы бар, ал көршілес диалекттерде /mw/ бар, мысалы, "бала" және "ішу" сөздерінде.
/l/ can also be heard as a tap sound [ɾ] in free variation. Post alveolar affricates /t͡ʃ, d͡ʒ, ⁿd͡ʒ/ can also be heard as palatal stops [c, ɟ, ᶮɟ] in free variation among dialects. /w/ can also be heard as a labio palatal [ɥ] when occurring before /i/. /f, v/ can also be heard as glottal fricatives [h, ɦ] in the Plateau dialect. /sʲ, zʲ/ are heard as voiceless and breathy palatal approximants [j̊, j̤] in the Northern dialects. At least some speakers have a bilabial nasal click where neighboring dialects have /mw/, as in mwana 'child' and kunwa 'to drink'.