Кіріспе
Уа-Хука – Француз Полинезиясындағы Маркиза аралдарының бірі, Тынық мұхитындағы Францияның теңізден тыс аумағы. Ол архипелагтың солтүстік тобында, Нуку-Хивадан шамамен 40 шақырым (25 миль) қашықтықта орналасқан.
Ua Huka is one of the Marquesas Islands, in French Polynesia, an overseas territory of France in the Pacific Ocean. It is situated in the northern group of the archipelago, approximately 25 mile (40 km) to the east of Nuku Hiva, at .
Атауы
Ua Huka маркиз тілінде "екі ойыс" дегенді білдіреді; кейде Roohka немесе Ua Huna деп те жазылады. Аралды алғаш көріп өткен еуропалық теңізші 1791 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Джозеф Инграхам болды. Ол аралды АҚШ президенті Джордж Вашингтонның құрметіне "Вашингтон аралы" деп атады, және бұл атау кейіннен Маркиза аралдарының солтүстік тобының бәріне таратылды. Аралдың басқа да аттары: Риу және Солиде. Сондай-ақ, Маркиза аралдарының аттарына қараңыз. Уахука өрмекшілер туысы осы аралдың құрметіне аталған.
Тарих
Уа Хука солтүстік Маркиза аралдарында орналасқан болса да, тарихи, мәдени және тілдік жағынан арал тайпалары оңтүстік Маркиза аралдарымен, әсіресе Хива Оаның шығыс жартысындағы Пепань тайпаларымен тығыз байланыста болған. Уа-Хукаға полинезиялықтар шамамен 1700 жыл бұрын қоныстанған. Алғашқы қоныстанушылар жағалауға жақын елді мекендерде тұрған. 1998 жылы Ханеде француз археологтар құмда көмілген елді мекендердің қалдықтарын зерттеді. Бұл Маркиза аралдарындағы ең көне қоныс болып табылады, ол біздің заманымыздың 350 жылына дейін соққанда. Бес зерттеуші он жеті адамның қаңқасын, балық аулауға арналған ілгектерді, гарпун ұшын, тор салмақтарын және сырғаштарды тапты. Елді мекеннің қалдықтарынан жергілікті халықтың негізгі тағамы балық, құстар (оннан астам жойылған құс түрлерінің қаңқалары табылды) және моллюскалар болғаны көрінеді. Маркиза аралдарындағы басқа аралдардағыдай, халық тығыздығы артқан сайын адамдар аңғарлардың жоғарғы бөлігіне қоныстанды және осы жабық орналасу арқасында қатаң қабатталған тайпалық қоғам қалыптасты. Аңғарлардағы құдайға табыну орындарынан кем дегенде бес тәуелсіз тайпа болғаны, мүмкін, одан да көп болғаны байқалады. Ваипаи, Ханеи, Хокату, Хинаэхи және Хане аңғарларында діни және тұрғын жайлардың археологиялық қалдықтары әлі де көрініп тұр. Бостоннан Қытайға дейін "Хоуп" бригімен саяхат еткен американдық сауда капитаны Джозеф Инграхам 1791 жылдың 19 сәуірінде Уа-Хуканы ашты және оны АҚШ президенті Джордж Вашингтонның құрметіне "Вашингтон аралы" деп атады. 18 ғасырдың басында француз Этьен Маршан да бұл жерге келген. Ол 1790 жылдың 14 желтоқсанында Марсельден жаңа салынған "Солиде" сауда кемесімен шығып, 1791 жылдың маусымында Маркиза аралдарына жетіп, Қызыл мүйісті айналды. Ол Уа-Хуканы кемесінің құрметіне "Иль-дю-Солид" деп атады. Ванкувер экспедициясының жабдықтау кемесі "Дейдалус" командирі лейтенант Ричард Гергест 1792 жылдың 30 наурызында Уа-Хукаға келді және оны "Риу аралы" деп атады. 1842 жылдың 2 маусымында француз контр-адмиралы Абель Обер Дупетит Туар Франция үшін Маркиза аралдарының солтүстік тобын иеленді. Уа-Хука француз колониясына айналды.
География
Аралдың пішіні шамамен жарты ай тәрізді, оның ішкі жиегі оңтүстікке қараған. Жер ауданы шамамен 83 км² (32 шаршы миль) құрайды. Аралдың орталығы – биік плато, кейбір жерлерінде тар өзен аңғарларымен терең тілінген. Ең биік нүктесі – Хитикау шыңы, ол 857 метр биіктікке жетеді. Уа Хука – 2,2 мен 2,4 миллион жыл бұрын пайда болған қалқан тәрізді жанартау. Ол Маркизас ыстық нүктесі деп аталатын магманың көтерілу орталығынан пайда болған деп саналады. Аралға Уа Хука әуежайы қызмет көрсетеді. Маркиза аралдарының гүлденген, үлкен аралдарынан өзгеше, Уа Хука құрғақ және қатал әсер қалдырады, өсімдік жамылғысы сирек. Бұл аралдың тік жарлы шыңдары архипелагтың басқа аралдарындағыдай биік емес – батысында шамамен 600 метр, ал шығысында 800 метрге дейін жетеді. Жалпы биіктігі төмен болғандықтан, бұл жерде бұлттан жауын-шашын аз түседі. Уа Хуканың климаты көршілес аралдарға қарағанда әлдеқайда құрғақ. Аралдың көп бөлігі кең, құрғақ платолардан және терең, құнарлы аңғарлардан тұрады, олардың ішінде елді мекендер де орналасқан. Жағалауы өте тік және коралл рифтерімен қорғалмаған, сондықтан күшті толқындар тікелей жағалауға соғылады. Басты аралдан бірнеше тасты кіші аралдар (моту) бар. Моту Хане ерекше әдемі. Бұл – 163 метр биіктігіндегі, қант қызылшасы пішіндес тау конусы, ол оңтүстік жағалаудағы Хане шығанағының жанында орналасқан. Аралдың ұзындығы солтүстік-оңтүстік бағытта 410 метр, ені 210 метрге дейін жетеді және Хане мен Хокату аңғарларын бөліп тұратын Текеапа мүйісінен оңтүстікке қарай 250 метр қашықтықта жатыр.
Ua Huka is a shield volcano that was emplaced between 2.2 and 2.4 million years ago. It is thought to have formed by a center of upwelling magma called the Marquesas hotspot. The island is served by Ua Huka Airport. In contrast to the lush, larger islands of the Marquesas, Ua Huka gives a rather arid and forbidding impression, the vegetation is sparse. The rugged peaks are not as high as those of the other islands of the archipelago, about 600 m in the west and up to 800 m in the east. The highest elevation is Mount Hitikau, at 857 meters. The lower overall altitude means less cloud rainfall. Ua Huka has a much drier climate than the neighboring islands. A large part of the island is made up of extensive, arid plateaus and deep, fertile valleys in which settlements are also found. The coast, very rugged, is not protected by a coral reef, so the strong waves come directly to the shores. There are several rocky islets (motus) off the main island. Motu Hane ♁♁ is especially spectacular. It is a 163 meter high, sugarloaf shaped rock cone off Hane Bay on the south coast. The island is 410 meters long in a north–south direction and up to 210 meters wide, and lies 250 meters south of the Tekaepa headland, which separates the Hane and Hokatu valleys.
Геология
Уа-Хука екі біріккен жанартаудың солтүстік жартысынан қалыптасқан. Диаметрі шамамен 10 км болатын алғашқы кальдерада Вайпаи аңғары орналасқан. Бірінші кальдераның шығыс жартысына кіретін екінші кальдера аралдың ең биік нүктесі – Хитикау тауында 857 метрге жетеді. Оның диаметрі шамамен 5 км, ал жасы 2,9 мен 2,8 миллион жыл аралығында деп есептеледі. Онда Хане және Хокату аңғарлары бар. Содан кейін аралдың оңтүстік-батысында тағы бір жанартаулық кезең болды (Тепеопо шлакты жанартауы және Тахоатикихау Гавай жанартауы), ол шамамен 1,6 – 1,4 млн жыл бұрын болған. Бұл басқа аралдармен салыстырғанда, кем дегенде 1,5 млн жылдық ұзақ геологиялық белсенділікті көрсетеді. Тахоатикихау кратерінде ежелгі лава көлі сақталған. Аралдың батыс жағында бірнеше теңіз шұңқырлары бар.
Флора
Уа Хуканың платоларындағы өсімдік жамылғысы басқа Маркез аралдарына қарағанда кедей, әсіресе аралдың солтүстік-батыс бөлігі, үлкен кратердің сыртқы жағымен сәйкес келеді. Мұндағы өсімдіктердің көп бөлігі құрғақ климатқа байланысты құрғақ бұталардан тұрады. Платолар мен төбелерден өзгеше, аңғарларда өсімдік жамылғысы гүлденген, архипелагтың басқа аралдарындағыдай. Бұл әртүрлілік Ваипаиге жақын орналасқан Папуакеикаа арборетұмын құру арқылы күшейтілді. Полинезиядағы бұл бірегей жетістік әлемнің түкпір-түкпірінен мыңнан астам ағаш түрлерін, соның ішінде әлемдегі ең ірі цитрус ағаштары коллекциясының бірін (шамамен үш жүзге жуық сорт) біріктіреді. Оның мақсаты – аралды қайта орманды ету үшін резерват ретінде қызмет ету. Өсімдік жамылғысының кедейлеуіне негізінен адам әкелген үй жануарлары себепті, олар кейіннен жабайы табиғатқа қайта жіберілді. Ешкілер, шошқалар және жылқылар өсімдіктерді кең ауқымда жойды. Уа Хука өзін "Жылқы аралы" деп мақтан тұтса да, олардың келтірген ауыр зияны жасырылған. Аңғарларда Hibiscus tiliaceus, Piper latifolium, Pterophylla marquesana және Metrosideros сияқты бастапқы жаңбырлы орманның шағын қалдықтары сақталған. Ылғалды және көлеңкелі тар шатқалдарда қалың жасыл мүктер мен папоротниктер өседі. Аралдың батысында жаңбырлы орман құрғақ орманға айналады, оның құрамында негізінен гибискус, панданус, гуава және глохидион басым. Үлкен аңғарлардың төменгі бөліктерінде кокос және нан ағаштары отырғызылған. Хане шығанағының төменгі ағысында Pisonia grandis қалдықтары әлі де кездеседі. Солтүстік жағалаудағы қысқа аңғарларда өсімдік жамылғысы дерлік жоқ, ал таулардың жоғарғы бөліктері тіпті құрғақ және шөлге ұқсас.
Әкімшілік
Әкімшілік тұрғысынан Ua Huka, Ua Huka коммунасын (муниципалитет) құрайды, ол Маркиза аралдарының әкімшілік бөлігі болып табылады. Бұл коммуна тек Ua Huka аралынан ғана тұрады. Коммунаның әкімшілік орталығы – Hane елді мекені. Аралда тұратын халықтың саны 13 адамды құрайды, олар негізінен Vaipae және Hane ауылдарында тұрады. Халық санының өсуі Маркиза аралдарындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болып табылады, бұл негізінен эмиграциямен байланысты. Аралда жоғары сынып мектеп болмағандықтан, жастар өте ерте жасында, бірінші Нуку Хиваға, содан кейін жоғары білім алу үшін Папе'етеге кетеді. Көптегендері Ua Huka-ға қайта оралмайды.
Тілдер
Ua Huka аралында негізінен француз (бірден-бір ресми тіл) және маркиз тілінде сөйлейді, бір ерекшелігі бар: мұндағы диалектте солтүстік және оңтүстік маркиз тілдерінің элементтері кездеседі (аздау дәрежеде). Оңтүстік элементтері Тауата аралының тұрғындары сөйлейтін диалектке өте ұқсас, бұл батыстықтар келгенге дейін екі аралдың арасында белсенді байланыс болғанын көрсетеді. Таити тілінде аз ғана адам сөйлейді.
Дін
Маркиз аралдарындағы сияқты, халықтың көпшілігі христиан дінін ұстанады, бұл католик және протестант миссионерлерінің қызметінің нәтижесінде болды. Католик шіркеуі аралда кем дегенде 3 діни ғимаратты басқарады, олар Тайохае Рим католик епархиясының (Dioecesis Taiohaënus seu Humanae Telluris; Diocèse de Taiohae ou Tefenuaenata) басқаруында: Ханедегі Иса сәбиінің қасиетті Тереза шіркеуі (Église de Sainte Thérèse de l'Enfant Jésus), Хотакудағы Мәсіх Патша шіркеуі (Église du Christ Roi) және Вайпаидегі Таза ұғым шіркеуі (Église de l'Immaculée Conception).
Экономика
Уа Хука экономикасы үш негізгі салаға негізделген: ауыл шаруашылығы, қолөнер және туризм. Валюта (әлі де) CFP франкі, ол евроға бекітілген. Ауыл шаруашылығының негізі - бос жүріп өрілетін жылқылар мен ешкілер, сондай-ақ балық аулау, копра және соңғы кезде цитрус жемістері. Жабайы ешкілерді аулау, қабықтарды, құстардың жұмыртқаларын және жемістерді жинау диетаны толықтырады. Копра өндірісі әлі де басты экономикалық қызмет болып табылатындықтан, Уа Хука туризм үшін мол ресурстарға ие, оның ішінде әртүрлі археологиялық ескерткіштерді қалпына келтіру, Маркездік өркениеттің бұрынғы шағын даңқын көрсететін мұражайлар және аралдың бірегей флорасын сақтау. Техавеа және Мейаут сияқты археологиялық орындарда ежелгі петроглифтер мен мыңдаған құс сүйектері табылды. Пупуакеиха арборетүмі 300-ден астам түрлі ағаштардан тұрады. Бұл түрлердің байлығы бір күні аралды қайта орманды етуге пайдаланылатыны үміті бар. Аралдың батыс жағында бірнеше теңіз шұңғырлары орналасқан. Қолөнердің басты бөлігі - ағаштан ою, оған Уа Хука тұрғындары әйгілі, бұл ағаштармен жабылған аймақтың кішкентай екенін ескеретін болсақ, парадоксалды жағдай. Кейбір шеберлер өздерінің кәсібін оңайрақ жүзеге асыру үшін басқа аралдарға барады. Ең көп жасалатын бұйымдар - жұмбақтар, сүңгілер, табақтар және білезіктер. Ең көп қолданылатын түрлері - миро (роза ағашы), ту (Cordia subcordata), тоа (желтесін ағашы, жұмбақтар үшін) және сандал ағашы. Басқа қолөнер түрлеріне тас ою (тикилер, диірмен тастар), сүйек ою (шанышқылар, ілгектер), тапа жасау және монои майы, джемдер және басқа жеміс өнімдерін өндіру кіреді. Сонымен қатар, жылқылар елінде шеберлер былғарыдан, соның ішінде ескі ағаштан жасалған ат құшақтарының орнына қолданылатын ат құшақтарынан жұмыс істейді.
Туризм
Туризм жергілікті тұрғындарға қолөнер бұйымдарын сатуға мүмкіндік береді, әсіресе Арануи кемесі үнемі өтіп жатқан кезде. Әрине, атпен жүруге болады, сондай-ақ аралды қайықпен аралап шығу да мүмкін. Туристер аралдың алты мұражайы мен арборетumді де тамашалай алады. Кейбір хостелдерде тұруға жатақхана ұсынылады. Туризмнің байлығы көптеген археологиялық ескерткіштерді қалпына келтіруге, екі мұражайда археологиялық жәдігерлерді көрсетуге және жалғыз полинезиялық ботаникалық бақта флораны сақтауға негізделген. Археологиялық қалдықтардың арасында ежелгі петроглифтер бар. Батыс жағында құпия "баспалдақ үңгірі" орналасқан. Бұл үңгірге теңіз арқылы ғана жетуге болады, және онда адамның ізі бар. Аралдағы ең маңызды археологиялық орын – Оңтүстік жағалаудағы Хитикау тауының етегінде орналасқан Мейауте. Бұл кең тас платформалар кешені, ішінара ғана қазылған, paepae (тұру платформалары) және mea'e (салтанатты платформалар) бар, сондай-ақ бір метрге дейін биіктігі бар үш қызыл туфадан жасалған тики мүсіндері. Вайкиви, Вайпае’е аңғарында, тек жаяу жүру арқылы қол жетімді, онда 50-ге жуық оюлы петроглифтер бар, олардың ішінде беттер (маскалар?), геометриялық пішіндер және Маркиза аралдарына тән желкенді каноэ суреті бар. Хане аңғарының жоғарғы, қазірде адам тұрмайтын бөлігінде де көптеген петроглифтер, сондай-ақ тұрғын үйлер мен салтанатты платформалардың қалдықтары табылған. Аралдың үш ауылының ең кішісі – Хокату ауылы, шебер ағаш кескіштерімен танымал. Сондай-ақ, онда шағын қоғамдық мұражай бар, онда теңіз қабықшаларының қызықты коллекциясы және ауыл отбасыларына тиесілі тарихи артефакттар жиналған. Манихинада, Вайпае ауылынан шығысқа қарай екі шақырым жерде, сол кездегі мэр Леон Личле 1974 жылы 17 гектарлық Ппуакеиха Арборетумын – ботаникалық бақты құрды, онда 300-ден астам ағаш түрлері отырғызылған. Бұл келушілерге ағаштардың Маркиза топырағына қалай бейімделгенін көруге және аралды қайта орманды ету үшін қолайлы түрлерін таңдауға мүмкіндік береді, сонымен қатар аймаққа тән көптеген түрлерді сақтайды. Көшпенділер үшін ерекше қызығушылық тудыратын нәрсе – Маркиза пальмаларының (Pelagodoxa henryana) үлкен жапырақтары және 100-ден астам цитрус ағаштарының коллекциясы. Манихинада аралдың ең әдемі ақ құмды жағажайлары орналасқан, сонымен қатар ол шнорхелингпен айналысуға да қолайлы. Хаавай және Хане шығанақтарында қара және сұр құмды кішкентай жағажайлар да бар.
Саясат және үкімет
Арал қазіргі уақытта саяси жағынан Француз Полинезиясының теңізден тыс елінің (Pays d'outre mer POM) құрамына кіреді және осылайша Еуропалық Одақпен байланысты. Оны Папетеде орналасқан Француз Полинезиясындағы Республика Жоғары комиссариатының (Haut commissariat de la République en Polynésie française) Маркиз аралдары әкімшілік бөлімшесі (Subdivision administrative des Îles Marquises) басқарады. Уа Хука 633 тұрғыны бар тәуелсіз муниципалитет (Commune de Ua Huka) болып табылады (2012). Халық тығыздығы шамамен 7 адам/км². Ресми тіл – француз тілі. Уа-Хукада үш ауыл бар, олардың барлығы оңтүстік жағалауда орналасқан: Вайпае’е, Хане және Хокату. Басты ауыл және жергілікті биліктің орталығы – Вайпае’е ауылы. Вайпае’е ең ірі, ал Хокату – ең кіші елді мекен. Аралдың бүкіл солтүстік бөлігінде адам тұрмайды.
Инфрақұрылым
Уа-Хука аралында өндірілмеген тауарлар Таитиден тұрақты түрде келетін жүк және жолаушылар кемесі арқылы жеткізіледі. Aranui 5 кемесі айына бір рет Уа-Хукаға тоқтайды. Бұл аралына саяхатшылардың жетуінің ең қолайлы жолы. Кеме Ваипаедегі кішкентай портына тікелей тоқтай алмайды, сондықтан тауарлар қайықтармен тиеліп-түсіріледі. 1972 жылы ашылған Уа-Хука әуежайы (IATA: UAH, ICAO: NTMU) бір 755 метрлік асфальттан жасалған ұшу-қону жолағынан тұрады және Ваипае мен Хане ауылдарының арасында орналасқан. Бұл әуежайға тек Air Tahiti әуе компаниясы Nuku Hiva арқылы шағын ұшақтармен қызмет көрсетеді (ұшу уақыты шамамен 30 минут). Үш ауыл мен әуежай асфальтталған жолмен байланысқан, ал аралдың қалған бөлігі дамытылмаған немесе жолдар мен соқпақтар арқылы ғана қол жетімді. Туристік инфрақұрылымы қарапайым. Мұнда қонақүйлер жоқ, бірақ жекеменшік қонақ үйлер, мейрамханалар және шектеулі тауар ассортименті бар шағын дүкендер бар, олар иелерінің қалауынша ашылады. Аралда банк жоқ және 2000 жылдан бері кредит карталары қабылданбайды. Ең көп халқы бар Ваипае ауылында жергілікті әкімшілік кеңсесі, спутниктік телефонмен пошта бөлімі, алғашқы медициналық жәрдем станциясы, балалар бағы және бастауыш мектеп (école maternelle et primaire) орналасқан. Жоғары білім беру мекемелері мен білікті медициналық көмек тек Нуку Хива мен Папеетеде қолжетімді.