Томас Делер: Германия саяхатшысы және заңгер

Кіріспе

Неміс саясаткері (1897–1967)

Томас Делер (14 желтоқсан 1897 – 21 шілде 1967) – неміс саясаткері. Ол Германия Федеративтік Республикасының тұңғыш Әділет министрі (1949–1953) және Еркін демократиялық партия төрағасы (1954–1957) болды.

Ерте өмір

Делер Баварияның Жоғарғы Франкониядағы Лихтенфельсте дүниеге келген. 1916 жылы гимназияны бітірген соң, Бірінші дүниежүзілік соғыста шайқасты. Соғыстан кейін медицинаны оқыды, бірақ көп ұзамай Мюнхен, Фрайбург және Вюрцбургте заң және саясаттануға ауысты. 1920 және 1923 жылдары мемлекеттік емтиханды тапсырды. 1920 жылы "Қылмыстық сот шешімдерін негіздеу туралы ережелер" тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Осы жылдары (1923) ол Мюнхенде "Südmark Monachia" атты антисемиттік студенттік бауырластығының құрылуына қатысты. Вюрцбургте оқыған кезеңін еске алып, ол кейін 1948 жылы Вюрцбургтегі "Humanitas" студенттік бауырластығына Alter Herr (түлек) ретінде қосылды. 1923 жылдан кейін Мюнхенде, ал 1925 жылдан кейін Бамбергте заңгер болып жұмыс істеді. 1925 жылы Делер еврей қызы Ирма Франкқа үйленді.

Саяси және діни көзқарасы

1920 жылы Делер либералды Германия Демократиялық партиясына (ГДП) қосылды және 1926 жылы Бамбергте партияның аудандық төрағасы болып сайланды. 1924 жылы ол Ваймар Республикасын қорғау мақсатымен құрылған Reichsbanner Schwarz Rot Gold жарымәскери ұйымының негіздеуші мүшелерінің бірі болды. 1930 жылы ГДП Жас неміс орденімен бірігіп, Германия мемлекеттік партиясына айналды, Делер 1933 жылы таратылғанға дейін оның мүшесі болды. Делер католик отбасында өсті, бірақ 1927 жылы Бамбергтегі Zur Verbrüderung an der Regnitz масондық ложасына қосылды. Нацистік режим кезінде ложа жабылғаннан кейін, Делер 1946 жылы оны қайта құруға қатысты және өмірінің соңына дейін мүше болып қалды. Өмірінің соңғы жылдары Делер саяси католицизмге белсенді түрде қарсылық көрсетті.

Нацистік режим

Нацистік режимнің пайда болуынан кейін, әсіресе Нюрнберг заңдары қабылданғаннан кейін, нацистік билік пен кәсіби ұйымдар Дехлерге әйелінен ажырасуға қысым жасады. Бірақ Дехлер бұл қысымға қарсы тұрып, әйелі мен еврей клиенттерін қолдады, тіпті режимге қарсылардың да істерін қабылдады. Соңынан нацистік "Штюрмер" газеті оны "еврейлердің нағыз серігі" деп атады. 1938 жылы ол қарсылық топтарымен байланысы болғандықтан тұтқындалды. Екінші дүниежүзілік соғыста Дехлер қайтадан әскерге қосылды, бірақ бірнеше айдан кейін үйленгені үшін "лайықсыз" деп армиядан шығарылды. 1944 жылы ол қайтадан тұтқындалып, Тодт ұйымында мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Дегенмен, төрт аптадан кейін ғана жұмыстан босатылды.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыс аяқталғаннан кейін Бавария американдық әскерлер тарапынан оккупацияланды. 1945 жылдың маусым айында жаңа әскери үкімет Дехлерді Бамберг округінің ландраты етіп тағайындады, ол 1946 жылға дейін осы қызметте болды. Ол сонымен қатар сот жүйесінде жұмыс істеді: Оберландсгерхт Бамбергте (1945/47) аудандық прокурор, Баварияның саяси азаттық министрлігіндегі кассациялық соттың бас прокуроры (1946/47) және Оберландсгерхт Бамбергтің президенті (1947/49) болып қызмет етті. 1946 жылы Делер Бавариядағы еркін демократиялық партияның (FDP) негізін қалаушылардың бірі болды. Делер партия төрағасы болып сайланды және 1956 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1948 жылы FDP федералдық деңгейде Хеппенхаймдағы құрылтай съезінде ұйымдасқанда, Делер федералдық басқармаға сайланды. 1946 жылы Делер Баварияның Конституциялық жиналысының мүшесі болды. 1946 жылдан 1949 жылға дейін Бавария парламентінің депутаты болды. 1947/48 жылдары ол американдық оккупациялық аймақтағы үш штатты өкілдік еткен парламенттік орган – Ландерраттың мүшесі болды. 1948/49 жылдары ол Парламенттік кеңестің мүшесі болды, онда Америка, Ұлыбритания және Франция аймақтарының өкілдері Батыс Германияның федеративтік мемлекеті үшін конституция жасау үшін жиналды. Делер редакциялық комиссияның үш мүшесінің бірі болды. Делер 1949 жылдың 23 мамырында қабылданған Негізгі заңның нәтижесіне толыққанды қанағаттанбаса да, оны ратификациялауды қолдады және Бавария парламентінде оның ратификациясына қарсы шыққан оппозицияны қатаң сынады.

Федералды әділет министрі

1949 жылы тамызда өткен федералды сайлауда Делер Бундестагқа, жаңа федералды парламентке сайланды. ФДП партиясы Христиан-демократиялық одақ (ХДС), Христиан-әлеуметтік одақ (ХСС) және Германия партиясымен (ДП) коалиция құрды. ХДС төрағасы Конрад Аденауэр Федералды канцлер болып сайланды, ал ФДП төрағасы Теодор Хаус Федералды президент болып сайланды. 20 қыркүйекте Делер Аденауэр кабинетіне тағайындалған үш ФДП саясаткерінің бірі болды және Әділет министрі қызметін атқарды. Министр ретінде Делер көбінесе демократиялық республика аясында сот жүйесін құрумен айналысты. Осыған байланысты ол Конституциялық соттың тәуелсіздігін шектеуге тырысты, бұл оның және ФДП-ның саяси әріптесі, ал 1951 жылдан кейін соттың бірінші президенті Герман Хопкер Ашофф арасында наразылық тудырды. Делер сонымен қатар Гитлер/нацистік жауларына қатысты 1949 жылы Негізгі заңмен жойылған өлім жазасын қайта енгізуге қарсы болды. Мұндай ұсыныстарды алғаш рет 1950 жылы Бавария партиясы көтерді және 1952 жылы ХДС/ХСС-да талқыланды. Делер өлім жазасының өзіне қарсы емес, жас конституцияға адал болуды жақтады. Оның қарсылығы неміс соғыс қылмыскерлерін қорғауға жасалған әрекет ретінде де түсіндірілді, себебі ФДП сайлаушылардың маңызды тобына жүгіну үшін түрмеден барлық «демеуші соғыс қылмыскерлерін» босатуды бірнеше рет талап етті. Делердің ниеттері әлі де нақты емес, бірақ 1951 жылы ол СС обергруппенфюрері Вернер Бестке қарсы қудалауға араласып, прокурорлардың айыптауларын тоқтатуына себеп болды. Кейін Бест Науманн ісіндегі басты тұлғалардың бірі ретінде қайта пайда болды. Делер бастапқыда Аденауэрдің НАТО-ға интеграция және Франциямен жақындасу сияқты батыс саясатын Германияның қайта бірігуіне жеткілікті халықаралық сенім мен салмақ алу үшін қолдады. Алайда, Аденауэрдің саясаты дамыған сайын, Делер бұл тәсілге және Аденауэрдің ниеттеріне күмәндана бастады, кейіннен канцлерді алдады деп айыптады. Екі тараптың келіспеушіліктерінің ең маңызды мәселелері Саар мәселесі және 1952 жылғы Сталин ноталары болды. Саар мәселесі бойынша Аденауэр Франциямен қақтығыстардан сақтануға тырысты, Франция аймақты өзінің протектораты ретінде сақтап, неміс талаптарынан бас тартпады. Ал Делер Сталин ноталарын одан әрі зерттеуге тұрарлық шыншыл ұсыныс деп санады.

In the Federal elections held in August 1949, Dehler was elected into the Bundestag, the new federal parliament. The FDP party formed a coalition with the Christian Democratic Union (CDU), the Christian Social Union (CSU) and the German Party (DP). CDU chairman Konrad Adenauer was elected Federal Chancellor, while FDP chairman Theodor Heuss was elected Federal President. On 20 September, Dehler was one of three FDP politicians to be appointed to Adenauer's cabinet and served as Minister of Justice. As minister, Dehler was mostly concerned with the establishment of a judicial system within a democratic republic. In this context he attempt to limit the independence of the Constitutional Court, which resulted in misgivings between him and Hermann Höpker Aschoff, a fellow FDP politician and after 1951 the Court's first president. Dehler was also opposed attempts to reintroduce the death penalty, which the Basic Law had abolished in 1949 for Hitler/Nazi enemies. Such proposals were first voiced by the Bavaria Party in 1950 and discussed within the CDU/CSU in 1952. In his opposition, Dehler argued not so much against the death penalty itself but in favour of a loyal approach towards the young constitution. His opposition has also been interpreted as an attempt to shield German war criminals, an important constituency to which the FDP appealed by repeatedly demanding the release of all "so called war criminals" from prison. While Dehler's motives remain unclear, Dehler in 1951 did intervene in proceedings against SS Obergruppenführer Werner Best, resulting in the prosecutors dropping their charges. Best later resurfaced as one of the protagonists of the Naumann affair. Dehler initially supported Adenauer's western policies integration into NATO and rapprochement with France as a means to gain enough international trust and weight to attain German reunification. However, as Adenauer's policies progressed, Dehler grew skeptical towards this approach and towards Adenauer's intentions, later accusing the Chancellor of having deceived him. Notable points of disagreement were the Saar issue, on which Adenauer cautiously tried to avoid conflicts with France, which tried to keep the region as its protectorate, without giving up German claims, and the Stalin Notes of 1952, which Dehler considered a sincere offer worth exploring further.

Партияның ішкі саясаты және Науманн ісі

1950 жылдардың басында FDP әртүрлі идеологиялар мен стратегиялар бойынша бөлінді. "Қатайып тұрған либералдар" деп аталатындардың қатарында Делер, Вюртемберг-Баденнің Рейнхольд Майер және басқалар болды. Олар FDP-ді қатаң либералдық партия деп есептеді, оның құрамында солшыл либералдар мен ұлттық либералдар екеуі де болды. Басқалары оны саяси спектрдің оң жағына көбірек тартымды болып, оны демократиялық жүйеге енгізуі керек "ұлттық біріккен" партия ретінде қарастырды. Осы стратегияны басты қолдаушысы Солтүстік Рейн-Вестфалиядан Фридрих Миддельхаув болды. Осы орайда, нацистік режимнің үгіт-насихат министрі Жозеф Геббельстің бұрынғы көмекшісі Вернер Науман және басқа да бұрынғы жоғары лауазымды нацистік шенеуніктер FDP-ге еніп, оны ұлттық социалистік күшке айналдыруға тырысты, әсіресе Солтүстік Рейн-Вестфалия бөлімшесіне бағытталды. Бұл топ Науман айналымы деп аталды. Миддельхаув оларды жылы күтіп алды, оның ынтымақтастығы тіпті 1952 жылдың қараша айында өткен федералды партиялық құрылтайда конспираторлар жазған ұлттық манифест – неміс бағдарламасын ұсынуға дейін барды. Алайда, бұл жоба либералдық манифест пайдасына қабылданбады және 1953 жылдың қаңтарында конспираторлар британдық билік органдарымен тұтқындалды. Тұтқындауға дейін британдық билік үш жоғары лауазымды FDP саясаткерімен (федералды президент Теодор Хьюсс, вице-канцлер Франц Блюхер және федералды партия төрағасы, әділет министрі Делер) кеңес өткізді, олар оларға араласуға кеңес берді. Делер Фриц Ноймайермен және Альфред Онненмен бірге Солтүстік Рейн-Вестфалия бөлімшесінің кейбір бөліктерін сынаған ішкі фактілерді анықтау комитетін құрды.

Министрлік қызметінен босату

1953 жылдың қыркүйектегі федералды сайлауда ХДС/ХСС үлкен жетістіктерге қол жеткізді, ал коалициялық одақтастары шағын шығындарға ұшырады. Аденауэр абсолютті көпшіліктен бір орын ғана кем болды, бірақ батыс интеграциясы және қайта қарулану саясатына берік қолдау үшін барлық коалициялық серіктестер сақталды. Дегенмен, Әділет министрінің Канцлермен араздасуының күшеюі және Науманн ісіне байланысты "құпия ақпаратты ауыр бұзу" салдарынан Делер Фриц Ноймайермен ауыстырылды. Бұл шешімге министрлердің көп бөлігі қарсылық танытпады, сондай-ақ президент Хёсс және Хёпкер Ашофф, екеуі де ФДП мүшелері, қолдау көрсетті.

Партия басшысы

Үкіметтен кеткеннен кейін дереу Делер ФДП парламенттік тобының және федералды партияның төрағасы болып сайланды, Герман Шафер мен вице-канцлер Франц Блюхердің орнына отырып. Бұл қадамның себебі, ФДП депутаттары партияның сайлаудағы сәтсіздігін ерекше көзге түспеуіне және енді Аденауэрдің қарсыласын көшбасшы етіп таңдауына байланыстырды. Делер 1949 жылдан бері алғаш рет екі маңызды партиялық қызметті біріктірді. ФДП ХДС/ХСС-ның үкіметтегі серігі болғанымен, енді келіспеушіліктерді ашық айта бастады. Ең маңызды мәселелер – 1950-жылдардың ортасындағы Саар мәселесі және сайлау заңнамасына ұсынылған өзгерістер болды. 1954 жылы Делер Бавария саясатында тағы да маңызды рөл атқарды, өз партиясы, Социал-демократтар, Бавария партиясы және босқындар партиясы БХЕ арасында коалиция құрды. Бавария парламентіндегі Христиан-әлеуметтік одақтан басқа барлық партиялар социал-демократ Вильгельм Хогнерді премьер-министр етіп сайлады. Делер үшін маңызды мәселе – нацистік режимнен кейін қайта жаңғырған Баварияның діни бастауыш мектептер жүйесін, конфессияаралық мекемелермен алмастыру болды. Коалиция бастауыш сынып мұғалімдерін даярлауды реформалады, бірақ тұрақсыздыққа тап болды. 1957 жылғы федералды сайлауда ХДС/ХСС-ның жеңіске жеткеннен кейін, БХЕ мен Бавария партиясы өз министрлерін қайтарып алғанда коалиция ыдырады. 1956 жылы Делер "Жас түріктер" деп аталған жас ФДП саясаткерлерінің тобын – Эрих Менде, Уолтер Шель және т.б. – қолдады. Олар Солтүстік Рейн-Вестфалияның премьер-министрі Карл Арнольдты сенімсіздік дауысымен қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Арнольд ХДС-ФДП коалициясының басшысы болған, бірақ енді ФДП социал-демократ Фриц Штайнхоффты сайлауға қолдау көрсетті. Алайда, Бавариядағы жағдай сияқты, бұл сәттілік те ұзаққа соқпады, өйткені ХДС 1958 жылғы штаттық сайлауда абсолютті көпшілікке ие болып, Франц Майерспен бірге үкіметке оралды. Бұл төңкерістің тікелей және ұзақ мерзімді салдары Миддлхаувтің отставкаға кетуі және кез келген ұлтшыл стратегияның тоқтатылуы болды. 1956 жылы Делер Аденауэрге қарсы шешуші қадам жасады: 1956 жылдың 23 қыркүйегінде, келесі федералды сайлауға бір жыл қалғанда, Бундестагтағы ФДП парламенттік тобы ХДС/ХСС-мен коалициядан шығуға шешім қабылдады. Алайда, партияның төрт министрін қоса алғанда, он алты депутат бұл шешімге қарсылық білдірді, партиядан бөлініп, Аденауэр үкіметін қолдауын жалғастырған "Азат халық партиясын" (FVP) құрды. Делер Аденауэрдің үкіметін әлсіретіп, өз партиясын "үшінші күш" ретінде орнатуды жоспарлады, бірақ 1957 жылдың қыркүйегіндегі федералды сайлау ХДС мен ХСС-қа жеңіс сыйлады. Олар парламентте абсолютті көпшілікке ие болып, енді басқа партиялардың қолдауына мұқтаж болмады. Бұл жеңілістен кейін Делер партия және парламенттік топтың төрағасы лауазымынан өзінің ықыласымен кетті. Оның орнына Рейнхольд Майер мен Макс Беккер тағайындалды. Делердің стратегиясы бірден сәтсіздікке ұшырағанымен, ФДП-ге 1950-жылдардан кейін саяси аренада қалуына мүмкіндік берді, ал көптеген кіші партиялар саяхаттан түсті.

Immediately after his departure from government, Dehler was elected chairman of FDP's parliamentary group and of the federal party, replacing Hermann Schäfer and Vice Chancellor Franz Blücher, respectively. The reasoning behind this move was that the FDP deputies blamed their party's losses in the election on a lack of distinctive profile and now choosing an opponent of Adenauer as their leader. Dehler now combined two central party offices for the first time since 1949. Even though the FDP remained the CDU/CSU's partner in government, the party now vocally addressed disagreements. Notable issues were the Saar issue, which hit its peak in the mid fifties, and proposed changes to electoral law. In 1954, Dehler played a vital role in Bavarian politics again, engineering a coalition between his party, the Social Democrats, the Bavaria Party and the refugee party BHE. All parties in the Bavarian parliament except the largest the Christian Social Union – combined to elect Social Democrat Wilhelm Hoegner as prime minister. A major issue for Dehler was the replacing Bavaria's system of denominational elementary schools, which had been restored after the fall of the Nazi regime, with interdenominational institutions. The coalition indeed reformed the training of elementary school teachers but proved unstable. After the CDU/CSU's triumphal victory at the Federal elections of 1957, the coalition fell apart when the BHE and the Bavaria Party withdrew their ministers. In 1956, Dehler supported a group of young FDP politicians dubbed "Young Turks" – Erich Mende, Walter Scheel and others – as they ousted the prime minister of in North Rhine Westphalia, Karl Arnold by a vote of no confidence. Arnold had governed as head of a CDU FDP coalition but now the FDP switched their allegiance to elect the Social Democrat Fritz Steinhoff. However, as in its Bavarian counterpart, success was short lived, as CDU gained an absolute majority in the 1958 state elections and returned to government with Franz Meyers. The immediate and lasting result of the coup was the resignation of Middlehauve and end to any nationalist strategies. It was in 1956 as well that Dehler made his decisive move against Adenauer: On 23 September 1956, just a year before the next federal elections, the FDP parliamentary group in the Bundestag decided to leave the coalition with CDU/CSU. However, sixteen deputies, including all four of the party's government ministers, refused to accept this move, split from their party and founded the Free People's Party (FVP), which continued to support Adenauer's government. Dehler had hoped to weaken Adenauer's government and establish his party as a "third force" but the Federal elections of September 1957 resulted in a triumphant victory for CDU and CSU, who won an absolute majority in parliament and henceforth could govern without the support from any other party. After this defeat, Dehler reluctantly resigned as chairman of party and parliamentary group. He was replaced by Reinhold Maier and Max Becker, respectively. Though an immediate failure, Dehler's strategy has been credited with enabling the FDP to survive beyond the 1950s, when most smaller parties disappeared from the political scene.

Кейінгі өмірі

Делер қайтыс болғанға дейін парламент мүшесі болып қалды және Аденауэрді, әсіресе Германия саясаты саласында, Кеңес Одағы арқылы бірігуге жаңа талпыныстар жасауды талап ету арқылы, өткір сынға алды. Делер құқықтық мәселелер жөніндегі дебаттарға да жиі қатысты. Ол негізгі құқықтық принциптерге сілтеме жасап, нацистік қылмыстарды ескіру мерзімінен босату әрекеттеріне қарсы тұрды. Бундестаг ескіру мерзімін тоқтатуды қабылдады, ал Делерден кейін бірнеше жыл өткен соң, барлық түрдегі адам өлтіруді ескіру мерзімінен босату туралы шешім қабылдады. 1957 жылдан 1961 жылға дейін ол Бундестагтың ядролық энергия және су шаруашылығы комитетінің де, партиясының сыртқы саясат және қорғаныс жөніндегі жұмыс комитетінің де төрағасы болды. Макс Беккердің қайтысынан кейін Делер 1960 жылдың 28 қыркүйегінде Бундестаг вице-президенті болып сайланды және өліміне дейін осы лауазымда қалды. 1960-1961 жылдары ол Бундестагтың Федералды Конституциялық сот алдындағы өкілі болды, ал 1963 жылдан кейін федералды судьяларды тағайындаумен айналысатын Бундестаг комитетіне төрағалық етті. 1967 жылдың 21 шілдесінде Делер Жоғарғы Франкониядағы Стрейтбергтің ваннасында жүзу кезінде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Мұра

1993 жылы федералды FDP Делердің естелігін құрметтеп, Бонндағы кеңсесіне Томас Делер үйі деген ат берді. 1999 жылы үкімет Берлинге көшкен кезде, FDP-ның жаңа кеңсесі де Делердің құрметіне аталды. Бавариялық FDP-мен байланысты Томас Делер қоры да оның құрметіне аталған.

Шығармалары

"Қылмыстық үкімнің негіздемесі", Диссертация, Вюрцбург, 1920. "Совет оккупациялық аймағындағы құқықтық даму", "Неміс индустриясының федералдық қауымдастығы", Кёльн, 1952. "Das Parlament im Wandel der Staatsidee", in: Macht und Ohnmacht der Parlamente, Stuttgart, 1965, S. 9ff. "Мемлекеттік идеяның өзгеруімен парламент" атты еңбекте. Lob auf Franken: Ein Bekenntnis, Glock u. Lutz, Нюрнберг, 1967. "Парламент және баспасөз", in: Zeitungsverlag und Zeitschriften Verlag Heft 43/44 (1965), S. 1990f. (Қазақ тілінде жарияланған) Сөздер мен мақалалар (автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрген), Батыс Германия баспасы, 1969.