Торлак тілі – оңтүстік славян тілдері тобындағы диалект. Серб-хорват, болгар тілдерімен байланысы бар, Балқан тілдеріне жақын. Диалектінің ерекшеліктері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік славян диалектілерінің тобы
Group of South Slavic dialects
Торлакий тілі стандартталмаған, және оның субдиалектілері кейбір ерекшеліктері бойынша айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді. Югослав тіл білімінде оны ежелгі штокав диалектісі немесе серб-хорват тілінің штокав, чакав және кајкав тілдерімен қатар төртінші диалектісі ретінде қарастырған. Болгар ғалымдары оны батыс болгар диалектісі деп санайды, сонда ол өтпелі болгар диалектісі деп аталады. Болгар тілінде Торлакий диалектілері дәстүрлі түрде У говори ("U диалектілері") деп аталады, бұл олардың ескі славян *ǫ дыбысының /u/ рефлексіне байланысты (стандартты болгар тілінде /ɤ/ немесе оған жақын диалектілерде /a/ дыбысына қарағанда). Торлакий – балқандық әсер алған батыс оңтүстік славян диалектісі: Серб-хорват континуумы (а) Шығыс Косово, Шығыс және Оңтүстік Сербияда кең таралған, күшті балқандық әсердегі Призрен-Тимок түрлерімен (олар Солтүстік Македонияның солтүстік бөліктерінде және Батыс Болгарияда сөйленетін оңтүстік славян түрлерімен бірге Торлак диалекті аймағының бір бөлігін құрайды (Вукович 2021), ал біз оларды мәтінде "Торлак" деп атаймыз); бірақ кейбір зерттеушілер оны шығыс оңтүстік славян тіліне жатқызуға бейім. Иво Баначтың сөзіне сәйкес, орта ғасырларда Торлак және шығыс Герцеговина диалектісі шығыс оңтүстік славян тілінің құрамында болған, бірақ 12 ғасырдан бастап, әсіресе штокав диалектілері, соның ішінде шығыс Герцеговина, көршілес оңтүстік славян диалектілерінен ерекшелене бастады. Оңтүстік славян тілдерінің батыс және шығыс топтарын ажырататын кейбір құбылыстарды болашақ оңтүстік славяндардың әртүрлі славян тайпаларының Карпат тауларының батысы мен шығысы арқылы жасаған екі көші-қон толқынымен түсіндіруге болады. Диалектілік топтың өкілдері негізінен сербтер, болгарлар және македониялықтар болып табылады. Румынияда хорваттардың (Крашовани) және Косовоның оңтүстігінде славян мұсылмандарының (Горани) шағын этникалық қауымдастықтары да бар.
Torlakian is not standardized, and its subdialects vary significantly in some features. Yugoslav linguists traditionally classified it as an old Shtokavian dialect or as a fourth dialect of Serbo Croatian along with Shtokavian, Chakavian, and Kajkavian. Bulgarian scholars classify it as a Western Bulgarian dialect, in which case it is referred to as a Transitional Bulgarian dialect. In Bulgarian common speech, the Torlakian dialects are traditionally referred to as У говори ("U dialects"), referencing their reflex of old Slavic *ǫ being /u/ (compared to standard Bulgarian, where it is /ɤ/, or its nearby dialects, where it is /a/). Torlakian is a Balkanized Western South Slavic dialect: The Serbo Croatian continuum is represented by (a) the strongly Balkanized Prizren Timok varieties spoken in Eastern Kosovo, Eastern and Southern Serbia (they make part of the so called Torlak dialect area together with the South Slavic varieties spoken in northern parts of North Macedonia and in Western Bulgaria (Vuković 2021), and we refer to them as “Torlak” in the text); although some researchers tend to classify it as Eastern South Slavic. According to Ivo Banac, during the Middle Ages, Torlak and the Eastern Herzegovinian dialect were part of Eastern South Slavic, but since the 12th century, especially the Shtokavian dialects, including Eastern Herzegovinian, began to diverge from the other neighboring South Slavic dialects. Some of the phenomena that distinguish western and eastern subgroups of the South Slavic languages can be explained by two separate migratory waves of different Slavic tribal groups of the future South Slavs via two routes: the west and east of the Carpathian Mountains. Speakers of the dialectal group are primarily ethnic Serbs, Bulgarians, and Macedonians. There are also smaller ethnic communities of Croats (the Krashovani) in Romania and Slavic Muslims (the Gorani) in southern Kosovo.
Жіктеу
Торлак тілдері оңтүстік славян тілдерінің шығыс және батыс тармақтары арасындағы кезеңдік тілдер болып табылады және олардың толығымен немесе ішінара түрлері әртүрлі топтарға жататындығы айтылған. 19 ғасырда олар көбінесе болгар тілі деп аталды, бірақ олардың жіктелуі серб және болгар авторлары арасында пікір талас тудырды.
The Torlakian dialects are intermediate between the Eastern and Western branches of South Slavic dialect continuum, and have been variously described, in whole or in parts, as belonging to either group. In the 19th century, they were often called Bulgarian, but their classification was contested between Serbian and Bulgarian writers.
Балқан тілдер одағы
Торлак тілдері, болгар және македон тілдерімен бірге, Балқан тілдік аймағының көптеген ерекшеліктерін көрсетеді, бұл Балқандағы албан, румын және ароман тілдері сияқты басқа славян емес тілдермен ортақ құрылымдық сәйкестік белгілерінің жиынтығы. Сондықтан, аймақтық лингвистика тұрғысынан, олар серб-хорват тілінің басқа бөліктеріне қарағанда, конвергенция аймағына сырттай ғана қатысатын, прототиптік "Балқан славяндық" аймағының бір бөлігі ретінде сипатталды.
The Torlakian dialects, together with Bulgarian and Macedonian, display many properties of the Balkan linguistic area, a set of structural convergence features shared also with other, non Slavic, languages of the Balkans such as Albanian, Romanian and Aromanian. In terms of areal linguistics, they have therefore been described as part of a prototypical "Balkan Slavic" area, as opposed to other parts of Serbo Croatian, which are only peripherally involved in the convergence area.
Сербия тілшілері
Сербияның ең көрнекті тіл білімі мамандары (Павле Ивич және Асим Пеко сияқты) торлак тілін (серб-хорват: Torlački / Торлачки,) ескі штокав диалектісі ретінде жіктемелейді, оны Призрен-Тимок диалектісі деп атайды. Павле Ивич 1956 жылғы серб-хорват диалектологиясы бойынша оқулығында "Призрен-Тимок диалект аймағын" жалпы штокав аймағының бір бөлігі ретінде қарастырды. Александр Белич Призрен-Тимок диалектісін "негізінен серб" деп санады, сондай-ақ Батыс болгар диалектілері сербтерге жатады деп мәлімдеді. Деян Крстич "Пирот аймағының халқының Торлактар терминіне қатысты пікірлері" атты ғылыми мақаласында Торлактар терминінің Пирот және Тимок аймағындағы екі тілді влахтарды атау үшін қолданылғанын және қолданылып келе жатқанын айтты.
Most notable Serbian linguists (like Pavle Ivić and Asim Peco) classify Torlakian (Serbo Croatian: Torlački / Торлачки, ) as an Old Shtokavian dialect, referring to it as the Prizren–Timok dialect. Pavle Ivić, in his textbook of Serbo Croatian dialectology (1956), treated the "Prizren–Timok dialect zone" as part of the overall Shtokavian zone. Aleksandar Belić classified the Prizren–Timok dialect as "fundamentally Serbian", as well as claimed that the Western Bulgarian dialects were Serbian. Dejan Krstić in his scientific paper "Ideas of the Pirot region population that concern the term the Torlaks" has claimed that the term Torlaks was and is used to refer to the bilingual Vlachs in Pirot and Timok area.
Хорват тілшілері
Хорватия тіл біліміндегі Милан Решетар "Сврлиг диалектісін" (Торлак) штокавианнан өзге топ деп сараптап жіберді.
Croatian linguist Milan Rešetar classified the "Svrljig dialect" (Torlak) as a different group from Shtokavian.
Болгария тілшілері
Болгар зерттеушілері, мысалы, Беньо Цонев, Гаврил Занетов және македон-болгар зерттеушісі Крсте Мисирков торлак тілін болгар тілінің диалектісі деп жіктеген. Олар анықталмаған мүшелердің қолданылуын, көптеген жағдайлардың жоғалуын және т.б. атап өткен. Бүгінде болгар тіл білімі мамандары (Стойко Стойков, Рангель Божков) торлак тілін болгар тілінің "Белоградчик тран" диалектісі деп санайды және оны Штокавиан аймағынан тыс жіктеу керек деп мәлімдейді. Стойков сондай-ақ торлак диалектілерінің грамматикасы болгар тіліне жақын екенін, бұл олардың бастапқыда болгар тіліне жататындығын көрсетеді деп сақтайды.
Bulgarian researchers such as Benyo Tsonev, Gavril Zanetov and the Macedono Bulgarian researcher Krste Misirkov classified Torlakian (Торлашки) as dialect of the Bulgarian language. They noted the manner of the articles, the loss of most of the cases, etc. Today Bulgarian linguists (Stoyko Stoykov, Rangel Bozhkov) also classify Torlakian as a "Belogradchik Tran" dialect of Bulgarian, and claim that it should be classified outside the Shtokavian area. Stoykov further argued that the Torlakian dialects have a grammar that is closer to Bulgarian and that this is indicative of them being originally Bulgarian.
Македония тілшілері
Македония диалектологиясында Солтүстік Македонияда қолданылатын торлак тілдерінің нұсқалары (Куманово, Кратово және Крива Паланка диалектілері) македония диалектілерінің солтүстік-шығыс тобына жатқызылады.
In Macedonian dialectology, the Torlakian varieties spoken in North Macedonia (Kumanovo, Kratovo and Kriva Palanka dialect) are classified as part of a northeastern group of Macedonian dialects.
Сөздік
Негізгі торлак тілінің сөздік қоры славяндық түбірлерінің көп бөлігін болгар, македон және серб тілдерімен ортақ, бірақ сонымен қатар, уақыт өте келе Гора аймағындағы Шар тауларында араман, грек, түрік және албан тілдерінен бірқатар сөздерді қабылдады. Ол сондай-ақ "басты" тілдерде архаизмдерге айналған немесе мағынасын өзгертіп алған көптеген сөздерді сақтап қалды. Басқа ерекшеліктер сияқты, сөздік қоры да кіші диалектілерде тұрақсыз, мысалы, крашован горанақты міндетті түрде түсінбейді. Славян елдерінде қолданылатын диалектілерге ұлттық стандарт тілдер күшті әсер етті, әсіресе жаңа сөз немесе түсінік енгізілген кезде. Румынияда қолданылатын торлак тілінің түрі – бұл ерекшелік, ол Осман империясының ыдырауынан кейін Сербияда құрылған мемлекеттік тілдің ықпалынан құтылды. Аймақтың жергілікті славяндары крашован деп аталады және олар алғашқы қоныс аударушы славяндар мен Сербияның шығысындағы Тимок аңғарынан келген кейінгі қоныс аударушылардың қосындысынан тұрады.
Basic Torlakian vocabulary shares most of its Slavic roots with Bulgarian, Macedonian and Serbian but also over time borrowed a number of words from Aromanian, Greek, Turkish, and Albanian in the Gora region of the Šar Mountains. It also preserved many words which in the "major" languages became archaisms or changed meaning. Like other features, vocabulary is inconsistent across subdialects, for example, a Krashovan does not necessarily understand a Goranac. The varieties spoken in the Slavic countries have been heavily influenced by the standardized national languages, particularly when a new word or concept was introduced. The only exception is a form of Torlakian spoken in Romania, which escaped the influence of a standardized language which has existed in Serbia since a state was created after the withdrawal of the Ottoman Empire. The Slavs indigenous to the region are called Krashovani and are a mixture of original settler Slavs and later settlers from the Timok Valley in eastern Serbia.
Иә, бұрмаланбаған жағдайлар
Болгар және македон тілдері – дерлік барлық зат есімдердің жағдай жүйесін жоғалтқан жалғыз екі қазіргі славян тілі. Қазіргі уақытта барлық зат есімдер тірі қалған атау жағдайында қолданылады. Бұл Torlakian диалектісіне де ішінара қатысты. Солтүстік-батыс аймағында аспаптық жағдай айыптау жағдайымен бірігіп, орналас жағдай мен меншік жағдайлары атау жағдайымен бірігеді. Оңтүстікке қарай барлық жалғаулар жоғалып, синтаксистік мағына тек сөздердің арақатынасы арқылы анықталады.
Bulgarian and Macedonian are the only two modern Slavic languages that lost virtually the entire noun case system, with nearly all nouns now in the surviving nominative case. This is partly true of the Torlakian dialect. In the northwest, the instrumental case merges with the accusative case, and the locative and genitive cases merge with the nominative case. Further south, all inflections disappear and syntactic meaning is determined solely by prepositions.
Н-құлау
Македон, Торлак және бірқатар серб және болгар диалектілері, басқа славян тілдерінен өзгеше, техникалық тұрғыдан фонемаларға ие емес , немесе . Басқа славян тілдерінде, немесе (соңғысы протославян тілінен *g "H славян тілдерінде") жиі кездеседі. Әліпбидегі h әрпі көбінесе Солтүстік Македония Республикасы ішіндегі, бірақ стандартты тіл аймағынан тыс жерлердегі қарыз сөздер мен топонимдер үшін қолданылады. Македония тілінде бұл Пехчево сияқты шығыс қалаларында байқалады. Шындығында, македон тілі Прилеп, Пелагония аймағында қалыптасқан, ал «мың» және «жедел» сөздері стандартты македон тілінде iljada және itno, ал серб тілінде hiljada және hitno болып келеді (сондай-ақ, македон тіліндегі oro, ubav және болгар тіліндегі horo, hubav (халық биі, әдемі) сөздері де ерекшеленеді). Бұл, іс жүзінде, изоглоссаның бір бөлігі болып табылады – Прилепті Солтүстік Македония Республикасындағы Пехчеводан оңтүстік шекарасында бөліп, солтүстікке қарай Сербияның орталық аймағына (Шумадияға) дейін созылатын шекаралық сызық. Шумадиядағы жергілікті халық әндерінде әлі де «мен қалаймын» деген мағынаны білдіретін оću (оћу) түрі стандартты серб тіліндегі hoću (хоћу) сөзімен салыстырғанда қолданылуы мүмкін.
Macedonian, Torlakian and a number of Serbian and Bulgarian dialects, unlike all other Slavic languages, technically lack the phonemes , or In other Slavic languages, or (the latter from Proto Slavic *g in "H Slavic languages") is common. The appearance of the letter h in the alphabet is reserved mostly for loanwords and toponyms within the Republic of North Macedonia but outside of the standard language region. In Macedonian, this is the case with eastern towns such as Pehčevo. In fact, the Macedonian language is based in Prilep, Pelagonia and words such as thousand and urgent are iljada and itno in standard Macedonian but hiljada and hitno in Serbian (also, Macedonian oro, ubav vs. Bulgarian horo, hubav (folk dance, beautiful)). This is actually a part of an isogloss, a dividing line separating Prilep from Pehčevo in the Republic of North Macedonia at the southern extreme, and reaching central Serbia (Šumadija) at a northern extreme. In Šumadija, local folk songs may still use the traditional form of I want being oću (оћу) compared with hoću (хоћу) as spoken in Standard Serbian.
Этнографиялық
Бір теорияға сәйкес, Торлак атауы оңтүстік славян тіліндегі "тор" ("қой қорасы") сөзінен шыққан, бұл, мүмкін, Торлактардың бұрын негізінен қойшылықпен айналысқанын көрсетеді. Болгария ғалымдарының кейбіреуі торлақтарды ерекше этнографиялық топ ретінде сипаттайды. Тағы бір теория бойынша, ол Осман түрік тіліндегі "торлак" ("сақалсыз жас") сөзінен туындаған, бұл олардың арасындағы жастардың кейбіреуінің қалың сақал өсірмеуімен байланысты болуы мүмкін. Торлақтар кейде шопи халқының бір бөлігі ретінде, ал шопилер – торлақтардың бір бөлігі ретінде жіктеледі. 19 ғасырда Торлак және шопи елді мекендері арасында нақты шекара болған жоқ. Кейбір авторлардың пікірінше, Осман империясы тұсында Торлак халқының көпшілігі этникалық тұрғыдан ұлттық санаға ие болған жоқ. Сондықтан сербтер де, болгарлар да жергілікті славяндарды өздерінің халқының бір бөлігі деп есептеді, ал жергілікті халық болгарлар мен сербтерге деген симпатиясы бойынша бөлінді. Басқа авторлар мұнымен келіспейді және Торлак аймағының тұрғындары негізінен болгар ұлттық санасын дамыта бастады деп санайды. Осман империясының ықпалының әлсіреуімен, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Балқандағы ұлтшылдық сезімнің күшеюімен, сондай-ақ Берлин шартынан (1878 жыл), Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұлттық шекаралардың қайта құрылуымен Торлак тілінде сөйлейтін аймақтағы шекаралар Сербия мен Болгария арасында, кейін Солтүстік Македония Республикасы арасында бірнеше рет өзгерді.
According to one theory, the name Torlak derived from the South Slavic word tor ("sheepfold"), possibly referring to the fact that Torlaks in the past were mainly shepherds by occupation. Some Bulgarian scientists describe the Torlaks as a distinct ethnographic group. Another theory is that it is derived from Ottoman Turkish torlak ("unbearded youth"), possibly referring to some portion of the youth among them not developing dense facial hair. The Torlaks are also sometimes classified as part of the Shopi population and vice versa. In the 19th century, there was no exact border between Torlak and Shopi settlements. According to some authors, during Ottoman rule, a majority of the Torlakian population did not have national consciousness in an ethnic sense. Therefore, both Serbs and Bulgarians considered local Slavs as part of their own people and the local population was also divided between sympathy for Bulgarians and Serbs. Other authors take a different view and maintain that the inhabitants of the Torlakian area had begun to develop predominantly Bulgarian national consciousness. With Ottoman influence ever weakening, the increase of nationalist sentiment in the Balkans in late 19th and early 20th century, and the redrawing of national boundaries after the Treaty of Berlin (1878), the Balkan wars and World War I, the borders in the Torlakian speaking region changed several times between Serbia and Bulgaria, and later the Republic of North Macedonia.